U nang dây thanh: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về u nang dây thanh

Dây thanh quản là hai dải cơ niêm mạc đối xứng nằm trong thanh quản, có cấu tạo phân tầng vi thể tinh vi bao gồm lớp biểu mô bao phủ bên ngoài, khoang Reinke chứa chất nền vô định hình lỏng lẻo, cùng các lớp dây chằng và cơ giáp phễu bên trong. Khi không khí từ phổi đi qua khe thanh môn hẹp, hai mép dây thanh rung động với tần số cao để tạo ra âm thanh gốc, quyết định cao độ, âm sắc và cường độ giọng nói của mỗi cá nhân. Bất kỳ một khối bất thường nào dù rất nhỏ phát triển trên nếp gấp này cũng có thể phá vỡ tính đồng nhất của sóng niêm mạc.

U nang dây thanh là một cấu trúc dạng túi kín có màng bao bọc, chứa đầy dịch nhầy đặc hoặc chất bã sừng, thường nằm sâu trong lớp đệm nông của nếp gấp thanh âm. Về mặt giải phẫu bệnh học và thanh học, u nang dây thanh thường được chia thành hai nhóm chính là u nang nhầy hình thành do sự tắc nghẽn của tuyến tiết nhầy biểu mô và u nang biểu bì phát sinh từ các tế bào biểu mô bị mắc kẹt sâu trong mô liên kết. Điểm đặc trưng lâm sàng của u nang dây thanh là tổn thương thường chỉ xuất hiện ở một bên của dây thanh, làm tăng khối lượng cục bộ và làm cứng bề mặt rung của nếp gấp thanh âm đó.

Khác với nốt xơ thanh quản vốn thường đối xứng hai bên hoặc polyp dây thanh có xu hướng di động mềm mại theo luồng khí, u nang dây thanh có vỏ bao xơ chắc, gắn chặt vào lớp mô dưới niêm mạc và hầu như không tự thoái triển hay biến mất bằng các biện pháp nghỉ giọng đơn thuần. Khối u nang ngăn cản sự khép kín hoàn toàn của hai dây thanh khi phát âm, tạo ra khe hở thanh môn khiến luồng khí bị rò rỉ, đồng thời tạo lực va đập không cân xứng lên dây thanh đối diện, dẫn đến tổn thương thứ phát nếu không được chẩn đoán và quản lý đúng phương pháp.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế hình thành u nang dây thanh liên quan trực tiếp đến sự tổn thương vi thể của hệ thống tuyến biểu mô và vi chấn thương cơ học trên bề mặt nếp gấp thanh âm. Ở u nang nhầy, nguyên nhân khởi phát chủ yếu là do ống dẫn của tuyến tiết nhầy nằm trong lớp niêm mạc thanh quản bị tắc nghẽn bởi phản ứng viêm, dịch tiết ứ đọng hoặc cặn nhầy kết tụ. Khi đường thoát tự nhiên bị bít tắc, dịch nhầy liên tục tích lũy bên trong bao tuyến dần phình to ra và biến thành một nang kín. Trong khi đó, u nang biểu bì có thể bắt nguồn từ sự bất thường bẩm sinh khi tế bào biểu mô vảy bị vùi lấp sâu trong lớp đệm thanh âm trong quá trình phôi thai phát triển, hoặc do chấn thương vi thể khiến các mảnh biểu mô bị đẩy tụt vào sâu dưới màng đáy sau những đợt tổn thương niêm mạc tái diễn.

Chấn thương cơ học lặp đi lặp lại do lạm dụng giọng nói quá mức là yếu tố thúc đẩy hàng đầu. Khi một người nói quá to, la hét, hát sai kỹ thuật thanh nhạc hoặc nói liên tục trong nhiều giờ mà không có thời gian nghỉ ngơi, hai bờ mép dây thanh va đập vào nhau với áp lực va chạm cực lớn. Sự ma sát và va đập dồn dập này gây phù nề cục bộ, phá vỡ cấu trúc vi mô của niêm mạc, làm tắc nghẽn các vi mạch máu và ống tuyến, từ đó kích thích sự hình thành các khối tổn thương dạng nang hoặc phối hợp với polyp dây thanh tại vị trí chịu lực tác động mạnh nhất.

