Viêm tai giữa: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về viêm tai giữa

Tai người được cấu tạo gồm ba phần giải phẫu chính: tai ngoài, tai giữa và tai trong. Khoang tai giữa là một khoang chứa đầy không khí nằm ngay phía sau màng nhĩ, bên trong chứa chuỗi xương con gồm xương búa, xương đe và xương bàn đạp có nhiệm vụ truyền dẫn và khuếch đại dao động âm thanh từ màng nhĩ vào ốc tai ở tai trong. Khoang này được kết nối trực tiếp với vòm họng mũi thông qua một ống giải phẫu hẹp gọi là vòi nhĩ, hay còn gọi là vòi Eustache. Vòi nhĩ đóng vai trò then chốt trong việc cân bằng áp suất khí quyển giữa môi trường ngoài và tai giữa, đồng thời dẫn lưu sinh lý các chất dịch tiết tự nhiên từ hòm nhĩ xuống thành sau họng.

Bệnh viêm tai giữa là hiện tượng tổn thương viêm toàn bộ hoặc một phần hệ thống niêm mạc lót trong hòm nhĩ và hệ thống tế bào xương chũm. Khi cơ chế thông khí và bảo vệ của vòi nhĩ bị suy giảm do viêm nhiễm vùng mũi họng, dịch tiết ứ đọng sẽ tạo áp lực âm và kích thích tăng tiết dịch. Nếu có sự xâm nhập của vi sinh vật gây bệnh, dịch thanh dịch ban đầu có thể chuyển hóa thành dịch nhầy hoặc mủ đặc, làm màng nhĩ căng phồng và gây đau nhức.

Mặc dù có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, bệnh lý này ghi nhận tỷ lệ mắc cao vượt trội ở trẻ em trong độ tuổi từ 6 đến 36 tháng. Nguyên nhân giải phẫu là do ở lứa tuổi này, vòi nhĩ ngắn hơn, rộng hơn và nằm ngang hơn so với người lớn, khiến vi khuẩn từ vùng mũi họng dễ dàng di chuyển ngược dòng lên tai giữa. Thêm vào đó, hệ thống miễn dịch chưa hoàn thiện của trẻ khiến các đợt cảm cúm thông thường dễ biến chứng thành viêm tai giữa cấp tính.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Căn nguyên trực tiếp dẫn đến viêm tai giữa là sự tấn công của các tác nhân vi sinh vật, bao gồm cả vi khuẩn và virus, thường bắt nguồn từ một đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên liền trước. Trong nhóm vi khuẩn, những chủng thường gặp nhất được y văn ghi nhận bao gồm Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae không định type và Moraxella catarrhalis. Về phía virus, virus hợp bào hô hấp, virus cúm và rhinovirus là những mầm bệnh phổ biến gây tổn thương hàng rào niêm mạc, mở đường cho vi khuẩn bội nhiễm.

Cơ chế bệnh sinh cốt lõi gắn liền với sự rối loạn chức năng của vòi nhĩ. Vòi nhĩ có nhiệm vụ thông khí, cân bằng áp lực và làm sạch khoang tai giữa. Khi cơ thể bị cảm lạnh, cảm cúm hoặc viêm mũi xoang dị ứng, niêm mạc vòi nhĩ bị sung huyết và phù nề dẫn đến tắc nghẽn. Tình trạng này khiến áp lực trong hòm nhĩ giảm xuống, tạo ra lực hút kéo dịch và mầm bệnh từ vùng mũi họng ngược dòng vào tai giữa. Ngoài ra, sự phì đại hoặc viêm nhiễm mạn tính của tổ chức lympho VA ở vòm họng cũng là nguyên nhân cơ học trực tiếp che lấp lỗ mở của vòi nhĩ, biến nơi đây thành ổ chứa vi khuẩn thường trực.

