Viêm thanh quản mạn tính: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phục hồi

Tổng quan về viêm thanh quản mạn tính

Thanh quản là một cơ quan nằm ở phần trước của cổ, nối giữa hạ họng và khí quản. Bộ phận này giữ ba chức năng sinh lý cốt lõi gồm phát âm, dẫn khí hô hấp và bảo vệ đường thở dưới thông qua phản xạ đóng mở nắp thanh quản cùng các cơn ho tống xuất dị vật. Hai nếp gấp niêm mạc được gọi là dây thanh âm liên tục rung chuyển nhịp nhàng khi dòng khí từ phổi đi lên, tạo ra âm thanh cơ bản cho giọng nói con người.

Viêm thanh quản mạn tính được định nghĩa là tình trạng niêm mạc thanh quản, đặc biệt là bờ tự do của dây thanh âm, bị sưng nề, sung huyết hoặc biến đổi vi thể kéo dài trên ba tuần mà không tự thoái lui hoàn toàn. Quá trình kích ứng liên tục khiến lớp biểu mô và lớp đệm bề mặt của dây thanh mất đi độ mềm mại, linh hoạt tự nhiên, dẫn đến việc khép không kín khi phát âm và làm thay đổi biên độ rung động sinh lý.

Bệnh lý này có thể gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ thường xuyên la hét cho đến người cao tuổi có suy giảm chức năng niêm mạc đường thở. Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh có xu hướng tập trung nhiều ở nhóm người lao động có đặc thù nghề nghiệp phải nói nhiều, nói liên tục hoặc thường xuyên làm việc trong môi trường ô nhiễm khói bụi, hóa chất. Khác với viêm thanh quản cấp tính thường do các đợt nhiễm trùng siêu vi ngắn ngày, viêm thanh quản mạn tính hiếm khi tự khỏi nếu căn nguyên kích ứng nền không được loại bỏ triệt để. Việc phát hiện và can thiệp kịp thời giúp ngăn ngừa sự hình thành các tổn thương thực thể khó hồi phục như polyp dây thanh, hạt xơ hay phù Reinke.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Sự khởi phát của viêm thanh quản mạn tính phần lớn bắt nguồn từ việc niêm mạc dây thanh phải chịu đựng các kích thích cơ học, hóa học hoặc sinh học kéo dài trong nhiều tuần đến nhiều tháng.

Nguyên nhân cơ học phổ biến hàng đầu là việc lạm dụng hoặc sử dụng sai kỹ thuật giọng nói. Khi một người thường xuyên nói quá to, hò hét, hát gắng sức hoặc nói liên tục trong nhiều giờ mà không có khoảng nghỉ sinh lý, hai bờ dây thanh âm sẽ liên tục va chạm mạnh với áp lực lớn. Lực ma sát và vi chấn thương lặp lại gây phù nề, dày biểu bì và viêm mạn tính mô đệm dưới niêm mạc.

Bên cạnh yếu tố cơ học, hiện tượng kích ứng hóa học từ dịch dạ dày là nguyên nhân nội sinh rất thường gặp. Bệnh trào ngược dạ dày thực quản hoặc trào ngược thanh quản họng khiến axit chlohydric, men pepsin và dịch mật trào ngược lên hạ họng. Niêm mạc thanh quản không có lớp chất nhầy bảo vệ dày như dạ dày nên rất nhạy cảm với dịch vị, nhanh chóng bị bỏng rát, viêm tấy và loét trợt kéo dài.

Thói quen hút thuốc lá chủ động hoặc hít phải khói thuốc thụ động cũng là yếu tố nguy cơ nguy hại hàng đầu. Khói thuốc chứa hàng ngàn hóa chất độc hại và nhiệt độ cao trực tiếp phá hủy lớp tế bào biểu mô có lông chuyển của đường hô hấp, làm khô niêm mạc và gây viêm thanh quản mạn tính, đồng thời gia tăng nguy cơ loạn sản tế bào. Tương tự, thói quen tiêu thụ nhiều rượu bia làm giãn mạch, kích ứng niêm mạc vùng họng và gây mất nước tế bào.