Bên cạnh chấn thương giọng nói, các tình trạng viêm nhiễm đường hô hấp trên mạn tính và sự hiện diện của các vi khuẩn gây bệnh như phế cầu khuẩn Streptococcus pseudopneumoniae hay trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas cũng được ghi nhận có liên quan đến việc làm biến đổi môi trường sinh lý tại bề mặt thanh quản, kích hoạt phản ứng viêm mô hạt và thúc đẩy sự ứ đọng dịch tuyến. Ngoài ra, việc vệ sinh thanh học kém, nói gắng sức khi đang bị viêm thanh quản cấp, trào ngược dạ dày thực quản đưa axit và men tiêu hóa lên làm bỏng rát niêm mạc họng thanh quản, cũng như thói quen hút thuốc lá và tiếp xúc thường xuyên với bụi mịn, hóa chất kích thích đều làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện u nang dây thanh.

Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm những người làm các nghề nghiệp đòi hỏi tần suất sử dụng giọng nói liên tục như giáo viên, phát thanh viên, hướng dẫn viên du lịch, nhân viên tổng đài và ca sĩ chuyên nghiệp. Phụ nữ trong độ tuổi lao động cũng thường được ghi nhận có tỷ lệ mắc bệnh lý thanh học cao hơn do đặc điểm cấu trúc dây thanh mỏng hơn và biên độ rung động cao hơn ở tần số giọng nữ.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của u nang dây thanh rất đa dạng, mức độ nghiêm trọng phụ thuộc trực tiếp vào kích thước của khối nang, vị trí nằm nông hay sâu trong lớp đệm và mức độ cản trở sóng niêm mạc thanh âm. Dấu hiệu phổ biến và xuất hiện sớm nhất là tình trạng khàn tiếng kéo dài, giọng nói trở nên thô ráp, rè đục, mất đi độ trong trẻo và thanh thoát vốn có. Người bệnh thường nhận thấy giọng nói của mình bị thay đổi âm sắc rõ rệt, âm thanh phát ra không còn liền mạch mà bị đứt đoạn, đặc biệt là khi cố gắng phát âm ở những âm vực cao hoặc hát các nốt thanh thoát.

Đi kèm với khàn tiếng là hiện tượng hụt hơi và nhanh mệt khi nói chuyện. Do khối u nang chiếm chỗ làm cho hai mép dây thanh không thể khép kín hoàn toàn dọc theo chiều dài khe thanh môn, một lượng không khí đáng kể từ phổi sẽ bị thất thoát qua khe hở trong mỗi chu kỳ rung. Hậu quả là người bệnh phải tốn nhiều sức thở hơn, các cơ vùng cổ và cơ thanh quản ngoài phải co thắt gồng cứng để bù trừ cho sự rò rỉ khí, dẫn đến cảm giác căng tức, mỏi mệt vùng cổ họng và đau nhẹ lan tỏa sau những cuộc hội thoại kéo dài. Nhiều trường hợp còn gặp tình trạng mất giọng tạm thời sau khi phải nói nhiều trong ngày làm việc.

Khi khối u nang phát triển với kích thước lớn hoặc có phản ứng viêm phù nề mô xung quanh, người bệnh có thể cảm nhận rõ cảm giác nuốt vướng, vướng víu như có dị vật mắc kẹt ở đáy họng thanh quản, kích thích phản ứng đằng hắng giọng liên tục nhằm làm sạch họng nhưng không mang lại kết quả. Trong những trường hợp hiếm gặp khi khối nang quá lớn che lấp một phần đáng kể diện tích khe thanh môn, người bệnh có thể xuất hiện dấu hiệu thở rít nhẹ hoặc khó thở khi gắng sức vận động thể lực, báo hiệu tình trạng tắc nghẽn đường thở cơ học cần được can thiệp y tế khẩn trương.

