Bệnh viêm họng hạt: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Tổng quan về viêm họng hạt

Về mặt giải phẫu và sinh lý bệnh học, họng là ngã tư đường ăn và đường thở, nơi tập trung hệ thống mô bạch huyết phong phú thuộc vòng Waldeyer nhằm bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại xâm nhập từ môi trường. Khi niêm mạc họng bị viêm nhiễm kéo dài hoặc tái phát liên tục, các tế bào lympho tại thành sau họng phải hoạt động với cường độ cao để chống lại phản ứng viêm. Quá trình này dẫn đến hiện tượng sung huyết, tăng sinh và phì đại của các nang lympho, hình thành nên những nốt hạt nổi gồ trên bề mặt niêm mạc, y học gọi là bệnh viêm họng hạt hay viêm họng mạn tính thể quá phát.

Các hạt lympho này có kích thước rất đa dạng, có thể nhỏ li ti như đầu đinh ghim hoặc phát triển lớn bằng hạt đỗ, liên kết lại thành từng đám màu đỏ hoặc hồng nhạt ở thành sau họng hoặc dọc theo hai bên trụ sau amidan. Bản chất của các hạt này là các tổ chức miễn dịch bị phì đại phản ứng chứ không phải khối u ác tính. Tuy nhiên, sự xuất hiện của chúng phản ánh tình trạng viêm mạn tính sâu sắc ở niêm mạc đường hô hấp trên.

Dựa trên thời gian diễn tiến và mức độ tổn thương, bệnh thường được theo dõi qua hai giai đoạn chính. Giai đoạn cấp tính thường kéo dài dưới ba tuần, các biểu hiện có thể tương tự viêm họng thông thường hoặc thoáng qua nên người bệnh dễ bỏ lỡ. Nếu căn nguyên gây bệnh không được loại bỏ, bệnh sẽ chuyển sang giai đoạn mạn tính với thời gian kéo dài trên ba tuần. Ở giai đoạn mạn tính, các hạt lympho xơ hóa hoặc phì đại cố định, các triệu chứng kích ứng họng trở nên dai dẳng và việc kiểm soát đòi hỏi sự kiên trì cùng kế hoạch điều trị toàn diện.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Bệnh viêm họng hạt khởi phát từ sự kết hợp của nhiều yếu tố bệnh sinh phức tạp, trong đó nguyên nhân hàng đầu là các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên không được xử lý triệt để. Tác nhân vi sinh vật bao gồm các loại virus đường hô hấp như Adenovirus, Rhinovirus, virus cúm hoặc vi khuẩn như liên cầu khuẩn, tụ cầu khuẩn và phế cầu khuẩn. Ở những người sử dụng kháng sinh kéo dài hoặc có hệ miễn dịch suy yếu, các loại vi nấm như nấm Candida họng miệng cũng có thể phát triển gây viêm mạn tính. Tình trạng nhiễm khuẩn lặp đi lặp lại tạo thành vòng xoắn kích thích các nang lympho thành họng phì đại liên tục.

Bên cạnh vi sinh vật, các bệnh lý lân cận vùng tai mũi họng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì ổ viêm. Viêm xoang mạn tính, đặc biệt là viêm nhóm xoang sau, khiến dịch nhầy mủ liên tục chảy xuống thành sau họng theo cơ chế chảy dịch mũi sau, gây kích ứng và nhiễm trùng mô mềm kéo dài. Các bất thường giải phẫu vùng mũi như vẹo vách ngăn mũi, polyp mũi hoặc phì đại cuốn mũi gây tắc nghẽn đường thở, buộc người bệnh phải thở bằng miệng. Thói quen thở miệng làm cho niêm mạc họng mất đi lớp bảo vệ tự nhiên do luồng không khí hít vào không được sưởi ấm và làm sạch qua khoang mũi.

Một căn nguyên rất phổ biến trong đời sống hiện đại là bệnh trào ngược dạ dày thực quản và trào ngược họng thanh quản. Axit dịch vị cùng enzym tiêu hóa trào ngược lên vùng hầu họng gây tổn thương hóa học trực tiếp, dẫn đến tình trạng niêm mạc họng bị phù nề, sung huyết và kích thích tăng sinh các hạt lympho. Ngoài ra, việc viêm amidan mạn tính không được kiểm soát cũng liên tục cung cấp vi khuẩn gây hại sang các vùng lân cận.