Bên cạnh nguyên nhân trực tiếp, có nhiều yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc viêm tai giữa:

• Thứ nhất là đặc điểm lứa tuổi và cấu trúc giải phẫu. Trẻ em từ 6 đến 36 tháng tuổi có vòi nhĩ ngắn, nằm ngang và mềm hơn người lớn, khiến dịch tiết từ vòm họng dễ trào ngược lên tai.
• Thứ hai là thói quen bú nằm và sử dụng núm vú giả. Khi trẻ bú bình ở tư thế nằm ngửa hoàn toàn, sữa có thể trào qua vòi nhĩ vào hòm nhĩ, gây kích ứng và viêm nhiễm vô khuẩn trước khi vi khuẩn xâm nhập.
• Thứ ba là môi trường sống và sinh hoạt. Trẻ gửi nhà trẻ tập trung có nguy cơ lây nhiễm chéo các virus hô hấp cao hơn nhiều lần. Khói thuốc lá thụ động và không khí ô nhiễm làm tê liệt lông chuyển biểu mô đường thở, suy giảm khả năng tự làm sạch của vòi nhĩ.
• Cuối cùng là thời tiết lạnh, thay đổi mùa và các dị tật bẩm sinh vùng sọ mặt như hở hàm ếch làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến cơ chế đóng mở tự nhiên của vòi nhĩ.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của viêm tai giữa rất đa dạng và có sự khác biệt rõ rệt giữa người lớn và trẻ nhỏ, phụ thuộc vào giai đoạn viêm cũng như thể bệnh cấp tính hay ứ dịch. Việc nhận diện đúng các dấu hiệu lâm sàng đóng vai trò quyết định giúp phát hiện bệnh kịp thời.

Ở người lớn, triệu chứng khởi đầu điển hình nhất là đau nhức trong tai sâu. Cơn đau thường xuất hiện từng cơn nhói buốt, giật thọt lên thái dương hoặc lan ra sau gáy, cảm giác nóng rát và căng tức hốc tai. Đi kèm với đau là hiện tượng ù tai, nghe thấy tiếng lùng bùng như có tiếng gió thổi hoặc tiếng nước chảy trong tai, đặc biệt rõ khi nuốt hoặc ngáp. Người bệnh thường cảm thấy khả năng nghe bị suy giảm rõ rệt, giọng nói của chính mình bị vang lên trong đầu. Nếu màng nhĩ bị thủng do áp lực mủ quá lớn, người bệnh sẽ thấy dịch mủ màu vàng nhạt hoặc nâu chảy ra ống tai ngoài, thường đi kèm cảm giác cơn đau tai đột ngột thuyên giảm.

Ở trẻ em, đặc biệt là nhóm chưa biết nói, triệu chứng thường không khu trú rõ ràng mà biểu hiện qua hành vi toàn thân. Trẻ thường sốt cao liên tục từ 38,5 đến 39,5 độ C, quấy khóc dữ dội, dễ kích thích và trằn trọc mất ngủ về đêm do cơn đau tăng nặng khi nằm đầu bằng. Trẻ có hành vi đặc trưng là đưa tay kéo giật vành tai, liên tục dụi đầu vào gối hoặc lắc đầu qua lại. Trẻ chán ăn, bỏ bú, hay trớ và có thể kèm theo rối loạn tiêu hóa như nôn mửa, đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, khiến phụ huynh rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý nhiễm trùng đường ruột.

Cần đặc biệt lưu ý thể viêm tai giữa ứ dịch vì bệnh diễn tiến rất âm thầm. Trẻ hầu như không sốt và không đau tai dữ dội, biểu hiện duy nhất có thể chỉ là tình trạng nghễnh ngãng, giảm chú ý, xem ti vi ở âm lượng bất thường hoặc chậm phát triển khả năng nói so với lứa tuổi. Đối với người lớn, cảm giác đầy tai khi thay đổi áp suất môi trường như khi đi máy bay hoặc lặn biển cũng có thể là tín hiệu cảnh báo tổn thương tai giữa đang tiến triển.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán viêm tai giữa đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thăm hỏi bệnh sử toàn diện và các phương pháp khám thực thể chuyên khoa tai mũi họng nhằm xác định chính xác giai đoạn bệnh, thể tổn thương và mức độ ảnh hưởng đến thính lực.

Bước thăm khám nền tảng là nội soi tai hoặc soi tai bằng đèn có nguồn sáng hội tụ. Thông qua ống nội soi chuyên dụng, bác sĩ quan sát trực tiếp bề mặt màng nhĩ và ống tai ngoài. Màng nhĩ bình thường có màu trắng sáng hoặc xám hồng trong mờ, với nón sáng rõ nét và nhận diện được các mốc giải phẫu như cán xương búa. Khi bị viêm tai giữa cấp, màng nhĩ sẽ biểu hiện tình trạng sung huyết đỏ rực, dày lên, mất nón sáng và căng phồng do dịch mủ ứ đọng phía sau. Trong trường hợp viêm tai giữa ứ dịch, màng nhĩ có thể chuyển sang màu vàng hổ phách, màu xám đục, co kéo xẹp nhĩ hoặc nhìn thấy rõ mức ngấn nước và bọt khí sau màng bán trong suốt. Nếu đã xảy ra thủng màng nhĩ, nội soi sẽ phát hiện vị trí lỗ thủng và hiện tượng mủ đập theo nhịp mạch.