Tác động từ các ổ nhiễm trùng lân cận như viêm xoang mạn tính, viêm mũi dị ứng kéo dài hoặc viêm amiđan mạn cũng góp phần lớn. Dịch nhầy mủ chứa vi khuẩn chảy liên tục từ hốc mũi xoang xuống thành sau họng và thanh quản làm nhiễm trùng dai dẳng. Việc sử dụng kéo dài các loại thuốc hít chứa corticosteroid trong điều trị hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nếu không súc họng sạch sau hít cũng có thể gây lắng đọng thuốc, tạo điều kiện cho nấm phát triển và gây viêm niêm mạc thanh quản. Ngoài ra, việc thường xuyên tiếp xúc với bụi công nghiệp, hơi dung môi hữu cơ và phấn hoa cũng là các yếu tố thúc đẩy bệnh tiến triển nặng hơn.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của viêm thanh quản mạn tính tiến triển từ từ, thường dao động về mức độ tùy theo thời điểm trong ngày và tần suất sử dụng giọng nói của người bệnh.

Dấu hiệu thường gặp và nổi bật nhất là tình trạng khàn tiếng kéo dài trên ba tuần. Giọng nói của người bệnh thường trở nên trầm đục, rè thô ráp, thiếu âm sắc hoặc phát ra âm thanh như có gió lọt qua kẽ hở dây thanh. Người bệnh cảm thấy rất nhanh mỏi giọng khi giao tiếp, hụt hơi giữa các câu nói, mất khả năng lên các nốt cao khi hát hoặc thậm chí bị mất giọng ngắt quãng sau một buổi làm việc cần nói nhiều. Cùng với thay đổi giọng nói, người bệnh thường xuyên có cảm giác khô rát, ngứa ngáy, vướng cộm như có dị vật hoặc đờm dính chặt ở vùng thanh quản, thôi thúc phản xạ hắng giọng liên tục nhằm làm sạch đường thở, tuy nhiên hành động này lại càng làm tổn thương dây thanh nặng hơn.

Ở một số trường hợp, các triệu chứng đi kèm khác có thể xuất hiện bao gồm cảm giác khó nuốt nhẹ, nuốt vướng hoặc đau tức âm ỉ lan lên góc hàm và tai khi phát âm gắng sức. Nếu căn nguyên liên quan đến viêm mũi xoang hay dị ứng, người bệnh có thể có thêm biểu hiện ngạt mũi, chảy nước mũi sau, hắt hơi và mệt mỏi thể chất nhẹ.

Điểm dễ nhầm lẫn trong nhận diện lâm sàng là người bệnh thường coi nhẹ tình trạng khàn tiếng ban đầu, nhầm tưởng đây chỉ là viêm họng hạt thông thường hoặc đợt cảm cúm kéo dài nên tự ý ngậm kẹo giảm ho. Tuy nhiên, viêm họng đơn thuần thường gây đau rát rõ rệt khi nuốt thức ăn nhưng ít khi làm biến đổi âm sắc giọng nói kéo dài nhiều tuần như tổn thương tại dây thanh quản.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần được đặc biệt lưu ý bao gồm tình trạng khàn tiếng tiến triển ngày càng nặng mà không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã kiêng nói, nuốt đau tăng dần dẫn đến nghẹn thức ăn, thở rít khi gắng sức hoặc khi nằm, sụt cân không rõ nguyên do, ho ra máu hoặc xuất hiện khối u sưng hạch bạch huyết cứng, kém di động ở vùng cổ. Đây là các biểu hiện cảnh báo tổn thương cấu trúc phức tạp hoặc tân sinh cần được bác sĩ nội soi đánh giá ngay.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán viêm thanh quản mạn tính đòi hỏi sự thăm khám kỹ lưỡng của bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng để xác định mức độ tổn thương niêm mạc và truy tìm căn nguyên cốt lõi gây bệnh.

Bước đầu tiên là khai thác bệnh sử chi tiết. Bác sĩ sẽ ghi nhận thời gian bắt đầu khàn tiếng, đặc thù công việc, thói quen sinh hoạt như hút thuốc, uống rượu, tiền sử mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, viêm mũi xoang hay việc đang dùng các thuốc xịt hít corticoid. Việc đánh giá chức năng giọng nói thông qua các thang điểm chuyên biệt cũng giúp lượng giá mức độ khuyết tật phát âm mà người bệnh đang gặp phải.