Các yếu tố nguy cơ từ lối sống và môi trường sống cũng làm gia tăng đáng kể khả năng mắc bệnh. Những người thường xuyên hút thuốc lá chủ động hoặc thụ động, lạm dụng đồ uống có cồn, tiếp xúc với khói bụi công nghiệp, hóa chất độc hại hoặc sinh sống tại khu vực ô nhiễm không khí chịu nguy cơ rất cao. Người làm các ngành nghề đòi hỏi sử dụng giọng nói liên tục như giáo viên, ca sĩ, hướng dẫn viên du lịch thường xuyên làm dây thanh và niêm mạc hầu họng quá tải. Cuối cùng, những người có cơ địa dị ứng, mắc hội chứng suy giảm miễn dịch hoặc các bệnh lý mạn tính toàn thân cũng dễ bị tổn thương niêm mạc họng hơn người bình thường.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của bệnh viêm họng hạt rất đặc trưng nhưng cũng dễ gây nhầm lẫn với các bệnh lý đường hô hấp khác. Dấu hiệu phổ biến nhất là cảm giác vướng víu, cộm nghẹn và ngứa ngáy liên tục ở sâu trong cổ họng, tương tự như có sợi tóc hay hạt thức ăn mắc kẹt lại. Người bệnh thường có phản xạ tằng hắng, đằng hắng hoặc cố gắng khạc nhổ liên tục để tống dị vật giả định ra ngoài, tuy nhiên hành động này chỉ làm niêm mạc họng thêm tổn thương và cảm giác khó chịu lại càng trầm trọng hơn.

Tình trạng khô họng và rát buốt thường tăng lên rõ rệt vào buổi sáng sớm ngay sau khi thức dậy hoặc sau khi người bệnh nói chuyện trong thời gian dài. Bệnh nhân thường xuất hiện những cơn ho khan từng cơn hoặc ho có đờm quánh dính, khó khạc. Khàn giọng nhẹ có thể xuất hiện khi dây thanh âm bị kích ứng phối hợp. Đau khi nuốt cũng là triệu chứng thường gặp, khiến người bệnh cảm thấy đau nhói hoặc nghẹn tức khi nuốt thức ăn đặc, uống nước ấm hoặc ngay cả khi nuốt nước bọt sinh lý.

Khi kiểm tra khoang họng bằng mắt thường hoặc dưới ánh sáng đèn y tế, dấu hiệu thực thể điển hình là niêm mạc vùng thành sau họng đỏ ửng, sung huyết và nổi lên những hạt lympho kích thước không đều, từ li ti như đầu tăm đến lớn như hạt đỗ. Các hạt này lồi cao hơn bề mặt niêm mạc xung quanh, có màu đỏ tươi hoặc hồng nhạt, đôi khi liên kết thành mảng kèm theo các mạng lưới vi mạch máu nổi rõ và có dải dịch nhầy đặc bám dọc thành họng.

Về mặt triệu chứng toàn thân, viêm họng hạt giai đoạn mạn tính thông thường ít khi gây sốt cao hoặc mệt mỏi suy sụp. Tuy nhiên, nếu xảy ra đợt viêm cấp bùng phát trên nền mạn tính, người bệnh có thể sốt cao từ 38 đến 39 độ C, nuốt đau dữ dội, cơ thể uể oải, nổi hạch ở cổ sưng cứng và ấn đau. Một số trường hợp có thể bị ù tai do tình trạng viêm lan đến cửa vòi tai. Người bệnh cần đặc biệt cảnh giác nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động như khó nuốt tăng dần, ho ra đờm có lẫn máu tươi, nuốt đau nhói lan lên tai hoặc khàn tiếng kéo dài trên ba tuần không thuyên giảm, bởi đây có thể là dấu hiệu của các bệnh lý thực thể nghiêm trọng hơn.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán bệnh viêm họng hạt đòi hỏi sự thăm khám cẩn trọng của bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng nhằm xác định chính xác mức độ tổn thương thực thể và tìm kiếm các bệnh lý nền tiềm ẩn gây viêm. Bước đầu tiên, bác sĩ sẽ khai thác chi tiết bệnh sử, bao gồm thời gian xuất hiện các triệu chứng, đặc điểm cơn ho, tiền sử dị ứng, thói quen hút thuốc, môi trường nghề nghiệp cũng như các dấu hiệu liên quan đến ợ chua, nóng rát vùng ngực của bệnh trào ngược dạ dày thực quản.