Cần phân biệt rõ các triệu chứng của u nang dây thanh với các bệnh lý tai mũi họng thông thường khác. Trong khi khàn tiếng do viêm thanh quản cấp thường khởi phát rầm rộ, đi kèm sốt, đau rát họng dữ dội và tự thuyên giảm sau vài ngày dùng thuốc và nghỉ ngơi, thì khàn tiếng do u nang dây thanh lại có tính chất tiến triển âm ỉ, kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng mà không tự cải thiện. Bên cạnh đó, u nang dây thanh một bên cũng cần được chẩn đoán phân biệt chính xác với hạt xơ dây thanh hai bên, polyp dây thanh dạng cuống mềm hay u nhú thanh quản thông qua quan sát hình ảnh chuyên sâu.

Chẩn đoán

Chẩn đoán u nang dây thanh đòi hỏi sự đánh giá toàn diện bởi bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng giàu kinh nghiệm về thanh học, kết hợp giữa thăm khám lâm sàng chức năng giọng nói và các phương pháp thăm dò hình ảnh động học chuyên sâu. Quá trình bắt đầu bằng việc khai thác chi tiết bệnh sử, thời gian xuất hiện tình trạng khàn tiếng, thói quen nghề nghiệp, tần suất sử dụng giọng nói cũng như mức độ ảnh hưởng của rối loạn phát âm đến cuộc sống sinh hoạt thường nhật của người bệnh.

Phương pháp chẩn đoán hình ảnh tiêu chuẩn vàng hiện nay là nội soi thanh quản hoạt nghiệm bằng ống mềm có gắn camera độ phân giải cao hoặc ống soi cứng qua đường miệng. Kỹ thuật hoạt nghiệm sử dụng nguồn ánh sáng nhấp nháy đồng bộ với tần số dao động của dây thanh, tạo ra hiệu ứng chuyển động chậm của sóng niêm mạc. Qua đó, bác sĩ có thể quan sát tỉ mỉ cấu trúc túi nang nằm dưới biểu mô, đánh giá sự suy giảm hoặc biến mất hoàn toàn của sóng niêm mạc tại vị trí tổn thương, đo đạc khe hở thanh môn khi khép và phát hiện sớm phản ứng viêm mô hạt hoặc vết lõm đối bên trên dây thanh đối diện do cọ xát cơ học.

Trong một số tình huống lâm sàng phức tạp khi u nang nằm sâu trong khoang Reinke hoặc biểu hiện bên ngoài tương đồng với hạt xơ xơ hóa và polyp đáy rộng, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm đánh giá âm học giọng nói, khí động học thanh quản nhằm lượng hóa mức độ rò rỉ khí và đo lường tần số cơ bản của giọng. Sau khi phẫu thuật bóc tách, mẫu bệnh phẩm nang thanh âm sẽ được gửi đi làm xét nghiệm giải phẫu bệnh học vi thể để xác định chính xác đây là u nang nhầy hay u nang biểu bì, đồng thời khẳng định tính chất lành tính tuyệt đối của tổn thương và loại trừ hoàn toàn các nguy cơ loạn sản hay khối u ác tính.

Tác động của u nang dây thanh đến sức khỏe và tâm lý người bệnh

Mặc dù u nang dây thanh là một tổn thương hoàn toàn lành tính, không có khả năng chuyển dạng thành ung thư thanh quản, nhưng những hệ lụy mà căn bệnh này gây ra cho chất lượng cuộc sống hàng ngày là rất đáng kể. Tình trạng khàn tiếng mạn tính, hụt hơi và biến đổi âm sắc khiến người bệnh gặp rất nhiều rào cản trong việc giao tiếp xã hội, từ những cuộc trò chuyện thông thường trong gia đình cho đến các hoạt động trao đổi chuyên môn tại nơi làm việc. Đối với những người hành nghề sử dụng giọng nói làm công cụ lao động chính như giáo viên, ca sĩ, nhân viên dẫn chương trình hoặc tư vấn viên, u nang dây thanh có thể đe dọa trực tiếp đến sinh kế và sự nghiệp.

