Viêm thanh quản: Nguyên nhân, triệu chứng và cách chăm sóc

Tổng quan về viêm thanh quản

Thanh quản là một cơ quan phức tạp nằm ở phần trước của cổ, nối giữa hạ họng và khí quản, đóng vai trò sống còn trong việc bảo vệ đường thở, kiểm soát hô hấp và tạo ra giọng nói của con người. Bên trong lòng thanh quản có hai nếp gấp niêm mạc chứa cơ và dây chằng, được gọi là dây thanh âm. Khi chúng ta thở bình thường, hai dây thanh mở rộng để không khí lưu thông tự do vào phổi. Khi phát âm, hai dây thanh khép sát lại, luồng khí từ phổi đẩy lên làm chúng rung động và tạo ra âm thanh cơ bản, sau đó được khoang miệng, mũi và họng cộng hưởng thành lời nói hoàn chỉnh.

Viêm thanh quản xuất hiện khi niêm mạc bao phủ thanh quản và dây thanh bị sưng phồng, phù nề do các tác nhân kích thích hoặc vi sinh vật tấn công. Tình trạng sung huyết và tăng tiết dịch nhầy làm thay đổi hình thái và tính chất cơ học của dây thanh, cản trở sự khép kín nhịp nhàng khi phát âm, dẫn đến giọng nói trở nên trầm khàn, rè, hụt hơi hoặc thậm chí mất tiếng hoàn toàn.

Trên lâm sàng, viêm thanh quản được phân loại dựa trên thời gian diễn tiến thành hai thể chính là viêm thanh quản cấp tính và viêm thanh quản mãn tính. Viêm thanh quản cấp tính thường kéo dài dưới ba tuần, có xu hướng khởi phát đột ngột và thuyên giảm nhanh chóng sau khi nguyên nhân nền như nhiễm virus hoặc lạm dụng giọng được xử lý. Ngược lại, viêm thanh quản mãn tính là tình trạng tổn thương viêm dai dẳng kéo dài trên ba tuần, thường liên quan đến các yếu tố kích thích mạn tính như trào ngược dạ dày thực quản, khói thuốc lá, môi trường ô nhiễm hoặc tổn thương thực thể ở dây thanh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây viêm thanh quản rất đa dạng, có sự khác biệt rõ rệt giữa thể cấp tính và thể mãn tính, đồng thời chịu sự tác động của nhiều yếu tố nguy cơ môi trường và lối sống.

Ở thể cấp tính, nhiễm trùng đường hô hấp trên do virus là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm đa số các ca bệnh lâm sàng. Các loại virus như Rhinovirus, Adenovirus, virus cúm hoặc virus á cúm sau khi tấn công vào mũi họng có thể lan xuống niêm mạc thanh quản. Nguyên nhân thường gặp thứ hai là việc lạm dụng giọng nói cơ học quá mức, chẳng hạn như la hét lớn trong thời gian dài, hát to hoặc nói liên tục nhiều giờ mà không nghỉ ngơi, dẫn đến tình trạng vi chấn thương và xuất huyết nhẹ dưới niêm mạc dây thanh. Ngoài ra, nhiễm khuẩn nguyên phát hoặc bội nhiễm sau nhiễm virus do các vi khuẩn như phế cầu khuẩn hay liên cầu khuẩn cũng có thể làm bùng phát viêm thanh quản cấp.

Đối với viêm thanh quản mãn tính, căn nguyên chủ yếu bắt nguồn từ quá trình tiếp xúc lâu dài với các tác nhân gây kích ứng niêm mạc. Điển hình nhất là bệnh trào ngược dạ dày thực quản và trào ngược thanh quản họng, khi acid dịch vị và men tiêu hóa pepsin trào ngược lên vùng cổ họng, liên tục đốt cháy và gây viêm mạn tính bề mặt thanh quản. Thói quen hút thuốc lá chủ động hoặc hít khói thuốc thụ động cũng là yếu tố hủy hoại hàng rào biểu mô thanh quản, làm dày dây thanh và tăng tiết đờm nhớt. Bên cạnh đó, tình trạng viêm mũi xoang mạn tính khiến dịch mủ liên tục chảy xuống thành sau họng, cùng việc hít phải bụi mịn công nghiệp, hơi hóa chất độc hại hay sử dụng rượu bia thường xuyên cũng duy trì phản ứng viêm kéo dài.

Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh bao gồm những người làm công việc đòi hỏi tần suất sử dụng giọng nói dày đặc như giáo viên, ca sĩ, hướng dẫn viên du lịch, phát thanh viên và nhân viên tư vấn. Những người có hệ miễn dịch suy giảm, trẻ nhỏ có cấu trúc đường thở hẹp, bệnh nhân mắc hen suyễn phải dùng thuốc xịt corticoid kéo dài nhưng không súc họng đúng cách cũng rất dễ bị kích ứng thanh quản hoặc nhiễm nấm tại chỗ.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Các biểu hiện của viêm thanh quản thường xuất hiện đột ngột ở thể cấp tính và phát triển nặng nhất trong khoảng từ ba đến bảy ngày đầu tiên. Triệu chứng đặc trưng và phổ biến nhất của bệnh là sự biến đổi âm sắc của giọng nói, thường bắt đầu bằng hiện tượng khàn tiếng nhẹ, giọng trở nên trầm, khàn đục, rè và dễ bị hụt hơi khi cố gắng nói to. Trong những trường hợp viêm phù nề nghiêm trọng, hai mép dây thanh không thể chạm nhau, khiến người bệnh có thể bị mất giọng hoàn toàn, chỉ phát ra tiếng thì thầm không rõ từ.

Bên cạnh thay đổi giọng nói, người bệnh thường có cảm giác khô ráp, ngứa ngáy và vướng víu khó chịu sâu trong cổ họng, thôi thúc phản xạ hắng giọng liên tục để làm sạch thanh quản. Cơn ho do viêm thanh quản thường là ho khan dai dẳng, đôi khi ho thành từng cơn rũ rượi, đặc biệt nghiêm trọng hơn vào ban đêm hoặc khi tiếp xúc với không khí lạnh. Niêm mạc thanh quản bị kích ứng cũng gây ra cảm giác đau tức nhẹ vùng trước cổ, cảm giác đau tăng lên rõ rệt khi phát âm hoặc khi nuốt thức ăn. Nếu nguyên nhân bắt nguồn từ nhiễm virus hô hấp, bệnh nhân có thể kèm theo các triệu chứng toàn thân như mệt mỏi, đau nhức cơ thể, nghẹt mũi, chảy nước mũi và sốt nhẹ.

Điều rất quan trọng là phải phân biệt viêm thanh quản thông thường với các tình trạng cấp cứu nguy hiểm đường thở, đặc biệt là viêm nắp thanh quản cấp. Nắp thanh quản là cấu trúc sụn bảo vệ lối vào khí quản khi nuốt; khi vị trí này bị nhiễm trùng và phù nề cấp tính, nó có thể bít tắc hoàn toàn đường thở chỉ trong vài giờ. Các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng gồm có tình trạng khó thở tiến triển, thở rít khi hít vào, nuốt đau dữ dội khiến người bệnh không thể nuốt được nước bọt dẫn đến chảy dãi liên tục, giọng nói bị bóp nghẹt như đang ngậm vật lạ trong miệng, và người bệnh thường phải ngồi nghiêng người ra phía trước để cố gắng hít thở. Khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo này, bệnh nhân cần được cấp cứu y tế khẩn cấp.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán viêm thanh quản được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng thông qua việc khai thác bệnh sử chi tiết kết hợp với thăm khám thực thể toàn diện. Bác sĩ sẽ tìm hiểu kỹ lưỡng về thời điểm khởi phát triệu chứng, tính chất công việc của người bệnh, tiền sử lạm dụng giọng nói, thói quen hút thuốc lá, các dấu hiệu nghi ngờ trào ngược dạ dày thực quản cũng như các triệu chứng nhiễm trùng hô hấp đi kèm gần đây.