Sau bước hỏi bệnh, bác sĩ tiến hành khám lâm sàng vùng họng miệng bằng đèn gọt và dụng cụ đè lưỡi để đánh giá tình trạng sung huyết của niêm mạc, mức độ tăng sản của các nang lympho ở thành sau họng và kích thước của hai khối amidan. Kế tiếp, kỹ thuật nội soi tai mũi họng bằng ống soi mềm hiện đại thường được chỉ định rộng rãi. Phương pháp nội soi này giúp bác sĩ quan sát rõ nét toàn bộ khoang mũi, vòm họng, thành họng và vùng thanh quản hạ họng, từ đó phát hiện dịch mủ chảy từ xoang sau, vẹo vách ngăn mũi, polyp mũi hoặc hình ảnh nếp phù nề sụn phễu gợi ý trào ngược dạ dày. Đồng thời, nội soi giúp phân biệt rõ viêm họng hạt với các tổn thương tiền ung thư hay khối u vùng họng.

Trong trường hợp có dấu hiệu nhiễm trùng nặng hoặc nghi ngờ nhiễm nấm, bác sĩ có thể chỉ định quệt dịch họng để soi tươi, nuôi cấy vi sinh và làm kháng sinh đồ nhằm tìm chính xác chủng vi khuẩn hoặc vi nấm gây bệnh. Khi các triệu chứng nghi ngờ bắt nguồn từ bệnh lý xoang phức tạp, chụp cắt lớp vi tính mũi xoang có thể được đề xuất. Đối với bệnh nhân có biểu hiện trào ngược dai dẳng, bác sĩ có thể phối hợp cùng chuyên khoa Tiêu hóa để thực hiện nội soi dạ dày thực quản hoặc đo pH thực quản, giúp thiết lập chẩn đoán toàn diện nhất.

Các biến chứng có thể gặp của bệnh viêm họng hạt

Mặc dù viêm họng hạt không phải là bệnh lý gây nguy hiểm tức thì đến tính mạng, nhưng nếu để tình trạng viêm nhiễm kéo dài mà không có biện pháp can thiệp đúng đắn, bệnh có thể dẫn tới nhiều biến chứng phức tạp tại chỗ và toàn thân. Biến chứng tại chỗ hay gặp nhất là tình trạng viêm tấy, áp xe quanh amidan hoặc áp xe thành sau họng. Các ổ mủ hình thành làm hẹp đường thở, khiến người bệnh đau đớn dữ dội, không thể mở miệng to và gặp khó khăn nghiêm trọng khi nuốt.

Từ ổ viêm mạn tính ở họng, các tác nhân gây bệnh dễ dàng lan rộng sang các cơ quan lân cận thuộc hệ thống hô hấp và thính giác. Người bệnh có thể đối mặt với viêm mũi xoang mạn tính, viêm thanh quản, viêm khí phế quản hoặc viêm phế quản phổi. Đặc biệt ở trẻ em và người trưởng thành có vòi tai ngắn, vi khuẩn từ vòm họng có thể qua vòi Eustache gây viêm tai giữa ứ mủ, nếu không xử lý kịp thời có nguy cơ làm thủng màng nhĩ và suy giảm thính lực vĩnh viễn.

Trong trường hợp viêm họng hạt khởi phát sau các đợt nhiễm liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A mà không được điều trị triệt để bằng kháng sinh thích hợp, phản ứng tự miễn dịch của cơ thể có thể gây ra các biến chứng xa ngoài đường hô hấp. Những biến chứng nguy hiểm này bao gồm viêm cầu thận cấp, thấp tim gây tổn thương van tim, viêm màng ngoài tim và viêm khớp cấp tiến triển. Ngoài ra, việc niêm mạc họng bị viêm loét, kích thích phì đại kéo dài nhiều năm cũng là một yếu tố bất lợi làm tăng nguy cơ tổn thương loạn sản biểu mô vùng vòm họng.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Nguyên tắc cốt lõi trong quản lý và điều trị bệnh viêm họng hạt là phải tập trung xử lý dứt điểm nguyên nhân căn cốt thay vì chỉ tập trung vào việc triệt tiêu các nốt hạt lympho ở thành họng. Nhiều người bệnh thường có quan niệm sai lầm rằng đốt hạt là sẽ khỏi bệnh hoàn toàn. Thực tế, các hạt lympho là hàng rào miễn dịch tự nhiên; việc can thiệp đốt hạt bằng laser, áp lạnh hay dao plasma chỉ là biện pháp hỗ trợ giải tỏa cảm giác vướng víu tạm thời đối với những hạt quá to. Nếu ổ viêm gốc như trào ngược dạ dày hay dịch viêm xoang chưa được dập tắt, các hạt lympho khác sẽ nhanh chóng phì đại bù trừ và bệnh tiếp tục tái phát.

