Viêm họng: Nguyên nhân, dấu hiệu, cách điều trị và phòng ngừa

Tổng quan về viêm họng

Về mặt giải phẫu và sinh lý học, hầu họng là ngã tư giao nhau giữa đường hô hấp và đường tiêu hóa, đóng vai trò như một cửa ngõ quan trọng tiếp xúc trực tiếp với không khí hít vào cũng như thức ăn, đồ uống nạp vào cơ thể mỗi ngày. Niêm mạc bao phủ vùng hầu họng được cấu tạo gồm các tế bào biểu mô mỏng cùng hệ thống mô bạch huyết phong phú thuộc vòng Waldeyer, tạo thành hàng rào phòng vệ miễn dịch đầu tiên để bắt giữ và tiêu diệt các mầm bệnh ngoại lai.

Bệnh viêm họng xảy ra khi lớp niêm mạc này bị kích ứng, tổn thương và phát triển phản ứng viêm cấp tính hoặc mạn tính. Tùy thuộc vào thời gian tiến triển và đặc điểm bệnh học, viêm họng thường được phân loại thành hai dạng cơ bản là viêm họng cấp tính và viêm họng mạn tính. Viêm họng cấp tính thường bùng phát đột ngột với các biểu hiện rầm rộ, kéo dài dưới hai tuần và liên quan mật thiết đến các đợt nhiễm trùng đường hô hấp cấp. Trong khi đó, viêm họng mạn tính là tình trạng viêm kéo dài dai dẳng hoặc tái phát liên tục trong nhiều tháng, thường đi kèm với những biến đổi thực thể trên bề mặt niêm mạc như thể xuất tiết, thể phì đại quá phát hoặc thể teo xơ hóa.

Mặc dù phần lớn các ca viêm họng nhẹ có tiên lượng rất tốt và có thể thoái lui khi sức đề kháng của cơ thể được củng cố, bệnh lý này vẫn có thể dẫn tới những biến đổi bất lợi cho chức năng phát âm, nuốt và hô hấp nếu không được kiểm soát thích hợp. Đặc biệt, ở trẻ nhỏ và những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch, tổn thương viêm nhiễm vùng họng nếu bị bỏ quên hoặc điều trị sai hướng có thể tiến triển sâu xuống phế quản, phổi hoặc lan rộng sang các cơ quan lân cận như tai giữa và các xoang cạnh mũi.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây viêm họng rất phong phú, được chia thành hai nhóm chính là nguyên nhân truyền nhiễm do vi sinh vật và nguyên nhân không truyền nhiễm xuất phát từ môi trường hoặc các bệnh lý cơ thể.

Tác nhân truyền nhiễm hàng đầu là virus, chiếm khoảng 80 đến 90 phần trăm tổng số ca bệnh ở cả trẻ em lẫn người trưởng thành. Những loại virus thường gặp nhất bao gồm Rhinovirus, Coronavirus, Adenovirus, virus cúm Influenza và Parainfluenza gây cảm lạnh hoặc cảm cúm thông thường. Ngoài ra, một số virus gây bệnh toàn thân như virus Epstein-Barr gây bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng, virus sởi hoặc virus thủy đậu cũng có thể khởi phát viêm họng dữ dội kèm theo sốt và phát ban ngoài da.

Bên cạnh virus, vi khuẩn là nhóm tác nhân gây bệnh đặc biệt quan trọng cần được lưu ý trên lâm sàng, chiếm khoảng 10 đến 30 phần trăm các ca viêm họng, đặc biệt phổ biến ở trẻ trong độ tuổi từ 5 đến 15 tuổi. Vi khuẩn nguy hiểm nhất là liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A Streptococcus pyogenes, có khả năng giải phóng độc tố gây tổn thương niêm mạc và kích hoạt phản ứng tự miễn dịch sau nhiễm trùng. Một số vi khuẩn khác như phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae cũng có thể tham gia gây bệnh hoặc bội nhiễm.