Phương pháp thăm khám đóng vai trò then chốt trong việc đánh giá chính xác mức độ tổn thương là nội soi thanh quản. Bác sĩ có thể sử dụng gương soi gián tiếp hoặc ống nội soi mềm chuyên dụng đi qua đường mũi xuống thanh quản. Kỹ thuật nội soi cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp bề mặt niêm mạc, kiểm tra mức độ sung huyết, phù nề của dây thanh, đánh giá sự di động và độ khép kín của hai dây thanh trong thì phát âm và thì thở. Qua đó, bác sĩ có thể phân biệt viêm thanh quản thông thường với các tổn thương thực thể lành tính khác như hạt xơ dây thanh, polyp thanh quản, u nang dây thanh, rãnh thanh học hoặc các tổn thương tiền ung thư và ung thư thanh quản.

Trong những trường hợp triệu chứng khàn tiếng kéo dài trên ba tuần không rõ nguyên nhân, nội soi thanh quản hoạt nghiệm có thể được chỉ định để quan sát sóng rung vi thể của niêm mạc dây thanh dưới ánh sáng nhấp nháy tần số cao. Nếu có dấu hiệu nghi ngờ nhiễm khuẩn nặng hoặc có dịch mủ tại chỗ, bác sĩ có thể chỉ định lấy mẫu dịch họng để soi tươi và nuôi cấy vi khuẩn. Ngoài ra, chụp X-quang cổ nghiêng hoặc chụp cắt lớp vi tính vùng cổ có thể cần thiết khi cần loại trừ viêm nắp thanh quản, áp xe thành sau họng hoặc các khối u chèn ép từ bên ngoài.

Các biến chứng nguy hiểm của viêm thanh quản kéo dài

Mặc dù đa số các trường hợp viêm thanh quản cấp tính diễn tiến lành tính và hồi phục tốt, tình trạng viêm nếu không được kiểm soát đúng cách hoặc tái diễn liên tục có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng tiêu cực đến hệ hô hấp và chức năng giọng nói. Biến chứng thường gặp nhất là sự chuyển biến từ thể cấp tính thành viêm thanh quản mãn tính, khiến niêm mạc dây thanh bị phì đại, thoái hóa và mất đi tính đàn hồi tự nhiên, gây khàn tiếng vĩnh viễn hoặc suy giảm biên độ phát âm.

Trong những trường hợp viêm thanh quản do vi khuẩn hoặc bội nhiễm nặng nề, ổ nhiễm trùng có thể lan rộng xuống đường hô hấp dưới, gây ra viêm khí phế quản, viêm phổi hoặc áp xe quanh thanh quản. Đặc biệt ở đối tượng trẻ nhỏ có cấu trúc đường thở hẹp và mềm, phản ứng sưng nề thanh quản có thể nhanh chóng gây co thắt phế quản và suy hô hấp cấp, đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được cấp cứu và hỗ trợ hô hấp kịp thời.

Ngoài ra, việc tiếp tục gắng sức nói to khi thanh quản đang bị tổn thương có thể kích thích hình thành các tổn thương thực thể thứ phát trên dây thanh như hạt xơ dây thanh, u nang hoặc polyp thanh quản. Những cấu trúc này làm biến đổi cấu trúc âm học vĩnh viễn, đòi hỏi phải can thiệp phẫu thuật vi phẫu thanh quản và trị liệu phục hồi giọng nói lâu dài để cải thiện giọng nói.

Phân biệt viêm thanh quản với viêm nắp thanh quản cấp

Viêm nắp thanh quản hay còn gọi là viêm thanh thiệt là một tình trạng nhiễm trùng phù nề cấp tính xảy ra tại nắp sụn che đậy đường thở và các mô liên kết xung quanh. Đây là một bệnh cảnh tối cấp cứu trong chuyên khoa tai mũi họng, thường dễ bị nhầm lẫn với viêm thanh quản thông thường ở giai đoạn khởi phát nhưng có diễn tiến nhanh và mức độ nguy hiểm vượt trội hơn rất nhiều.

Trong khi viêm thanh quản thông thường chủ yếu biểu hiện bằng khàn tiếng, rát họng và ho khan với đường thở vẫn duy trì thông thoáng, viêm nắp thanh quản lại gây ra tình trạng khó thở tiến triển dữ dội, thở rít khi hít vào và đau rát họng nghiêm trọng. Người bệnh hầu như không thể nuốt được, nước bọt bị ứ đọng và chảy dãi ra ngoài, đồng thời giọng nói trở nên bóp nghẹt như có vật cản thay vì chỉ bị khàn đặc đơn thuần.