Để đánh giá chính xác độ di động của màng tai, bác sĩ có thể sử dụng phương pháp soi tai bơm hơi. Màng nhĩ chứa đầy dịch hoặc chịu áp lực âm sẽ giảm hoặc mất hoàn toàn khả năng di động khi có luồng hơi thổi nhẹ vào ống tai.

Ngoài ra, các thăm dò chức năng thính giác đóng vai trò rất quan trọng trong đánh giá biến chứng. Đo nhĩ lượng đồ giúp ghi nhận độ thông thuận của tai giữa và áp suất hòm nhĩ, trong khi đo thính lực đồ đơn âm được chỉ định cho trẻ lớn và người lớn để xác định mức độ suy giảm sức nghe dẫn truyền. Song song đó, bác sĩ luôn tiến hành khám toàn diện mũi, họng và vòm họng để tìm ổ viêm nguyên phát như viêm mũi xoang, viêm VA phì đại hay khối u vòm họng chèn ép vòi nhĩ.

Các thể lâm sàng thường gặp của viêm tai giữa

Viêm tai giữa được phân loại thành ba dạng bệnh học chủ yếu với diễn tiến và đặc điểm lâm sàng khác biệt. Dạng thứ nhất là viêm tai giữa cấp tính, biểu hiện bằng đợt bùng phát viêm nhiễm đột ngột trong hòm nhĩ sau nhiễm trùng đường hô hấp trên, đặc trưng bởi sốt, đau tai dữ dội và màng nhĩ căng phồng chứa mủ.

Dạng thứ hai là viêm tai giữa ứ dịch, còn gọi là viêm tai giữa thanh dịch. Đây là tình trạng niêm mạc hòm nhĩ liên tục tiết dịch vô khuẩn hoặc dịch nhầy ứ đọng kéo dài sau màng nhĩ mà không đi kèm dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân hay thủng màng tai. Người bệnh thường chỉ thấy nặng tai và suy giảm thính lực âm thầm.

Dạng thứ ba là viêm tai giữa mạn tính, xảy ra khi tình trạng viêm nhiễm kéo dài dai dẳng trên 12 tuần kèm theo lỗ thủng màng nhĩ không tự lành và hiện tượng chảy dịch mủ tái diễn liên tục, đòi hỏi quá trình theo dõi và can thiệp chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa.

Các biến chứng nguy hiểm của viêm tai giữa nếu không điều trị

Nếu không được chẩn đoán và kiểm soát đúng cách, viêm tai giữa có thể tiến triển thành nhiều biến chứng nặng nề đe dọa thính lực và tính mạng. Biến chứng tại chỗ phổ biến nhất là viêm tai xương chũm cấp tính, khi ổ nhiễm trùng từ hòm nhĩ ăn mòn vào các thông bào xương chũm phía sau tai, gây sưng phù nề và nguy cơ phá hủy xương.

Bên cạnh đó, áp lực dịch mủ kéo dài có thể gây thủng màng nhĩ vĩnh viễn, xơ hóa màng nhĩ hoặc tổn thương ăn mòn chuỗi xương con dẫn đến điếc dẫn truyền không hồi phục. Viêm nhiễm cũng có thể lan sang tai trong gây viêm mê đạo tai, dẫn đến triệu chứng chóng mặt dữ dội, mất thăng bằng và suy giảm thính lực tiếp nhận.

Nghiêm trọng hơn cả là các biến chứng nội sọ và thần kinh lân cận. Tác nhân gây bệnh có thể xâm lấn dây thần kinh mặt chạy qua hòm nhĩ gây liệt mặt ngoại biên, hoặc lan vào khoang sọ dẫn đến viêm màng não, áp xe ngoài màng cứng, áp xe não và huyết khối xoang tĩnh mạch bên, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí viêm tai giữa là kiểm soát triệu chứng đau và sốt, giải quyết triệt để ổ nhiễm trùng, phục hồi chức năng thông khí của vòi nhĩ và bảo tồn toàn vẹn sức nghe cho người bệnh. Phương án điều trị cần được cá thể hóa dựa trên độ tuổi, thể lâm sàng, mức độ nặng của triệu chứng và thời gian mắc bệnh dưới sự chỉ định chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng.