Các nguyên nhân không truyền nhiễm bao gồm hội chứng trào ngược dạ dày thực quản GERD, khi dịch vị acid và men tiêu hóa pepsin trào ngược lên vùng hạ họng gây bỏng rát và viêm loét niêm mạc mãn tính. Sự kích thích liên tục từ khói thuốc lá chủ động hoặc thụ động, bụi mịn công nghiệp, hóa chất tẩy rửa bay hơi và không khí khô hanh mùa đông do sử dụng máy sưởi hay điều hòa nhiệt độ kéo dài cũng làm khô dịch nhầy tự nhiên của họng. Ngoài ra, thói quen lạm dụng giọng nói ở giáo viên, ca sĩ, người bán hàng gây căng cơ họng và phản ứng dị ứng thời tiết, phấn hoa, lông thú nuôi cũng là những căn nguyên thường gặp.

Về yếu tố nguy cơ, trẻ em trong độ tuổi đi học, người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính, người suy giảm miễn dịch, người thường xuyên làm việc trong môi trường ô nhiễm khói bụi hoặc sinh sống trong không gian kín đông đúc là những đối tượng có tỷ lệ mắc viêm họng cao nhất trong cộng đồng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của viêm họng thay đổi linh hoạt tùy theo tác nhân gây bệnh cũng như thể bệnh diễn tiến cấp tính hay mạn tính, đòi hỏi người bệnh phải chú ý theo dõi để nhận diện kịp thời.

Trong viêm họng cấp tính, các triệu chứng cơ năng thường khởi phát nhanh chóng trong vòng một vài ngày. Dấu hiệu ban đầu điển hình là cảm giác khô nóng, ngứa ngáy hoặc rát buốt ở sâu bên trong cổ họng. Tình trạng đau rát này tăng lên rõ rệt khi người bệnh thực hiện động tác nuốt nước bọt, ăn uống hoặc ho, nhiều trường hợp đau nhói lan tỏa lên vùng góc hàm hoặc tai. Người bệnh thường xuất hiện cơn sốt vừa đến sốt cao từ 38 đến 40 độ C, đi kèm ớn lạnh, đau nhức mỏi cơ toàn thân, đau đầu, biếng ăn và mệt mỏi. Nếu nguyên nhân do virus hô hấp thông thường, viêm họng thường đi kèm hội chứng viêm long đường hô hấp trên như hắt hơi liên tục, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong và ho khan từng cơn, sau đó chuyển sang ho có đờm nhầy.

Về dấu hiệu thực thể quan sát được khi soi khám họng, niêm mạc thành sau họng và trụ amidan trở nên đỏ ửng, phù nề và xung huyết. Trong các trường hợp nhiễm vi khuẩn liên cầu nhóm A, hai khối amidan thường sưng to, xuất hiện các đốm mủ trắng hoặc mảng bựa trắng đục bám trên bề mặt, kèm theo các hạch bạch huyết ở góc hàm hoặc dọc cơ ức đòn chũm sưng to, di động và rất đau khi sờ nắn.

Trái ngược với đợt cấp tính, viêm họng mạn tính tiến triển âm thầm nhưng kéo dài dai dẳng nhiều tuần, nhiều tháng. Bệnh nhân thường xuyên cảm thấy vướng nghẹn, lợn cợn như có dị vật mắc kẹt ở cổ họng, rõ rệt nhất vào lúc sáng sớm sau khi thức dậy. Thói quen phổ biến ở người bệnh là hay đằng hắng, khạc nhổ để tống xuất các cục đờm đặc quánh và dẻo dính. Tùy từng thể mạn tính, khi thăm khám có thể thấy niêm mạc họng dày đỏ, nổi cộm nhiều hạt bạch huyết màu hồng đỏ ở thể phì đại hạt, hoặc niêm mạc teo mỏng, nhợt nhạt, lộ rõ các mạch máu nhỏ và đóng vảy khô ở thể teo.

Một số triệu chứng viêm họng dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác như dị ứng đường thở, viêm xoang chảy dịch mũi sau hoặc viêm thực quản do trào ngược acid, do đó cần quan sát toàn diện cả các dấu hiệu đi kèm để đánh giá chính xác.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán viêm họng được thực hiện bởi các bác sĩ chuyên khoa thông qua việc khai thác bệnh sử chi tiết kết hợp với thăm khám lâm sàng toàn diện vùng tai mũi họng và chỉ định xét nghiệm cận lâm sàng khi cần thiết.

Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc tìm hiểu thời điểm khởi phát, mức độ đau họng, các triệu chứng toàn thân đi kèm như sốt, phát ban, ho, chảy mũi, cũng như tiền sử tiếp xúc với nguồn lây bệnh hoặc môi trường độc hại. Tiếp theo, bác sĩ tiến hành quan sát trực tiếp vùng vòm họng bằng đèn soi chuyên dụng hoặc dụng cụ đè lưỡi để đánh giá mức độ xung huyết, phù nề của niêm mạc thành sau họng, tình trạng khẩu cái mềm, trụ amidan và tìm kiếm sự hiện diện của dịch mủ, giả mạc hoặc các tổn thương loét. Việc sờ nắn nhẹ nhàng các nhóm hạch ngoại vi ở vùng góc hàm và cổ cũng giúp đánh giá phản ứng viêm của hệ thống hạch bạch huyết.

Trong thực hành lâm sàng, việc phân định chính xác giữa viêm họng do virus và viêm họng do vi khuẩn liên cầu tan huyết nhóm A có ý nghĩa quyết định đối với phương án điều trị. Các bác sĩ thường áp dụng các thang điểm đánh giá nguy cơ dựa trên tiêu chí lâm sàng kết hợp với xét nghiệm đặc hiệu. Hai xét nghiệm cận lâm sàng phổ biến nhất hiện nay bao gồm xét nghiệm nhanh kháng nguyên liên cầu khuẩn RADT từ que quệt dịch họng giúp trả kết quả trong vòng vài chục phút, và nuôi cấy dịch họng để xác định chính xác chủng vi khuẩn gây bệnh cùng độ nhạy cảm với kháng sinh.

Ngoài ra, trong những trường hợp viêm họng kéo dài không đáp ứng với điều trị ban đầu, nghi ngờ biến chứng áp xe hoặc tổn thương ác tính ở vòm họng, bác sĩ có thể chỉ định nội soi tai mũi họng bằng ống mềm, chụp X-quang hoặc chụp cắt lớp vi tính vùng cổ để khảo sát sâu hơn các cấu trúc giải phẫu lân cận.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh viêm họng

Bệnh viêm họng nếu không được phát hiện sớm và xử trí phù hợp có thể dẫn đến nhiều biến chứng tại chỗ, kế cận và toàn thân nghiêm trọng.

Đối với các trường hợp viêm họng cấp tính do vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn tan huyết nhóm A, biến chứng tại chỗ thường gặp nhất là viêm tấy và áp xe quanh amidan, áp xe thành sau họng gây khó nuốt dữ dội và chèn ép đường thở. Về biến chứng kế cận, ổ nhiễm trùng có thể lan tỏa theo hệ thống niêm mạc và các ống thông khí tự nhiên dẫn đến viêm tai giữa cấp, viêm mũi xoang, viêm thanh quản, viêm phế quản và viêm phổi. Nguy hiểm hơn cả là các biến chứng toàn thân do cơ chế tự miễn hoặc vi khuẩn xâm nhập dòng máu, bao gồm sốt thấp khớp cấp gây tổn thương van tim, viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu và nhiễm trùng huyết đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Đối với viêm họng mạn tính tiến triển kéo dài, tình trạng viêm kích ứng liên tục có thể dẫn đến viêm thanh quản mạn tính làm thay đổi giọng nói, khàn tiếng kéo dài, viêm amidan mạn tính tái phát nhiều lần và viêm phế quản mạn tính. Ngoài ra, việc người bệnh thường xuyên bị khó chịu, vướng nghẹn cổ họng và ho khan về đêm kéo dài có thể gây rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, suy nhược thần kinh và làm suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu chính trong xử trí viêm họng là làm giảm triệu chứng khó chịu, rút ngắn thời gian mắc bệnh, ngăn ngừa nguy cơ bội nhiễm và phòng tránh các biến chứng nghiêm trọng. Chiến lược can thiệp phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân gây bệnh được bác sĩ xác định.