Bên cạnh ảnh hưởng về mặt phát âm, sự hiện diện của khối nang lớn còn gây ra các triệu chứng khó chịu tại chỗ như cảm giác nuốt vướng, tức nặng vùng hạ họng và mệt mỏi thể chất do phải gồng cơ cổ liên tục khi nói. Căng thẳng kéo dài cùng tâm lý tự ti, lo lắng về việc mất giọng vĩnh viễn có thể dẫn đến suy giảm tinh thần, thậm chí gây ra trạng thái ức chế giao tiếp xã hội ở người bệnh. Do đó, việc can thiệp y khoa kịp thời không chỉ giải quyết tổn thương thực thể mà còn giúp người bệnh giải tỏa gánh nặng tâm lý và tự tin hòa nhập cuộc sống.

Phân loại u nang dây thanh trong thực hành thanh học

Trong chuyên khoa thanh học, u nang dây thanh thường được phân loại thành hai dạng tổn thương vi thể chính dựa trên nguồn gốc mô học và tính chất chất dịch bên trong bao nang, bao gồm u nang biểu bì và u nang ứ đọng chất nhầy. Việc phân định chính xác phân loại này đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng thao tác bóc tách vi phẫu và tiên lượng khả năng bảo tồn lớp đệm nông của dây thanh.

U nang ứ đọng chất nhầy hình thành do sự bít tắc các ống dẫn của tuyến tiết nhầy biểu mô, làm dịch nhầy bị ứ đọng lại và tạo thành một túi chứa dịch trong hoặc đặc sánh. Loại u nang này thường có vỏ bao tương đối mỏng, mềm hơn và dễ bóc tách ra khỏi lớp mô liên kết xung quanh. Ngược lại, u nang biểu bì chứa các tế bào biểu mô vảy bị sừng hóa, tích tụ chất bã đậu màu trắng đục bên trong. Vỏ của u nang biểu bì thường bám dính rất chặt vào dây chằng thanh âm hoặc màng đáy, đòi hỏi phẫu thuật viên phải thao tác bóc tách hết sức tỉ mỉ dưới kính hiển vi để tránh làm rách bao nang hoặc để sót biểu mô gây tái phát.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu hàng đầu trong quản lý và điều trị u nang dây thanh là loại bỏ trọn vẹn khối nang bệnh lý, phục hồi sự rung động tự nhiên của sóng niêm mạc thanh âm, bảo tồn cấu trúc vi thể tinh vi của nếp gấp dây thanh và hạn chế tối đa nguy cơ hình thành mô sẹo xơ dính vĩnh viễn. Không giống như các tổn thương dạng hạt xơ hay phù nề niêm mạc có thể co nhỏ đáng kể sau khi nghỉ ngơi và tập luyện, u nang dây thanh có vỏ bao xơ kín cố định nên hầu như không thể tự tiêu biến bằng liệu pháp ngôn ngữ đơn thuần hay dùng thuốc uống thông thường.

Can thiệp phẫu thuật vi phẫu thanh quản dưới kính hiển vi quang học hoặc nội soi phóng đại là phương pháp điều trị triệt để nhất hiện nay. Phẫu thuật viên chuyên khoa sẽ thực hiện kỹ thuật rạch một đường vi phẫu rất nhỏ trên bờ trên hoặc mặt tự do của niêm mạc dây thanh, sau đó nhẹ nhàng bóc tách toàn bộ vỏ nang chứa chất dịch ra khỏi lớp biểu mô và lớp dây chằng bên dưới mà không làm vỡ nang, nhằm tránh chất nhầy hoặc biểu mô sót lại gây tái phát hoặc kích hoạt phản ứng viêm mô hạt. Toàn bộ thao tác đòi hỏi sự chuẩn xác tuyệt đối để bảo tồn tối đa lớp đệm nông của khoang Reinke, ngăn ngừa sẹo co rút có thể gây khàn tiếng vĩnh viễn sau mổ.