Trong điều trị nội khoa, kiểm soát cơn đau và hạ sốt là ưu tiên hàng đầu giúp người bệnh bớt khó chịu. Các thuốc giảm đau hạ sốt thông thường thường được bác sĩ hướng dẫn sử dụng phù hợp theo cân nặng và thể trạng. Đối với việc sử dụng kháng sinh, bác sĩ sẽ cân nhắc cẩn trọng; không phải mọi trường hợp viêm tai giữa đều cần dùng kháng sinh ngay từ đầu vì nhiều ca khởi phát do virus hoặc là thể viêm ứ dịch vô khuẩn. Khi có chỉ định kháng sinh cho viêm tai giữa do vi khuẩn, người bệnh bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt liệu trình được kê toa, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc khi thấy giảm triệu chứng nhằm tránh nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc và bệnh tái phát dai dẳng.

Bên cạnh đó, việc điều trị các bệnh lý hô hấp đi kèm giữ vai trò then chốt trong việc khôi phục sự thông thoáng cho vòi nhĩ. Bác sĩ có thể chỉ định rửa mũi bằng nước muối sinh lý, sử dụng thuốc xịt thông mũi ngắn ngày hoặc thuốc kháng dị ứng nếu có viêm mũi dị ứng phối hợp. Trong tình huống màng nhĩ đã bị thủng và chảy mủ, người bệnh cần được hướng dẫn vệ sinh ống tai nhẹ nhàng, không dùng tăm bông thô bạo chọc sâu và chỉ dùng thuốc nhỏ tai chuyên dụng không gây độc cho ốc tai theo đúng toa bác sĩ.

Khi điều trị nội khoa tích cực thất bại hoặc đối với các ca viêm tai giữa ứ dịch kéo dài trên 3 tháng gây suy giảm thính lực, can thiệp ngoại khoa sẽ được bác sĩ xem xét. Thủ thuật trích rạch màng nhĩ đặt ống thông khí giúp dẫn lưu dịch ứ đọng và cân bằng áp suất hòm nhĩ. Ngoài ra, phẫu thuật nạo VA hoặc cắt amidan có thể được phối hợp thực hiện ở trẻ nhỏ nhằm loại bỏ ổ nhiễm trùng mạn tính và giải phóng lỗ mở vòi nhĩ bị chèn ép.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm tai giữa đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa việc duy trì vệ sinh tai mũi họng hàng ngày, loại bỏ các thói quen chăm sóc sai lầm và chủ động củng cố hệ miễn dịch, đặc biệt là ở nhóm trẻ nhỏ dưới 3 tuổi.

Biện pháp đầu tiên và mang tính quyết định là xây dựng thói quen cho trẻ bú đúng tư thế. Cha mẹ tuyệt đối không cho trẻ bú bình hoặc bú mẹ trong tư thế nằm ngửa hoàn toàn. Luôn nâng cao đầu trẻ một góc tối thiểu 30 đến 45 độ khi bú và giữ trẻ ở tư thế thẳng đứng trong khoảng 15 phút sau khi ăn để ngăn ngừa hiện tượng trào ngược sữa và dịch vị qua vòi nhĩ vào tai giữa. Đồng thời, cần hạn chế việc lạm dụng núm vú giả kéo dài sau 6 tháng tuổi vì động tác mút liên tục tạo áp lực âm làm dịch họng dễ tràn lên hòm nhĩ.

Tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo y tế là lá chắn phòng bệnh chủ động hiệu quả nhất. Việc hoàn thành đúng lịch các mũi vắc xin phế cầu khuẩn và vắc xin phòng cúm mùa giúp giảm thiểu đáng kể các đợt nhiễm trùng hô hấp cấp tính do phế cầu và virus cúm, từ đó hạ thấp tỷ lệ biến chứng viêm tai giữa thứ phát.