Viêm nắp thanh quản có nguy cơ bít tắc toàn bộ khí quản trong thời gian rất ngắn, dẫn đến ngạt thở cấp tính và tử vong nếu không được can thiệp khai thông đường thở khẩn cấp. Bệnh nhân nghi ngờ viêm nắp thanh quản tuyệt đối không được tự ý dùng dụng cụ đè lưỡi thăm khám họng tại nhà vì có thể kích hoạt cơn co thắt thanh quản ngừng thở đột ngột, mà cần được chuyển ngay đến cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị cấp cứu hồi sức.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí viêm thanh quản là giảm phù nề niêm mạc, bảo vệ và phục hồi chức năng của dây thanh âm, kiểm soát các triệu chứng khó chịu và loại bỏ triệt để các căn nguyên tiềm ẩn. Do phần lớn các trường hợp viêm thanh quản cấp tính có nguồn gốc từ virus hoặc căng thẳng cơ học, nguyên tắc xử trí quan trọng hàng đầu mang tính bảo tồn là để thanh quản nghỉ ngơi tuyệt đối. Người bệnh cần hạn chế nói tối đa trong giai đoạn cấp tính, tránh nói to, la hét và đặc biệt không nên cố gắng nói thì thầm vì hành động thì thầm tạo áp lực căng siết cơ học rất lớn lên dây thanh, khiến tình trạng viêm nề trở nên trầm trọng hơn.

Việc duy trì độ ẩm tối ưu cho đường hô hấp là biện pháp hỗ trợ đắc lực giúp niêm mạc thanh quản nhanh lành. Người bệnh nên uống nhiều nước lọc ấm suốt cả ngày để làm loãng chất nhầy tiết ra, đồng thời sử dụng máy phun sương tạo ẩm trong phòng ngủ hoặc thực hiện xông hơi nước ấm để xoa dịu cảm giác khô rát tại thanh quản. Súc họng nhẹ nhàng bằng dung dịch nước muối sinh lý giúp làm sạch khoang miệng và giảm tải lượng vi sinh vật vùng họng miệng.

Về mặt can thiệp y khoa, bác sĩ chuyên khoa sẽ thăm khám và chỉ định các nhóm thuốc phù hợp tùy theo từng trường hợp cụ thể. Các thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường có thể được dùng để kiểm soát tình trạng sốt và đau họng. Trong một số trường hợp viêm thanh quản có phù nề nặng gây cản trở giọng nói nghiêm trọng, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định một đợt ngắn thuốc kháng viêm nhóm corticosteroid sau khi đã cân nhắc kỹ lợi ích và nguy cơ. Kháng sinh tuyệt đối không được tự ý sử dụng vì thuốc hoàn toàn không có hiệu lực đối với virus; kháng sinh chỉ được bác sĩ chỉ định khi có bằng chứng rõ ràng về tình trạng nhiễm khuẩn hoặc bội nhiễm vi khuẩn. Đối với viêm thanh quản mãn tính do trào ngược acid, người bệnh cần được phối hợp điều trị bằng các nhóm thuốc ức chế tiết acid dạ dày kết hợp thay đổi chế độ ăn uống, nâng cao đầu giường khi ngủ và tránh ăn tối muộn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm thanh quản đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa việc bảo vệ cơ học thanh quản, kiểm soát môi trường sống và duy trì lối sống khoa học nhằm hạn chế tối đa các tác nhân gây kích ứng niêm mạc.

Đối với việc bảo vệ giọng nói cơ học, những người thường xuyên phải sử dụng giọng nói trong công việc cần học cách phát âm đúng kỹ thuật, sử dụng hơi thở từ cơ hoành thay vì siết căng cơ vùng cổ. Nên chủ động sử dụng các thiết bị trợ giảng hoặc micro khuếch đại âm thanh khi phải nói trước đám đông hoặc trong không gian rộng để giảm tải áp lực trực tiếp lên dây thanh. Cần xen kẽ các khoảng nghỉ ngắn cho giọng nói trong giờ làm việc và tuyệt đối tránh la hét, gào thét quá mức.