Phương pháp cận lâm sàng giữ vai trò tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán là nội soi thanh quản. Bác sĩ có thể thực hiện nội soi ống mềm qua đường mũi hoặc nội soi ống cứng qua đường miệng. Kỹ thuật này cho phép quan sát trực tiếp bề mặt niêm mạc thanh quản, hình dạng nẹp thanh môn, khả năng di động và mức độ khép kín của hai dây thanh âm khi phát âm. Trong các trường hợp chuyên sâu, nội soi hoạt nghiệm thanh quản dưới nguồn sáng nhấp nháy sẽ giúp đánh giá chi tiết sóng niêm mạc và tính mềm dẻo của biểu mô dây thanh.

Thông qua nội soi, bác sĩ còn phân biệt viêm mạn tính với các tổn thương thực thể lành tính khác như hạt xơ, polyp, nang dây thanh, phù nề Reinke hoặc phát hiện sớm các mảng bạch sản, tổn thương nghi ngờ ác tính. Nếu phát hiện vùng niêm mạc sùi loét bất thường, thủ thuật sinh thiết thanh quản sẽ được chỉ định để giải phẫu bệnh tế bào. Ngoài ra, các xét nghiệm bổ trợ như đo pH thực quản hai mươi bốn giờ, nội soi dạ dày thực quản hoặc chụp cắt lớp vi tính vùng cổ có thể được phối hợp khi cần xác định nguồn gốc trào ngược hoặc tầm soát xâm lấn sâu của tổn thương.

Biến chứng tiềm ẩn của viêm thanh quản mạn tính

Nếu không được chẩn đoán nguyên nhân và kiểm soát phù hợp, viêm thanh quản mạn tính có thể dẫn đến những tổn thương cấu trúc niêm mạc kéo dài. Sự cọ xát và kích ứng liên tục ở bờ tự do dây thanh dễ tạo điều kiện hình thành các tổn thương thứ phát như hạt xơ dây thanh, polyp thanh quản, u nang hoặc tình trạng thoái hóa phù nề Reinke. Những tổn thương này khiến khe thanh môn không thể đóng kín hoàn toàn, làm người bệnh khàn tiếng vĩnh viễn, giọng nói rè đục và khó hồi phục nếu chỉ can thiệp bảo tồn đơn thuần.

Bên cạnh đó, tình trạng viêm mạn tính kéo dài do các tác nhân kích thích mạnh như khói thuốc lá, rượu bia và trào ngược axit có thể dẫn đến hiện tượng loạn sản tế bào biểu mô thanh quản hoặc các mảng bạch sản. Đây là những tổn thương tiền ác tính có nguy cơ tiến triển thành ung thư thanh quản hoặc ung thư biểu mô hạ họng nếu tiếp tục bị kích thích trong nhiều năm mà không được theo dõi định kỳ. Ngoài ra, việc niêm mạc thanh quản bị suy yếu cũng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng lan xuống đường hô hấp dưới, dẫn đến các đợt viêm khí phế quản hoặc viêm phổi thứ phát ở những người có cơ địa suy giảm miễn dịch.

Ảnh hưởng của viêm thanh quản mạn tính đến tâm lý và chất lượng cuộc sống

Viêm thanh quản mạn tính tác động sâu rộng đến đời sống sinh hoạt và trạng thái tinh thần của người mắc. Giọng nói là phương tiện kết nối xã hội cơ bản, do đó khi âm thanh phát ra bị khàn đục, yếu ớt hoặc đứt quãng, người bệnh thường gặp rất nhiều trở ngại trong việc truyền tải ý kiến, tham gia các cuộc hội thoại gia đình hay trao đổi công việc thường nhật. Điều này đặc biệt gây áp lực lớn đối với những cá nhân làm các công việc giảng dạy, kinh doanh, dịch vụ khách hàng hoặc nghệ thuật biểu diễn.

Những hạn chế kéo dài trong khả năng giao tiếp dễ hình thành tâm lý tự ti, lo âu, thu mình và ngại tiếp xúc xã hội. Người bệnh thường cảm thấy căng thẳng mỗi khi phải lên tiếng trước đám đông hoặc rơi vào trạng thái mệt mỏi tinh thần do sự bất tiện kéo dài nhiều tháng. Việc thấu hiểu từ phía người thân, bạn bè cùng việc chủ động áp dụng các giải pháp thư giãn tinh thần, kiểm soát cảm xúc và tập luyện phục hồi giọng nói khoa học sẽ giúp người bệnh giải tỏa gánh nặng tâm lý và thích nghi tốt hơn trong quá trình điều trị.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí viêm thanh quản mạn tính là loại bỏ hoàn toàn các yếu tố gây kích ứng niêm mạc, kiểm soát bệnh lý nền, giảm thiểu tình trạng viêm nề và tạo điều kiện tối ưu để dây thanh âm phục hồi cấu trúc sinh lý bình thường. Kế hoạch chăm sóc và can thiệp y khoa luôn mang tính cá thể hóa, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và bác sĩ chuyên khoa.