Bên cạnh đó, việc bảo vệ đường thở khỏi các tác nhân ô nhiễm môi trường là hết sức cần thiết. Gia đình cần tạo lập không gian sống không khói thuốc lá, bởi khói thuốc gây tê liệt hệ thống lông chuyển và phá hủy màng nhầy niêm mạc hô hấp. Tập cho trẻ thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho và vệ sinh mũi họng đúng cách. Khi trẻ mắc cảm cúm, viêm mũi họng, cần điều trị dứt điểm dưới sự hướng dẫn y tế để ngăn mầm bệnh lan rộng lên tai giữa.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Viêm tai giữa có thể diễn tiến nhanh và đe dọa thính lực nếu không được can thiệp y tế đúng thời điểm. Người bệnh hoặc các bậc phụ huynh cần đưa người thân đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng ngay khi phát hiện những dấu hiệu cảnh báo sau:

• Đau tai dữ dội kéo dài và ngày càng tăng nặng, không đáp ứng với các biện pháp giảm đau thông thường. Cơn đau khiến người bệnh mất ngủ, quấy khóc liên tục hoặc ôm đầu vật vã.
• Sốt cao trên 39 độ C kéo dài liên tục trên 48 giờ hoặc có hiện tượng co giật do sốt ở trẻ nhỏ.
• Tai bắt đầu chảy mủ, dịch nhầy lẫn máu hoặc dịch có mùi hôi tanh khó chịu từ ống tai ngoài.
• Người bệnh có dấu hiệu giảm thính lực đột ngột, phản xạ nghe kém, không giật mình trước tiếng động lớn hoặc không phản ứng khi được gọi tên.

Đặc biệt, cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng báo hiệu biến chứng nội sọ hoặc viêm tai xương chũm cấp:

• Sưng đỏ, nóng và đau nhức dữ dội ở vùng xương chũm ngay phía sau vành tai, khiến vành tai bị đẩy vểnh ra phía trước.
• Xuất hiện tình trạng cứng cổ, đau đầu dữ dội, nôn vọt liên tục, lơ mơ, li bì hoặc mất định hướng.
• Mặt bị méo, mất cân đối, khó nhắm kín mắt hoặc có dấu hiệu liệt mặt một bên.

Lưu ý an toàn

Khi chăm sóc và xử trí các vấn đề liên quan đến tai, người bệnh và người chăm sóc cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn để tránh gây thêm thương tổn cho cấu trúc thính giác. Tuyệt đối không tự ý ngoáy sâu vào ống tai bằng tăm bông, que sắt, lông gà hay bất kỳ vật dụng nhọn nào, vì hành động này có thể đẩy dịch bẩn vào sâu hơn, làm rách da ống tai hoặc gây thủng màng nhĩ.

Đặc biệt nguy hiểm là các mẹo dân gian truyền miệng như nhỏ sữa mẹ, nước ép tỏi, tro sáp ong hay đắp các loại lá thuốc thảo mộc không rõ nguồn gốc vào tai đang bị viêm. Những biện pháp thiếu căn cứ khoa học này làm tăng nguy cơ nhiễm trùng bội nhiễm nặng nề và hoại tử cấu trúc tai giữa. Người bệnh cũng tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nhỏ tai chứa kháng sinh nhóm aminoglycoside khi màng nhĩ đã bị thủng hoặc chưa được bác sĩ nội soi kiểm tra, bởi vì một số hoạt chất có độc tính cao đối với tế bào thần kinh thính giác và có thể gây điếc không hồi phục. Mọi loại thuốc uống hay nhỏ tai đều cần có sự chỉ định rõ ràng từ bác sĩ.

Kết luận

Viêm tai giữa là một bệnh lý đường tai mũi họng rất phổ biến, tiềm ẩn nguy cơ gây ảnh hưởng nặng nề đến khả năng nghe và sự phát triển ngôn ngữ nếu không được điều trị kịp thời. Hiểu rõ nguyên nhân sinh bệnh, nắm bắt kịp thời các biểu hiện đặc trưng từ những cơn đau tai, sốt cho đến tình trạng suy giảm thính lực là chìa khóa then chốt giúp bảo vệ sức khỏe thính giác cho cả người lớn và trẻ nhỏ.

Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, điều quan trọng nhất là đưa người bệnh đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ nội soi, chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ can thiệp phù hợp. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý áp dụng các biện pháp điều trị truyền miệng hay lạm dụng thuốc kháng sinh mà chưa có chỉ dẫn chuyên môn. Sự đồng hành y khoa chuẩn xác là nền tảng vững chắc nhất giúp đẩy lùi bệnh tật an toàn.