Đối với viêm họng do virus, do các loại thuốc kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt virus nên việc sử dụng kháng sinh là không phù hợp và có thể gây nguy cơ kháng thuốc cũng như tác dụng phụ đường tiêu hóa. Hướng can thiệp chủ yếu tập trung vào điều trị triệu chứng và nâng cao thể trạng để hệ miễn dịch tự nhiên đào thải mầm bệnh. Bác sĩ có thể hướng dẫn người bệnh sử dụng các thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường như Paracetamol hoặc Ibuprofen theo đúng hướng dẫn y tế để hạ thân nhiệt và giảm bớt cơn đau rát họng. Việc sử dụng các loại xịt họng hoặc viên ngậm chứa hoạt chất kháng viêm, gây tê cục bộ nhẹ cũng giúp tạo cảm giác dễ chịu tức thì cho niêm mạc hầu họng.

Đối với viêm họng do vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A, việc dùng thuốc kháng sinh theo đơn của bác sĩ chuyên khoa là cần thiết. Kháng sinh giúp loại bỏ ổ vi khuẩn, giảm nhanh triệu chứng và đặc biệt là ngăn ngừa biến chứng sốt thấp khớp cấp và viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu. Nguyên tắc cốt lõi là người bệnh phải tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc, dùng đủ thời gian được chỉ định ngay cả khi các triệu chứng đã thuyên giảm hoàn toàn sau vài ngày đầu, không được tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều lượng.

Song song với các biện pháp y khoa, chăm sóc hỗ trợ tại nhà đóng vai trò rất quan trọng trong việc phục hồi niêm mạc. Người bệnh nên duy trì thói quen súc họng đều đặn từ hai đến ba lần mỗi ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm nồng độ 0,9 phần trăm để làm sạch dịch nhầy và sát khuẩn nhẹ nhàng. Cung cấp đủ nước cho cơ thể bằng cách uống từng ngụm nhỏ nước ấm, nước canh luộc hoặc trà thảo mộc dịu nhẹ giúp giữ ẩm niêm mạc họng. Chế độ dinh dưỡng nên ưu tiên các món ăn mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo, súp ấm, đồng thời tránh thức ăn quá cay nóng, nhiều dầu mỡ, đồ uống có cồn hoặc nước đá lạnh vì dễ gây kích ứng họng thêm nghiêm trọng.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa là phương pháp hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ mắc bệnh viêm họng cũng như hạn chế sự lây lan mầm bệnh trong cộng đồng.

Thói quen vệ sinh cá nhân đóng vai trò nền tảng trong việc ngăn chặn virus và vi khuẩn xâm nhập đường thở. Mọi người cần rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trong ít nhất hai mươi giây, đặc biệt là trước khi ăn uống, sau khi đi vệ sinh hoặc sau khi tiếp xúc với các bề mặt công cộng như tay nắm cửa, nút bấm thang máy và đồ dùng chung. Cần tập thói quen hạn chế tối đa việc đưa tay chạm lên mắt, mũi và miệng khi chưa rửa sạch tay. Ngoài ra, việc che miệng và mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay áo khi ho, hắt hơi sẽ giúp ngăn chặn các giọt bắn chứa mầm bệnh phát tán ra môi trường xung quanh.

Bảo vệ đường hô hấp và giữ vệ sinh không gian sống cũng là yếu tố then chốt. Người dân nên đeo khẩu trang đạt chuẩn khi đi ra ngoài, đặc biệt khi di chuyển ở nơi đông người hoặc trong môi trường nhiều khói bụi, hóa chất độc hại. Giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ, ngực và bàn chân khi thời tiết chuyển lạnh hoặc gió mùa. Trong nhà ở hoặc phòng làm việc sử dụng máy điều hòa thường xuyên, có thể đặt thêm máy tạo độ ẩm hoặc chậu nước sạch để duy trì độ ẩm không khí lý tưởng, tránh làm khô niêm mạc họng. Thường xuyên lau chùi khử khuẩn các vật dụng tiếp xúc nhiều như điện thoại cá nhân, bàn phím máy tính và điều khiển từ xa.