Biện pháp bảo tồn nền tảng và bắt buộc đầu tiên là cho thanh quản được nghỉ ngơi hợp lý. Người bệnh cần chủ động giảm tối đa thời lượng nói chuyện trong ngày, tuyệt đối không la hét, nói to hay hát gắng sức. Đặc biệt, người bệnh cần tránh thói quen nói thì thầm, bởi hành vi thì thầm đòi hỏi các cơ nội tại của thanh quản phải co thắt với lực căng bất thường, gây áp lực lên dây thanh nhiều hơn cả khi nói bằng giọng tự nhiên với âm lượng vừa phải.

Việc điều trị nội khoa nhằm giải quyết nguyên nhân gốc rễ đóng vai trò then chốt dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc. Nếu nguyên nhân bắt nguồn từ trào ngược dạ dày thực quản hoặc thanh quản họng, bác sĩ sẽ chỉ định các nhóm thuốc ức chế tiết axit dịch vị như thuốc ức chế bơm proton kết hợp thuốc trung hòa axit và tư vấn điều chỉnh lối sống. Với bệnh nhân viêm mũi xoang mạn, phác đồ điều trị kiểm soát dịch chảy thành sau họng bằng thuốc xịt kháng viêm cục bộ, thuốc kháng histamin hoặc rửa mũi xoang sẽ được áp dụng. Nếu có nhiễm nấm thứ phát sau dùng thuốc hít steroid, thuốc kháng nấm theo toa sẽ được cân nhắc. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh để uống vì hầu hết viêm thanh quản mạn tính không đáp ứng với kháng sinh thông thường.

Trị liệu giọng nói cùng các chuyên gia phục hồi chức năng phát âm là phương pháp can thiệp chuyên sâu rất giá trị. Người bệnh sẽ được hướng dẫn các bài tập thở bằng cơ hoành, kỹ thuật phát âm thả lỏng, cách điều tiết luồng hơi và tư thế cơ thể giúp giảm bớt gánh nặng rung lắc cho thanh quản. Trong trường hợp viêm mạn tính đã hình thành các tổn thương thực thể kèm theo như polyp lớn hoặc hạt xơ xơ hóa không đáp ứng với điều trị bảo tồn, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật vi phẫu thanh quản bằng dao lạnh hoặc laser dưới kính hiển vi để cắt bỏ tổn thương, sau đó tiếp tục luyện giọng phục hồi.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm thanh quản mạn tính đòi hỏi việc xây dựng các thói quen sinh hoạt khoa học nhằm giảm tải vi chấn thương cơ học và tránh để niêm mạc đường hô hấp trên tiếp xúc với các tác nhân kích thích độc hại.

Trước hết, cần duy trì thói quen uống đủ nước ấm đều đặn trong ngày. Nước giúp hệ thống tuyến nhầy ở biểu mô thanh quản duy trì lớp màng ẩm bôi trơn cần thiết, giảm đáng kể lực ma sát giữa hai bờ dây thanh khi dao động. Mọi người nên hạn chế tiêu thụ đồ uống chứa cồn hoặc caffeine liều cao vì các chất này gây lợi tiểu, dẫn đến tình trạng mất nước và làm khô niêm mạc họng. Khi làm việc hoặc sinh hoạt trong phòng điều hòa nhiệt độ thấp, nên sử dụng máy tạo độ ẩm không khí để niêm mạc không bị kích ứng.

Đối với những người có đặc thù công việc cần phát ngôn liên tục như giáo viên, hướng dẫn viên hay diễn giả, việc áp dụng các thiết bị hỗ trợ khuếch đại âm thanh như micro và loa cá nhân là giải pháp dự phòng thiết thực. Nên phân bổ các khoảng nghỉ ngắn sau mỗi ba mươi đến bốn mươi lăm phút nói, tập thở sâu bằng bụng và tránh la hét ở môi trường ồn ào.