Sau phẫu thuật, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ kiêng nói hoàn toàn trong khoảng thời gian nhất định theo chỉ định cụ thể của bác sĩ phẫu thuật để niêm mạc có thời gian biểu mô hóa và lành thương tối ưu. Khi vết thương đã ổn định, liệu pháp giọng nói dưới sự hướng dẫn của chuyên gia âm ngữ trị liệu đóng vai trò vô cùng thiết yếu. Người bệnh được hướng dẫn các bài tập thở bằng cơ hoành, kỹ thuật phát âm thả lỏng cơ vùng cổ họng, cách kiểm soát luồng hơi và loại bỏ các thói quen phát âm gắng sức trước đây nhằm khôi phục giọng nói trong trẻo và phòng ngừa tái phát tổn thương.

Các biện pháp nội khoa hỗ trợ được bác sĩ cân nhắc sử dụng để giảm thiểu các yếu tố kích thích tại chỗ, bao gồm điều trị tích cực bệnh trào ngược dạ dày thực quản bằng các thuốc ức chế bài tiết axit, kiểm soát các đợt viêm mũi xoang mạn tính và hướng dẫn bù đủ nước để làm ẩm niêm mạc đường thở. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng, không lạm dụng các loại thuốc xịt họng chứa kháng sinh hoặc corticoid khi chưa có chẩn đoán và chỉ định chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa u nang dây thanh và bảo vệ giọng nói đòi hỏi việc duy trì thói quen vệ sinh thanh học lành mạnh cùng lối sống khoa học nhằm giảm tải áp lực cơ học lên nếp gấp thanh âm. Biện pháp then chốt đầu tiên là học cách sử dụng giọng nói đúng cường độ và âm vực tự nhiên của bản thân. Tránh các hành vi lạm dụng thanh quản như nói quá to, hò hét, nói liên tục trong thời gian dài mà không có khoảng nghỉ xen kẽ, hoặc thì thầm liên tục vì việc thì thầm thực chất đòi hỏi lực ép cơ thanh quản rất căng thẳng. Đối với những người làm việc trong môi trường bắt buộc phải nói nhiều, việc sử dụng các thiết bị trợ giảng hoặc micro khuếch đại âm thanh là giải pháp hữu hiệu để bảo vệ dây thanh khỏi va đập quá mức.

Duy trì độ ẩm tối ưu cho niêm mạc thanh quản là yếu tố bảo vệ quan trọng giúp các tuyến tiết nhầy hoạt động trơn tru, hạn chế nguy cơ đông đặc dịch dẫn đến bít tắc ống tuyến. Mỗi người nên uống đủ nước mỗi ngày, ưu tiên nước ấm và chia thành nhiều ngụm nhỏ. Cần hạn chế tối đa các chất kích thích có đặc tính lợi tiểu và làm khô niêm mạc như đồ uống có cồn, cà phê đậm đặc và tuyệt đối không hút thuốc lá. Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hóa chất độc hại gây viêm mạn tính và làm biến đổi cấu trúc biểu mô đường hô hấp.

Bên cạnh đó, việc chủ động phòng ngừa và điều trị dứt điểm các bệnh lý đường hô hấp trên như viêm xoang, viêm mũi dị ứng và hội chứng trào ngược dạ dày thực quản là vô cùng cần thiết. Dịch axit và enzym tiêu hóa trào ngược lên vùng hạ họng thanh quản sẽ gây viêm loét vi thể, làm phù nề niêm mạc và dễ dẫn đến hình thành các khối tổn thương dạng nang. Trong không gian sinh hoạt và làm việc, nên sử dụng máy tạo độ ẩm khi ở phòng điều hòa nhiệt độ thấp và đeo khẩu trang bảo vệ đường hô hấp khi ra ngoài môi trường nhiều khói bụi.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Tình trạng thay đổi giọng nói có thể bắt nguồn từ những viêm nhiễm cấp tính thông thường, tuy nhiên người bệnh cần chủ động đến cơ sở y tế có chuyên khoa tai mũi họng để thăm khám khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sau:

• Khàn tiếng, rè giọng hoặc biến đổi âm vực kéo dài liên tục trên hai tuần mà không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã hạn chế nói và nghỉ ngơi hợp lý.
• Xuất hiện tình trạng mất giọng hoàn toàn hoặc nói hụt hơi đột ngột gây gián đoạn nghiêm trọng công việc giao tiếp hàng ngày.
• Cảm giác nuốt vướng, đau tức vùng thanh quản dai dẳng hoặc đau nhói lan lên mang tai khi phát âm.
• Cảm thấy vướng víu khó chịu sâu trong cổ họng kích thích phải đằng hắng giọng liên tục nhưng không giảm bớt.

Đặc biệt, người bệnh cần đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức nếu xuất hiện các triệu chứng nguy hiểm đe dọa đường thở như khó thở, thở rít khi hít vào, cảm giác nghẹt thở khi nằm ngửa, ho khạc ra đờm có lẫn máu tươi, hoặc khàn tiếng tiến triển nhanh đi kèm sụt cân không rõ nguyên nhân và nổi hạch cứng ở vùng cổ. Đây có thể là dấu hiệu của khối u chèn ép đường thở lớn hoặc các bệnh lý ác tính phức tạp vùng đầu cổ cần được bác sĩ can thiệp và xử trí y tế khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa đại chúng và nâng cao nhận thức cộng đồng về chăm sóc thanh học, tuyệt đối không mang tính chất chẩn đoán bệnh cá nhân hay thay thế cho quá trình thăm khám trực tiếp cùng bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng. Mỗi trường hợp rối loạn giọng nói đều có nguyên nhân cơ học, giải phẫu hoặc chức năng riêng biệt cần được xác định chính xác thông qua hình ảnh nội soi hoạt nghiệm thanh quản.

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc chống viêm corticoid hay các sản phẩm thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc để điều trị khàn tiếng tại nhà. Việc dùng thuốc sai chỉ định không những không làm tiêu biến khối u nang mà còn có thể gây tác dụng phụ nguy hại cho dạ dày, gan, thận và làm che lấp các dấu hiệu cảnh báo quan trọng của những bệnh lý nguy hiểm khác ở vùng cổ họng. Mọi can thiệp bằng thủ thuật hoặc phẫu thuật thanh quản phải được chỉ định và thực hiện bởi phẫu thuật viên chuyên khoa tại các cơ sở y tế đầy đủ trang thiết bị chuyên dụng.

Kết luận

U nang dây thanh là tổn thương lành tính thường gặp ở cơ quan phát âm, tuy không đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng lại gây ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng giọng nói, khả năng giao tiếp và hiệu suất lao động của người bệnh nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời. Sự kết hợp chặt chẽ giữa chẩn đoán nội soi hoạt nghiệm chính xác, can thiệp vi phẫu bóc tách tinh tế của bác sĩ tai mũi họng và quá trình tập luyện phục hồi thanh học kiên trì là chìa khóa then chốt giúp lấy lại giọng nói trong trẻo tự nhiên. Khi nhận thấy bất kỳ thay đổi bất thường nào về giọng nói kéo dài trên hai tuần, việc chủ động đến thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa là bước đi đúng đắn nhất để bảo vệ dây thanh quản khỏe mạnh và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.