Về chăm sóc đường thở và lối sống, việc uống đủ lượng nước ấm hàng ngày là thói quen quan trọng giúp giữ màng nhầy dây thanh luôn ẩm ướt và linh hoạt. Mọi người cần từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá và chủ động tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động cũng như bụi bẩn, hóa chất độc hại bằng cách đeo khẩu trang đạt chuẩn khi ra ngoài hoặc làm việc trong môi trường ô nhiễm. Hạn chế sử dụng rượu bia và các thức uống chứa nhiều caffeine vì chúng có tính chất gây mất nước và kích thích niêm mạc.

Ngoài ra, để ngăn ngừa các tác nhân nhiễm trùng, cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, giữ ấm vùng cổ ngực khi thời tiết chuyển lạnh và tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin phòng bệnh cúm và phế cầu khuẩn hàng năm. Đối với những người có cơ địa trào ngược dạ dày thực quản, việc kiểm soát chế độ ăn, tránh thực phẩm chua cay, nhiều dầu mỡ và không nằm ngay sau khi ăn sẽ giúp ngăn ngừa acid trào ngược làm tổn thương thanh quản.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh viêm thanh quản cần chủ động đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để được thăm khám kịp thời khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường về thời gian hoặc mức độ nặng của bệnh. Đặc biệt, tình trạng khàn tiếng hoặc mất giọng kéo dài liên tục trên hai đến ba tuần mà không thuyên giảm dù đã nghỉ ngơi là chỉ định bắt buộc phải đi khám, nhằm loại trừ các bệnh lý nguy hiểm tiềm ẩn như polyp thanh quản, u nang hay ung thư thanh quản.

Bên cạnh đó, người bệnh cần đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng nặng tiến triển như đau họng dữ dội tăng dần, cảm giác khó nuốt hoặc nuốt đau buốt đến mức không thể ăn uống, sốt cao kéo dài không đáp ứng với các biện pháp thông thường, hoặc có hiện tượng ho khạc ra đờm lẫn máu.

Đối với trẻ nhỏ hoặc bất kỳ người bệnh nào xuất hiện các dấu hiệu đe dọa tắc nghẽn đường thở, cần phải gọi cấp cứu hoặc đưa đến phòng cấp cứu gần nhất ngay lập tức. Các dấu hiệu cấp cứu tối khẩn này bao gồm: cảm giác khó thở dữ dội, thở gắng sức co kéo cơ hõm ức và cơ liên sườn, phát ra tiếng thở rít khò khè khi hít vào, chảy nhiều nước bọt do không thể nuốt được, da niêm mạc nhợt nhạt hoặc tím tái ở môi và đầu chi.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục y tế đại chúng và không thể thay thế cho việc chẩn đoán lâm sàng cũng như chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mỗi cá nhân có nguyên nhân gây bệnh, mức độ tổn thương dây thanh và đáp ứng cơ địa hoàn toàn khác nhau.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua và sử dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm dạng xịt hay dạng uống khi chưa có sự thăm khám và đơn thuốc từ bác sĩ. Việc lạm dụng thuốc không đúng chỉ định không những không đem lại hiệu quả trong các trường hợp viêm thanh quản do virus mà còn gây ra nhiều tác dụng phụ nguy hại và gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh. Bên cạnh đó, người bệnh cần tránh áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc, tránh cố gắng nói thì thầm hoặc tiếp tục lạm dụng giọng nói khi dây thanh đang tổn thương, vì điều này có thể dẫn đến hình thành các tổn thương xơ hóa vĩnh viễn trên dây thanh.

Kết luận

Viêm thanh quản là một bệnh lý đường hô hấp thường gặp nhưng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng giao tiếp và chất lượng cuộc sống nếu không được nhận biết và chăm sóc đúng cách. Phần lớn các trường hợp viêm cấp tính đều có khả năng hồi phục hoàn toàn nếu người bệnh tuân thủ nguyên tắc cho thanh quản nghỉ ngơi, giữ ẩm đường thở và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ từ môi trường. Tuy nhiên, tình trạng khàn giọng kéo dài hay các dấu hiệu bất thường ở đường thở luôn đòi hỏi sự đánh giá chuyên sâu từ bác sĩ tai mũi họng. Thăm khám y tế kịp thời là giải pháp tối ưu giúp xác định chính xác nguyên nhân, bảo vệ chức năng phát âm và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe.