Viêm amidan: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và cách xử trí

Tổng quan về viêm amidan

Amidan là tổ chức mô lympho thuộc vòng Waldeyer, nằm ở vị trí giao nhau giữa đường thở và đường tiêu hóa tại ngã tư hầu họng. Cấu trúc này bao gồm amidan vòm, amidan vòi, amidan lưỡi và nổi bật nhất là hai khối amidan khẩu cái nằm ở hai bên hốc amidan. Bề mặt của amidan khẩu cái có nhiều khe và hốc sâu tự nhiên, tạo điều kiện thuận lợi để tiếp xúc với các kháng nguyên từ môi trường bên ngoài, từ đó kích hoạt hệ thống miễn dịch sản xuất các tế bào lympho B và lympho T cùng các globulin miễn dịch như IgA nhằm bảo vệ đường thở.

Bệnh lý viêm amidan xảy ra khi cấu trúc mô lympho này bị các vi sinh vật gây bệnh vượt qua hàng rào phòng vệ, gây tổn thương niêm mạc và phản ứng viêm cục bộ. Về mặt lâm sàng, bệnh thường được chia thành hai thể chính là viêm amidan cấp tính và viêm amidan mạn tính. Viêm amidan cấp tính là đợt bùng phát viêm đột ngột với các triệu chứng rầm rộ như sốt cao, sưng đỏ amidan và đau họng dữ dội. Trong khi đó, viêm amidan mạn tính là hậu quả của tình trạng viêm tái diễn nhiều lần hoặc viêm cấp tính kéo dài không dứt điểm, khiến cấu trúc amidan bị xơ hóa hoặc phì đại quá mức.

Trong các đợt viêm kéo dài, xác tế bào biểu mô bong tróc, xác vi khuẩn và các tế bào bạch cầu thoái hóa có thể lắng đọng lại bên trong các khe hốc của amidan, tạo thành những chất bã đậu màu trắng đục hoặc vàng nhạt có mùi hôi khó chịu, thường được gọi là viêm amidan hốc mủ. Tình trạng này không chỉ làm suy giảm chức năng bảo vệ sinh lý tự nhiên của amidan mà còn biến tổ chức này thành ổ chứa vi khuẩn tiềm tàng, dễ dàng gây ra các đợt viêm họng, viêm xoang hoặc viêm thanh quản kế cận.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây ra bệnh viêm amidan rất đa dạng, được chia thành hai nhóm tác nhân vi sinh chính là virus và vi khuẩn, trong đó virus chiếm đa số các trường hợp mắc bệnh.

Các loại virus đường hô hấp thông thường là căn nguyên hàng đầu dẫn đến các đợt viêm amidan cấp tính. Nhóm này bao gồm Rhinovirus, Adenovirus, virus cúm Influenza, Parainfluenza, Coronavirus và virus hợp bào hô hấp RSV. Bên cạnh đó, một số virus gây bệnh toàn thân khác cũng có thể gây biểu hiện viêm amidan nặng như virus Epstein-Barr gây bệnh bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng, Cytomegalovirus, virus Herpes simplex hoặc giai đoạn sơ nhiễm của virus HIV. Khi nhiễm virus, niêm mạc hầu họng thường bị sung huyết lan tỏa, phù nề nhưng ít khi tạo ổ mủ khu trú trừ trường hợp có bội nhiễm vi khuẩn thứ phát.

Đối với nguyên nhân vi khuẩn, chiếm khoảng từ 15 đến 30 phần trăm các đợt viêm amidan ở trẻ em và khoảng 5 đến 15 phần trăm ở người lớn, tác nhân quan trọng và nguy hiểm nhất là liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A, hay còn gọi là Streptococcus pyogenes. Ngoài ra, các vi khuẩn khác như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, Moraxella catarrhalis, Haemophilus influenzae, cùng các tác nhân không điển hình như Mycoplasma pneumoniae và Chlamydia pneumoniae cũng có thể được phân lập. Những trường hợp hiếm gặp hơn có thể bắt nguồn từ vi khuẩn bạch hầu Corynebacterium diphtheriae, vi khuẩn lậu Neisseria gonorrhoeae hoặc vi khuẩn yếm khí Fusobacterium.

Bên cạnh các tác nhân gây bệnh trực tiếp, nhiều yếu tố nguy cơ làm gia tăng khả năng mắc viêm amidan và tái phát bệnh:

• Độ tuổi là một yếu tố đáng chú ý, trong đó trẻ em từ năm đến mười lăm tuổi là đối tượng dễ bị viêm amidan do liên cầu khuẩn nhất vì hệ miễn dịch đang trong giai đoạn hoàn thiện và thường xuyên sinh hoạt trong môi trường đông đúc như trường học hay nhà trẻ. Trẻ dưới ba tuổi hiếm khi mắc liên cầu khuẩn nhóm A mà thường do virus.
• Môi trường sống ô nhiễm, khói bụi công nghiệp, hóa chất độc hại và đặc biệt là khói thuốc lá thụ động gây tổn thương lớp biểu mô lông chuyển bảo vệ họng, tạo điều kiện cho mầm bệnh bám dính và phát triển.
• Sự thay đổi thời tiết đột ngột, nhất là vào thời điểm giao mùa đông xuân hoặc khi thời tiết chuyển lạnh ẩm, làm giảm tuần hoàn máu tại chỗ và suy yếu hàng rào niêm mạc.
• Vệ sinh răng miệng kém, sự tồn tại của các ổ nhiễm trùng lân cận như sâu răng, viêm quanh cuống răng, viêm xoang mạn tính hay viêm VA tạo nguồn vi khuẩn thường trực tấn công amidan.
• Yếu tố cấu trúc giải phẫu với các khe hốc amidan sâu bẩm sinh cũng khiến chất cặn bã dễ ứ đọng, tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn cư trú lâu dài.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng lâm sàng của viêm amidan có thể biểu hiện từ mức độ nhẹ đến rất nặng nề, tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh, tình trạng cấp tính hay mạn tính và sức đề kháng của cơ thể người bệnh.

Các dấu hiệu thường gặp ở giai đoạn khởi phát bao gồm cảm giác khô rát, ngứa ngáy và đau nhói ở cổ họng. Cơn đau họng thường tăng lên rõ rệt khi nuốt thức ăn hoặc uống nước, thậm chí đau nhói khi nuốt nước bọt. Do các dây thần kinh cảm giác chi phối vùng họng và tai có sự liên hệ chặt chẽ qua nhánh thần kinh thiệt hầu, cơn đau nuốt này rất hay lan tỏa lên vùng tai cùng bên. Người bệnh thường xuất hiện sốt, dao động từ sốt nhẹ đến sốt cao đột ngột trên ba mươi tám hoặc ba mươi chín độ C kèm theo ớn lạnh, đau đầu, mệt mỏi toàn thân và chán ăn. Ở trẻ nhỏ chưa biết nói, biểu hiện đau họng thường được nhận biết qua việc trẻ quấy khóc liên tục, bỏ bú, từ chối ăn uống và chảy nhiều nước dãi do nuốt khó.

Khi quan sát thực thể vòm họng, khối amidan hai bên sưng to, căng phồng, bề mặt đỏ rực hoặc xung huyết sẫm màu. Trên các khe hốc của amidan có thể xuất hiện các chấm mủ trắng, mảng giả mạc màu vàng ngà hoặc dịch tiết nhầy dính. Hơi thở của người bệnh thường có mùi hôi đặc trưng do chất mủ và vi khuẩn phân hủy protein trong khoang miệng. Hạch bạch huyết ở góc hàm hoặc vùng cổ trước thường sưng to, sờ thấy căng và gây đau khi ấn nhẹ. Giọng nói của người bệnh có thể biến đổi thành giọng nghẹt mũi hoặc ngậm hạt thị do khối amidan phì đại chèn ép khoảng hầu họng.

Để định hướng nguyên nhân, cần phân biệt triệu chứng viêm amidan do virus và do vi khuẩn liên cầu. Viêm amidan do virus thường đi kèm với các dấu hiệu hô hấp trên lan tỏa như ho, sổ mũi, nghẹt mũi, viêm kết mạc mắt đỏ và khàn tiếng. Ngược lại, viêm amidan do liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A thường khởi phát rất đột ngột, sốt cao, đau họng dữ dội, xuất hiện nhiều chấm xuất huyết nhỏ trên vòm khẩu cái mềm, hạch cổ sưng đau rõ nhưng hầu như không có ho hay chảy mũi kèm theo. Đôi khi, nhiễm liên cầu còn kèm phát ban dạng tinh hồng nhiệt với những nốt đỏ li ti ráp như giấy nhám trên da toàn thân.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm bao gồm tình trạng khó thở, tiếng thở rít thanh quản, nghẹn đặc không thể nuốt chất lỏng, hàm bị khít chặt không mở rộng được miệng, hoặc amidan một bên sưng phồng lệch hẳn trục đường giữa sang bên đối diện. Đây là những cảnh báo của ổ mủ quanh amidan hoặc tắc nghẽn đường thở cần can thiệp y tế khẩn cấp.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm amidan đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng cẩn thận của bác sĩ chuyên khoa và các xét nghiệm cận lâm sàng cần thiết, với mục tiêu cốt lõi là xác định mức độ viêm nhiễm và phân biệt chính xác tác nhân vi khuẩn với virus.

Trong quá trình khám lâm sàng, bác sĩ sẽ dùng đè lưỡi và nguồn sáng chuyên dụng để kiểm tra trực tiếp toàn bộ khoang miệng, họng, kích thước amidan, màu sắc niêm mạc cũng như tính chất của dịch tiết hoặc chất giả mạc bám trên bề mặt. Thao tác sờ nắn hạch vùng đầu mặt cổ giúp đánh giá kích thước, mật độ và mức độ đau của các chuỗi hạch góc hàm. Bác sĩ cũng sử dụng các thang điểm lâm sàng chuẩn hóa, chẳng hạn như tiêu chuẩn Centor hoặc thang điểm McIsaac, dựa trên các yếu tố như sự hiện diện của sốt, chất xuất tiết trên amidan, sưng đau hạch cổ trước và việc không có triệu chứng ho để ước tính xác suất nhiễm liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A.

Về cận lâm sàng, xét nghiệm kháng nguyên nhanh hay còn gọi là test nhanh liên cầu đóng vai trò then chốt tại phòng khám ban đầu. Phương pháp này lấy mẫu quệt dịch bề mặt amidan và thành sau họng, cho kết quả chỉ trong khoảng mười đến mười lăm phút với độ đặc hiệu cao. Nếu kết quả test nhanh âm tính nhưng nghi ngờ lâm sàng vẫn cao, đặc biệt ở đối tượng trẻ em, nuôi cấy dịch họng được xem là tiêu chuẩn vàng để khẳng định sự hiện diện của vi khuẩn và làm kháng sinh đồ định hướng điều trị.

Bên cạnh đó, xét nghiệm công thức máu toàn phần giúp phát hiện tình trạng tăng bạch cầu và tỷ lệ bạch cầu đa nhân trung tính trong nhiễm khuẩn, hoặc tăng tế bào lympho không điển hình khi nghi ngờ virus Epstein-Barr. Chẩn đoán phân biệt cần được bác sĩ đặt ra với các bệnh lý khác như viêm họng bạch hầu, áp xe thành sau họng, viêm nắp thanh thiệt, nấm họng hoặc các tổn thương loét ung thư amidan ở người lớn tuổi.

Biến chứng thường gặp và nguy cơ tiềm ẩn của bệnh viêm amidan

Khi tình trạng viêm amidan không được phát hiện và kiểm soát đúng cách, đặc biệt là các đợt nhiễm vi khuẩn tái phát thường xuyên, người bệnh có thể phải đối mặt với nhiều biến chứng tại chỗ cũng như toàn thân nguy hiểm.

Biến chứng tại chỗ và kế cận xuất hiện phổ biến nhất là áp xe quanh amidan, hình thành khi ổ nhiễm trùng lan xuyên qua vỏ bao amidan vào khoang liên kết lỏng lẻo xung quanh. Tình trạng này gây tụ mủ, sốt cao dao động, sưng lệch vòm họng một bên, khít hàm và gây đau nhức dữ dội lan lên đầu và tai. Ngoài ra, vi khuẩn có thể lan theo các đường giải phẫu kế cận dẫn đến viêm tai giữa cấp tính, viêm mũi xoang mạn tính, viêm thanh khí phế quản hoặc viêm mô tế bào vùng cổ sâu.

Đáng lưu ý nhất là các biến chứng toàn thân thứ phát sau nhiễm liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A. Phản ứng miễn dịch chéo giữa kháng thể kháng vi khuẩn với các mô của chính cơ thể có thể gây ra bệnh thấp tim ảnh hưởng lâu dài đến van tim, viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu gây suy giảm chức năng lọc của thận, hoặc tổn thương thần kinh vận động. Ở mức độ cơ học, tình trạng amidan quá phát kéo dài làm thu hẹp khẩu kính đường thở, gây chứng ngủ ngáy, khó thở về đêm và tiến triển thành hội chứng ngừng thở khi ngủ rất nguy hiểm ở trẻ nhỏ.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu xử trí viêm amidan bao gồm kiểm soát triệu chứng khó chịu, rút ngắn thời gian mắc bệnh, ngăn ngừa sự lây lan của mầm bệnh và loại bỏ nguy cơ xuất hiện các biến chứng tại chỗ cũng như toàn thân. Nguyên tắc cốt lõi là điều trị phải bám sát nguyên nhân gây bệnh dưới sự chỉ định và theo dõi chặt chẽ của nhân viên y tế.

Đối với viêm amidan do virus, các loại thuốc kháng sinh hoàn toàn không mang lại hiệu quả mà còn làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc và tác dụng không mong muốn. Phác đồ chủ yếu tập trung vào các biện pháp hỗ trợ và giảm triệu chứng:

• Sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau như paracetamol hoặc ibuprofen theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ để kiểm soát thân nhiệt và làm dịu cơn đau họng, giúp người bệnh dễ nuốt hơn. Tuyệt đối không tự ý dùng aspirin cho trẻ em và thanh thiếu niên do nguy cơ mắc hội chứng Reye nguy hiểm đến tính mạng.
• Bù nước và điện giải đầy đủ bằng cách uống nhiều nước ấm, nước canh thanh đạm hoặc dung dịch bù điện giải nhằm tránh mất nước do sốt và thở nhanh.
• Súc họng miệng nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương hoặc dung dịch sát khuẩn họng có nồng độ thích hợp để làm sạch chất nhầy, giảm tải lượng vi sinh vật và làm dịu niêm mạc.

Khi viêm amidan được xác định là do vi khuẩn, đặc biệt là liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc kháng sinh thích hợp, phổ biến nhất là nhóm penicillin hoặc amoxicillin, hoặc các nhóm thay thế như cephalosporin hay macrolid nếu bệnh nhân có tiền sử dị ứng penicillin. Người bệnh cần tuân thủ tuyệt đối toàn bộ liệu trình điều trị, thường kéo dài đủ mười ngày ngay cả khi các triệu chứng đã thuyên giảm hoàn toàn sau vài ngày đầu. Việc ngừng thuốc giữa chừng là nguyên nhân hàng đầu khiến vi khuẩn tái phát và gia tăng nguy cơ biến chứng thấp tim.

Phương pháp phẫu thuật cắt amidan không phải là giải pháp đầu tay cho mọi ca bệnh mà chỉ được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng cân nhắc thận trọng trong các trường hợp có chỉ định rõ ràng:

• Viêm amidan tái phát nhiều lần trong năm với tần suất cao, ví dụ từ bảy đợt trở lên trong một năm, hoặc từ năm đợt mỗi năm trong hai năm liên tiếp.
• Tình trạng amidan phì đại quá mức gây tắc nghẽn đường thở, khó thở khi ngủ, ngủ ngáy to kèm hội chứng ngừng thở khi ngủ, hoặc gây khó nuốt kéo dài ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ.
• Bệnh nhân từng bị biến chứng áp xe quanh amidan tái diễn hoặc xuất hiện các biến chứng tim, khớp, thận.
• Nghi ngờ khối u hoặc tổn thương ác tính một bên amidan cần cắt bỏ để sinh thiết giải phẫu bệnh.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm amidan hiệu quả dựa trên việc ngăn chặn sự xâm nhập của mầm bệnh, bảo vệ niêm mạc đường hô hấp trên và nâng cao hàng rào miễn dịch tự nhiên của cơ thể.

Thực hiện vệ sinh cá nhân và vệ sinh đường hô hấp là biện pháp cơ bản hàng đầu:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch dưới vòi nước chảy trong ít nhất hai mươi giây, hoặc dùng dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn, đặc biệt là trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi tiếp xúc với các bề mặt nơi công cộng.
• Giữ thói quen vệ sinh răng miệng sạch sẽ bằng cách đánh răng ít nhất hai lần mỗi ngày vào buổi sáng và buổi tối, kết hợp dùng chỉ nha khoa và súc miệng bằng nước muối sinh lý để loại bỏ mảng bám thức ăn cùng vi khuẩn cư trú trong khoang miệng. Cần thay bàn chải đánh răng mới sau mỗi đợt ốm hoặc sau khi điều trị viêm amidan nhằm tránh tình trạng tái nhiễm khuẩn từ chính bàn chải cũ.
• Hạn chế tiếp xúc gần với những người đang có biểu hiện sốt, ho, đau họng hoặc cảm cúm; không dùng chung bát đũa, cốc uống nước, thìa dĩa hay các vật dụng cá nhân khác với người đang nhiễm bệnh.
• Đeo khẩu trang đạt chuẩn khi đi ra ngoài, khi đến nơi đông người hoặc khi phải làm việc trong môi trường nhiều bụi bẩn, hóa chất độc hại.

Chăm sóc và bảo vệ niêm mạc họng khỏi các kích thích bất lợi:

• Giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng cổ, ngực và bàn chân khi thời tiết chuyển lạnh hoặc khi chuyển mùa đột ngột. Tránh uống nước đá lạnh quá nhiều hoặc để luồng gió điều hòa thổi trực tiếp vào vùng mặt và cổ khi ngủ.
• Từ bỏ thói quen hút thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc lá thụ động, bởi các chất độc trong khói thuốc gây tê liệt hệ thống lông chuyển và phá hủy hàng rào niêm mạc bảo vệ hầu họng.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường bổ sung các loại rau xanh, trái cây tươi giàu vitamin và khoáng chất nhằm tối ưu hóa chức năng của hệ thống miễn dịch.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh mắc viêm amidan không nên chủ quan tự theo dõi tại nhà nếu nhận thấy các dấu hiệu bệnh diễn tiến bất thường hoặc xuất hiện các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm.

Cần đến ngay các cơ sở y tế hoặc liên hệ khẩn cấp với bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng khi xuất hiện một trong các tình huống sau:

• Triệu chứng khó thở, thở rít, thở khò khè hoặc cảm giác đường thở bị nghẹt thở khi nằm ngửa.
• Tình trạng đau họng dữ dội đến mức nuốt nghẹn hoàn toàn, không thể nuốt được nước bọt dẫn đến chảy dãi liên tục ra ngoài.
• Người bệnh bị khít hàm, đau nhức khớp thái dương hàm khiến việc mở miệng nói chuyện hoặc ăn uống trở nên rất khó khăn.
• Sốt cao liên tục trên ba mươi chín độ C không đáp ứng tốt với các biện pháp hạ sốt thông thường, hoặc sốt kéo dài quá ba ngày mà không có dấu hiệu thuyên giảm.
• Quan sát thấy amidan một bên sưng to vượt trội, đẩy lệch lưỡi gà sang một bên kèm theo giọng nói ngậm hạt thị, là dấu hiệu nghi ngờ áp xe quanh amidan.
• Xuất hiện các nốt phát ban đỏ lan rộng khắp cơ thể, đau nhức các khớp cổ chân, cổ tay, khớp gối hoặc nước tiểu có màu sẫm như nước chè đen.
• Ở đối tượng trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc những người có bệnh lý nền mạn tính như đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, việc thăm khám y tế sớm là bắt buộc ngay khi có các triệu chứng đau họng và sốt đầu tiên.

Lưu ý an toàn

Các thông tin cung cấp trong bài viết này mang tính chất giáo dục và tham khảo y khoa phổ quát, tuyệt đối không thay thế cho quy trình thăm khám, chẩn đoán xác định và phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mọi triệu chứng đau rát họng và sốt đều cần được bác sĩ đánh giá trực tiếp để xác định đúng nguyên nhân trước khi áp dụng bất kỳ biện pháp can thiệp nào.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh hoặc thuốc chống viêm corticoid để tự điều trị tại nhà khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế. Việc lạm dụng kháng sinh bừa bãi trong các trường hợp viêm amidan do virus không những không mang lại lợi ích chữa bệnh mà còn dẫn tới nguy cơ ngộ độc thuốc, dị ứng nặng và làm gia tăng tình trạng vi khuẩn kháng kháng sinh trong cộng đồng. Người bệnh cũng không nên tự ý ngưng dùng thuốc khi thấy các triệu chứng vừa thuyên giảm mà chưa hoàn thành đủ liệu trình bác sĩ đã kê đơn. Bên cạnh đó, không áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc hoặc tự ý dùng tăm bông, vật sắc nhọn chọc khều các hạt mủ trên amidan vì hành động này rất dễ gây chảy máu, tổn thương mô hạt và gây nhiễm trùng huyết lan rộng.

Kết luận

Viêm amidan là bệnh lý tai mũi họng rất phổ biến, có thể được chữa trị hiệu quả và hồi phục an toàn nếu người bệnh phát hiện sớm cũng như tuân thủ đúng chỉ dẫn y khoa. Việc phân biệt chính xác tác nhân gây bệnh do virus hay vi khuẩn liên cầu có ý nghĩa quyết định trong việc lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp, đồng thời giúp hạn chế tối đa việc lạm dụng kháng sinh không cần thiết. Bên cạnh việc điều trị y tế khi có đợt viêm cấp, duy trì thói quen vệ sinh răng miệng cẩn thận, bảo vệ đường hô hấp và nâng cao thể trạng là nền tảng vững chắc để ngăn ngừa bệnh tái phát lâu dài. Khi có các biểu hiện sốt, đau họng hoặc nuốt khó kéo dài, người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và chăm sóc chu đáo.