Bên cạnh đó, việc từ bỏ thuốc lá và chủ động tránh xa các khu vực có khói thuốc, khói bụi công nghiệp hay hơi hóa chất là bước phòng ngừa sống còn. Luôn đeo khẩu trang đạt chuẩn khi ra đường hoặc khi làm việc trong môi trường ô nhiễm. Ngoài ra, việc chủ động điều trị dứt điểm các bệnh lý hô hấp mạn tính như viêm xoang, viêm mũi dị ứng và kiểm soát trào ngược dạ dày thông qua việc ăn uống điều độ, không nằm ngay sau khi ăn cũng giúp bảo vệ thanh quản một cách bền vững.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh không nên chủ quan tự điều trị tại nhà khi tình trạng thay đổi giọng nói có xu hướng kéo dài. Mốc thời gian ba tuần là tiêu chuẩn y khoa quan trọng: bất kỳ trường hợp khàn tiếng, hụt hơi hoặc đổi giọng nào kéo dài liên tục trên ba tuần mà không có dấu hiệu thuyên giảm đều cần được thăm khám trực tiếp bởi bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng để soi thanh quản kiểm tra.

Bên cạnh mốc thời gian trên, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế hoặc liên hệ hỗ trợ y tế khẩn cấp nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo đỏ nào sau đây:

• Tình trạng khó thở, thở rít hoặc có tiếng khò khè khi hít vào, đặc biệt là khi nằm ngửa hoặc khi gắng sức nhẹ;
• Đau họng dữ dội hoặc cảm giác đau buốt nhói lan lên mang tai mỗi khi nuốt thức ăn, nước uống hoặc nước bọt;
• Hiện tượng khó nuốt tiến triển, cảm giác nghẹn đặc thức ăn ở vùng cổ họng;
• Ho khạc ra đờm có lẫn máu tươi hoặc chất nhầy màu nâu sẫm;
• Sờ thấy khối u cục, hạch sưng to bất thường ở vùng cổ không đau hoặc đau nhẹ nhưng không biến mất sau nhiều ngày;
• Mất tiếng đột ngột kèm theo sốt cao, mệt lả hoặc sụt giảm cân nặng nhanh chóng mà không rõ nguyên nhân.

Việc khám sớm trong những trường hợp này giúp loại trừ các biến chứng cấp tính đường thở và phát hiện sớm các bệnh lý ác tính tiềm ẩn ở giai đoạn còn điều trị hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Các thông tin được cung cấp trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức giáo dục sức khỏe tổng quát và không thể thay thế cho chẩn đoán chuyên sâu hay phác đồ điều trị cá thể hóa từ bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm chứa corticoid dạng uống hoặc thuốc xịt khi chưa có chỉ định từ nhân viên y tế, bởi việc dùng sai thuốc không chỉ gây nhờn thuốc, tổn thương dạ dày, gan, thận mà còn làm chậm trễ thời điểm phát hiện bệnh lý nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, cần hết sức thận trọng khi áp dụng các bài thuốc dân gian truyền miệng như ngậm chanh muối mặn, quất ngâm mật ong hay các loại thảo dược chưa rõ nguồn gốc. Nồng độ muối quá mặn hoặc tính axit mạnh có thể làm bỏng rát thêm bề mặt niêm mạc đang viêm trợt. Đặc biệt, người bệnh không nên cố gắng nói thì thầm để thay thế giọng nói bình thường, vì thói quen này gây căng thẳng quá mức cho dây thanh quản.

Kết luận

Viêm thanh quản mạn tính là một bệnh lý đường hô hấp trên thường gặp nhưng dễ bị xem nhẹ do diễn tiến âm thầm. Việc duy trì giọng nói trong trẻo và bảo tồn chức năng thanh học phụ thuộc rất lớn vào sự chủ động nhận diện dấu hiệu khàn tiếng kéo dài trên ba tuần để đi khám chuyên khoa tai mũi họng kịp thời. Thay vì tự ý dùng thuốc hoặc áp dụng các mẹo truyền miệng không an toàn, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn điều trị nguyên nhân gốc rễ, kiên trì cho dây thanh nghỉ ngơi và điều chỉnh thói quen phát âm hàng ngày. Sự chăm sóc đúng cách và lối sống lành mạnh chính là chìa khóa giúp bảo vệ giọng nói lâu dài và nâng cao chất lượng cuộc sống.