Bên cạnh đó, việc xây dựng lối sống lành mạnh giúp củng cố hệ miễn dịch tự nhiên thông qua chế độ ăn uống cân bằng giàu rau xanh, trái cây tươi chứa nhiều vitamin C, uống đủ nước mỗi ngày, tập thể dục điều độ và ngủ đủ giấc. Chủ động tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin đường hô hấp như vắc xin cúm hàng năm, vắc xin phế cầu khuẩn và vắc xin phòng các bệnh truyền nhiễm liên quan theo khuyến cáo y tế.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù đa số các trường hợp viêm họng có thể tự hồi phục sau một tuần chăm sóc tại nhà, người bệnh cần đặc biệt cảnh giác với các dấu hiệu chuyển biến nặng để kịp thời tìm kiếm sự hỗ trợ y tế từ bác sĩ chuyên khoa.

Người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế khi xuất hiện các triệu chứng báo động đỏ sau đây:

• Thứ nhất, tình trạng đau họng diễn tiến dữ dội, không thuyên giảm sau ba đến năm ngày hoặc kéo dài liên tục trên một tuần dù đã thực hiện các biện pháp chăm sóc thông thường.
• Thứ hai, sốt cao liên tục trên 39 độ C khó hạ thân nhiệt bằng các biện pháp thông thường hoặc sốt tái phát sau khi đã giảm.
• Thứ ba, cảm giác khó thở, thở rít, cảm thấy nghẹn tắc đường thở hoặc tình trạng cứng cổ khiến việc cử động cúi ngửa đầu trở nên đau đớn khó khăn.
• Thứ tư, tình trạng nuốt đau nghiêm trọng đến mức không thể nuốt được nước bọt, gây chảy nước dãi liên tục không kiểm soát được, thường gặp trong các trường hợp phù nề nắp thanh nhiệt hoặc áp xe quanh amidan.
• Thứ năm, xuất hiện các dấu hiệu chảy máu bất thường như khạc ra máu trong dịch đờm hoặc nước bọt, sưng tấy biến dạng vùng cổ, nổi khối u bất thường ở góc hàm hoặc đau nhức dữ dội lan sang khớp thái dương hàm và tai.
• Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám cấp cứu ngay nếu trẻ có biểu hiện lừ đừ, bỏ bú, li bì khó đánh thức, quấy khóc liên tục hoặc da dẻ tím tái.

Lưu ý an toàn

Nội dung cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và tham khảo tổng quát, không thể thay thế cho quy trình khám bệnh, chẩn đoán xác định và chỉ định phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa y tế.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh khi chưa có chỉ định cụ thể từ bác sĩ sau khi thăm khám. Việc dùng kháng sinh tùy tiện đối với các trường hợp viêm họng do virus không những không mang lại hiệu quả chữa bệnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây loạn khuẩn đường ruột, dị ứng thuốc nguy hiểm và thúc đẩy sự xuất hiện của các chủng vi khuẩn kháng thuốc trong cộng đồng. Người bệnh cũng không nên áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa qua kiểm chứng khoa học như ngậm chanh muối quá mặn hay nhỏ các loại tinh dầu nguyên chất vào họng vì có thể gây bỏng rát, kích ứng và làm tổn thương niêm mạc hầu họng thêm trầm trọng. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào về sức khỏe, hãy liên hệ với cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và hướng dẫn kịp thời.

Kết luận

Tóm lại, viêm họng là một bệnh lý đường hô hấp thường gặp nhưng không nên chủ quan vì tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến các biến chứng nguy hiểm nếu căn nguyên vi khuẩn hoặc các yếu tố bệnh lý mạn tính bị bỏ sót. Nhận diện đúng các triệu chứng điển hình, thực hiện các biện pháp chăm sóc giảm nhẹ an toàn tại nhà và chủ động thăm khám y tế kịp thời là chìa khóa giúp kiểm soát bệnh hiệu quả. Bên cạnh đó, việc duy trì lối sống lành mạnh, giữ gìn vệ sinh cá nhân và bảo vệ đường thở mỗi ngày sẽ tạo nên tấm lá chắn vững chắc bảo vệ sức khỏe hệ hô hấp của bản thân và gia đình trước các tác nhân gây bệnh từ môi trường.