Trong điều trị nội khoa, bác sĩ sẽ xây dựng kế hoạch dùng thuốc cá thể hóa tùy theo căn nguyên cụ thể của từng người bệnh. Với những đợt bùng phát có bằng chứng nhiễm khuẩn hoặc nhiễm nấm, bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng sẽ chỉ định các nhóm thuốc kháng sinh hoặc kháng nấm phù hợp theo đúng liệu trình, người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua kháng sinh uống vì dễ gây ra tình trạng kháng thuốc và làm rối loạn hệ vi sinh đường họng. Để làm dịu cảm giác đau rát và vướng víu, các nhóm thuốc chống viêm, giảm phù nề dạng men, thuốc giảm ho và thuốc làm lỏng chất nhầy có thể được kết hợp sử dụng dưới sự giám sát y tế.

Đối với các trường hợp viêm họng hạt khởi phát từ bệnh lý trào ngược dạ dày thực quản, việc kiểm soát axit dịch vị bằng các nhóm thuốc ức chế tiết axit và điều chỉnh nhu động tiêu hóa theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa Tiêu hóa là điều kiện tiên quyết để niêm mạc hầu họng có cơ hội phục hồi. Tương tự, nếu bệnh bắt nguồn từ viêm xoang mạn tính hoặc viêm mũi dị ứng, người bệnh cần tuân thủ phác đồ xịt rửa mũi và điều trị chuyên sâu vùng xoang. Khi có các dị tật giải phẫu nghiêm trọng như polyp mũi lớn hoặc vẹo vách ngăn gây cản trở thông khí trầm trọng, phẫu thuật chỉnh hình mũi xoang có thể được bác sĩ cân nhắc.

Bên cạnh can thiệp y khoa, các biện pháp hỗ trợ tại nhà giữ vai trò rất lớn trong việc bảo vệ niêm mạc họng đang tổn thương. Người bệnh nên duy trì thói quen súc họng và rửa mũi đều đặn mỗi ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm để làm sạch chất dịch nhầy ứ đọng. Cần bổ sung đủ lượng nước ấm hằng ngày, duy trì độ ẩm không khí trong phòng ngủ và giữ ấm vùng cổ ngực khi thời tiết thay đổi. Đồng thời, việc loại bỏ hoàn toàn khói thuốc lá, kiêng rượu bia và hạn chế các món ăn nhiều dầu mỡ hay quá cay nóng sẽ tạo điều kiện thuận lợi nhất để niêm mạc họng phục hồi.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa bệnh viêm họng hạt đòi hỏi một chiến lược chủ động kết hợp giữa việc xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học và giảm thiểu tối đa các tác nhân kích thích niêm mạc đường hô hấp. Việc đầu tiên và quan trọng nhất là duy trì vệ sinh đường thở mỗi ngày. Bạn nên hình thành thói quen súc miệng và súc sâu vùng họng bằng nước muối sinh lý ấm sau mỗi bữa ăn và trước khi đi ngủ, kết hợp chải răng đúng cách ít nhất hai lần một ngày để làm sạch mảng bám vi khuẩn tích tụ trong khoang miệng.

Để ngăn chặn các yếu tố xâm hại từ môi trường bên ngoài, người dân cần đeo khẩu trang y tế hoặc khẩu trang lọc bụi mịn khi di chuyển trên đường hoặc làm việc trong môi trường chứa hóa chất, khói công nghiệp. Việc từ bỏ thói quen hút thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động là yếu tố mang tính quyết định giúp bảo vệ lớp biểu mô niêm mạc họng. Ngoài ra, cần hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia, các loại đồ uống có cồn nồng độ cao và tránh thói quen uống nước đá lạnh liên tục vì dễ làm niêm mạc họng bị co mạch đột ngột.

Trong chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt hằng ngày, nên tránh ăn quá no vào buổi tối và không nằm ngay sau khi ăn trong vòng hai đến ba tiếng để ngăn chặn nguy cơ trào ngược dịch vị dạ dày lên họng. Những người có đặc thù nghề nghiệp phải sử dụng giọng nói nhiều như giáo viên, thuyết trình viên hay hướng dẫn viên nên sử dụng thiết bị khuếch đại âm thanh như micro trợ giảng, đồng thời uống từng ngụm nước ấm nhỏ đều đặn để giữ cho cổ họng luôn ẩm mượt.

Cuối cùng, việc chủ động tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin phòng bệnh đường hô hấp như vắc xin phòng cúm mùa hằng năm và vắc xin phế cầu khuẩn sẽ giúp tăng cường sức đề kháng cho cơ thể. Khi xuất hiện các đợt cảm cúm hoặc viêm mũi họng cấp tính, người bệnh cần đi khám sớm để được điều trị dứt điểm, tuyệt đối không chủ quan để bệnh kéo dài dẫn đến quá trình xơ hóa và phì đại mô hạt mạn tính.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh không nên xem nhẹ các triệu chứng ở vùng họng mà cần chủ động đến cơ sở y tế có chuyên khoa Tai Mũi Họng để thăm khám khi nhận thấy tình trạng đau rát, vướng họng kéo dài trên hai tuần không có dấu hiệu thuyên giảm. Việc khám sớm đặc biệt cần thiết khi cảm giác nuốt vướng ngày càng tăng khiến việc ăn uống trở nên khó khăn, giọng nói bị khàn đặc kéo dài trên ba tuần hoặc khi sờ thấy các khối hạch vùng cổ sưng to, ấn đau. Việc chẩn đoán sớm giúp bác sĩ xác định đúng căn nguyên và ngăn ngừa các hạt lympho quá phát lan rộng.

Đặc biệt, người bệnh cần đến ngay phòng cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau đây:

• Thứ nhất là tình trạng khó thở, cảm giác nghẹt thở, có tiếng thở rít thanh quản hoặc thở dốc không rõ nguyên nhân.
• Thứ hai là hiện tượng cứng hàm, khó khăn hoặc không thể há to miệng, kèm theo sưng lệch một bên họng khiến nước bọt chảy ra ngoài do không thể nuốt.
• Thứ ba là xuất hiện triệu chứng ho hoặc khạc nhổ ra đờm có lẫn máu tươi.
• Thứ tư là sốt cao liên tục trên 39 độ C không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường, kèm theo đau nhói dữ dội lan lên vùng tai. Đây là những dấu hiệu cảnh báo các biến chứng viêm tấy lan tỏa, hình thành ổ áp xe sâu hoặc tổn thương ác tính cần được can thiệp y tế khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin y khoa về bệnh viêm họng hạt được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và hoàn toàn không thể thay thế cho việc chẩn đoán trực tiếp hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng. Do mỗi cá nhân có cơ địa, nguyên nhân bệnh sinh và mức độ tổn thương niêm mạc hoàn toàn khác nhau, người bệnh tuyệt đối không được tự ý sao chép đơn thuốc của người khác, không tự mua kháng sinh hoặc các loại thuốc chống viêm có chứa corticoid để tự điều trị tại nhà, bởi hành động này có thể dẫn đến hiện tượng kháng kháng sinh nguy hiểm và suy giảm miễn dịch tại chỗ.

Người bệnh cần đặc biệt thận trọng và không tự ý tìm đến các dịch vụ đốt hạt lympho tại các cơ sở y tế không đủ tiêu chuẩn chuyên môn. Việc lạm dụng thủ thuật nhiệt đốt không đúng chỉ định có nguy cơ để lại sẹo xơ dính thành sau họng, làm teo niêm mạc họng và khiến cảm giác vướng nghẹn trở nên vĩnh viễn. Ngoài ra, khi áp dụng các giải pháp hỗ trợ dân gian như súc họng bằng nước muối, cần pha đúng nồng độ sinh lý hoặc mua chai dung dịch đóng sẵn đạt chuẩn; tuyệt đối không ngậm nước muối quá mặn hoặc đắp các loại lá cây thuốc nam không rõ nguồn gốc lên cổ vì có thể gây bỏng rát và bội nhiễm nghiêm trọng.

Kết luận

Viêm họng hạt là một bệnh lý mạn tính thường gặp ở đường hô hấp trên, tuy không đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng lại gây ảnh hưởng dai dẳng đến chất lượng cuộc sống và tiềm ẩn nhiều biến chứng nếu bị xem nhẹ. Việc điều trị bệnh muốn đạt hiệu quả bền vững đòi hỏi phải tìm ra và xử lý triệt để nguyên nhân gốc rễ như viêm xoang mạn, bất thường giải phẫu mũi hoặc trào ngược dạ dày thực quản, thay vì chỉ tập trung đốt bỏ các hạt lympho bề mặt.

Người bệnh cần kiên trì tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng, kết hợp với việc xây dựng lối sống lành mạnh, giữ gìn vệ sinh hầu họng và bảo vệ cơ thể trước khói bụi môi trường. Chủ động thăm khám định kỳ và tái khám đúng hẹn chính là chìa khóa quan trọng nhất giúp phục hồi niêm mạc họng và ngăn ngừa bệnh tái phát lâu dài.