Viêm buồng trứng: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về viêm buồng trứng

Buồng trứng là cơ quan sinh dục đôi nằm trong khung chậu ở hai bên tử cung, giữ vai trò kép về ngoại tiết là nuôi dưỡng và phóng noãn phục vụ quá trình thụ thai, cùng chức năng nội tiết là bài tiết các hormone estrogen và progesterone nhằm điều hòa chu kỳ kinh nguyệt và duy trì các đặc tính sinh dục nữ. Buồng trứng liên hệ trực tiếp với tử cung thông qua hệ thống dây chằng và các vòi dẫn trứng, nơi tiếp cận để đón lấy noãn được giải phóng sau mỗi chu kỳ rụng trứng.

Về phương diện bệnh học, viêm buồng trứng là hiện tượng viêm nhiễm xuất hiện tại tổ chức mô buồng trứng, thuộc nhóm bệnh lý viêm vùng chậu hay viêm đường sinh dục trên. Trên thực tế lâm sàng, tình trạng viêm hiếm khi khu trú đơn độc tại duy nhất buồng trứng mà thường đi kèm viêm vòi tử cung tạo thành viêm phần phụ, hoặc lan rộng đến nội mạc tử cung, dây chằng rộng và phúc mạc chậu xung quanh. Quá trình bệnh lý có thể tác động đến một hoặc cả hai bên buồng trứng với các mức độ tổn thương khác nhau.

Bệnh lý này thường diễn tiến qua hai giai đoạn cơ bản là cấp tính và mạn tính:

• Giai đoạn cấp tính đặc trưng bởi phản ứng sung huyết, phù nề mô kẽ buồng trứng và thâm nhiễm các tế bào viêm. Nếu được phát hiện sớm và tiếp cận phác đồ y khoa thích hợp, các tổn thương mô học có thể phục hồi hoàn toàn mà không để lại di chứng cấu trúc.
• Giai đoạn mạn tính hình thành khi các đợt viêm cấp tính không được can thiệp dứt điểm hoặc quá trình nhiễm trùng diễn ra âm ỉ kéo dài. Tình trạng này kích thích quá trình xơ hóa, tạo các dải dính bao quanh bề mặt buồng trứng, làm biến dạng cấu trúc giải phẫu và cản trở hoạt động bình thường của hệ thống sinh sản nữ giới.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây viêm buồng trứng chủ yếu bắt nguồn từ sự xâm nhập và phát triển của các vi sinh vật gây bệnh đi ngược dòng từ đường sinh dục dưới lên cơ quan sinh dục trên. Trong điều kiện sinh lý bình thường, môi trường âm đạo được bảo vệ bởi hệ lợi khuẩn Lactobacillus giúp duy trì nồng độ axit cân bằng nhằm ức chế vi khuẩn có hại. Khi hàng rào bảo vệ tự nhiên này bị suy giảm hoặc xuất hiện các tác nhân gây bệnh có độc lực cao, vi sinh vật sẽ vượt qua kênh cổ tử cung, xâm lấn vào buồng tử cung, lan dọc theo vòi trứng và tấn công vào nhu mô buồng trứng.

Hai tác nhân vi khuẩn lây truyền qua đường tình dục phổ biến hàng đầu gây viêm buồng trứng là Chlamydia trachomatis và vi khuẩn lậu Neisseria gonorrhoeae. Những tác nhân này có khả năng phá hủy lớp tế bào biểu mô niêm mạc, kích hoạt chuỗi phản ứng viêm và tạo điều kiện thuận lợi cho các mầm bệnh khác phối hợp tấn công. Bên cạnh đó, các chủng vi khuẩn cơ hội thường trú đường ruột hoặc vùng âm hộ như Escherichia coli, liên cầu khuẩn Streptococcus và tụ cầu khuẩn Staphylococcus cũng có thể xâm nhập gây ra tình trạng nhiễm trùng hỗn hợp phức tạp.

Bên cạnh căn nguyên vi sinh vật trực tiếp, nhiều yếu tố nguy cơ làm gia tăng khả năng phát triển bệnh đã được ghi nhận:

• Quan hệ tình dục không an toàn, bao gồm việc không sử dụng bao cao su bảo vệ, có nhiều bạn tình hoặc phát sinh quan hệ trong những ngày hành kinh khi cổ tử cung đang mở rộng, tạo con đường thuận lợi cho mầm bệnh di chuyển lên vùng chậu.
• Thực hiện các thủ thuật can thiệp ngoại khoa vùng tiểu khung không đảm bảo điều kiện vô trùng tuyệt đối, chẳng hạn như nạo hút phá thai, nạo buồng tử cung, nội soi buồng tử cung hoặc thủ thuật đặt vòng tránh thai làm tổn thương lớp niêm mạc bảo vệ.
• Thói quen vệ sinh cá nhân chưa đúng cách, đặc biệt là hành vi thụt rửa sâu vào lòng âm đạo gây mất cân bằng hệ vi sinh tại chỗ, hoặc sử dụng các dung dịch vệ sinh có tính tẩy rửa mạnh gây kích ứng biểu mô.
• Tiền sử từng mắc các bệnh lý phụ khoa như viêm cổ tử cung, viêm nội mạc tử cung hoặc các đợt viêm vùng chậu trước đó nhưng điều trị chưa triệt để, tạo điều kiện cho ổ viêm âm ỉ bùng phát trở lại. Ngoài ra, tình trạng suy giảm miễn dịch toàn thân, căng thẳng thể chất hoặc suy nhược cơ thể cũng làm suy yếu khả năng tự bảo vệ của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của viêm buồng trứng rất phong phú, thay đổi tùy theo giai đoạn tiến triển cấp tính hay mạn tính, phạm vi lan tỏa của ổ nhiễm trùng và mức độ đáp ứng miễn dịch của từng cá nhân người bệnh. Việc phân định rõ các nhóm dấu hiệu giúp nâng cao khả năng nhận biết bệnh trong thực tế hàng ngày.

Ở thể viêm buồng trứng cấp tính, các triệu chứng thường bộc phát đột ngột và tương đối dữ dội:

• Dấu hiệu phổ biến nhất là cơn đau nhói hoặc quặn thắt ở vùng hạ vị và bụng dưới. Cơn đau có thể khu trú tại một bên hố chậu tương ứng với bên buồng trứng bị viêm hoặc lan tỏa khắp vùng tiểu khung, gia tăng mức độ khi người bệnh cử động mạnh, đi lại nhiều hoặc trong lúc quan hệ tình dục.
• Bệnh nhân thường xuất hiện sốt nhẹ đến sốt cao, mạch đập nhanh hơn bình thường, ớn lạnh, đi kèm trạng thái mệt mỏi toàn thân, chán ăn, buồn nôn hoặc cảm giác đầy bụng khó tiêu do kích thích các tạng lân cận trong ổ bụng.
• Dịch tiết âm đạo hay khí hư ra nhiều bất thường, chuyển màu vàng đục hoặc xanh, có mùi hôi khó chịu và gây kích ứng bỏng rát ở niêm mạc âm hộ.
• Rối loạn chu kỳ kinh nguyệt cấp tính như mất kinh, trễ kinh, rong huyết giữa kỳ hoặc xuất hiện những cơn đau bụng kinh dữ dội trước và trong kỳ kinh. Một số phụ nữ còn cảm thấy cảm giác sưng nóng, ẩm ướt ở vùng hậu môn, mót rặn hoặc buốt rát khi đi tiểu và đại tiện.

Khi bệnh chuyển sang thể viêm buồng trứng mạn tính, các dấu hiệu có xu hướng âm ỉ nhưng dai dẳng và dễ gây nhầm lẫn:

• Cảm giác căng trướng, nặng tức và đau âm ỉ thường trực ở vùng bụng dưới, cơn đau thường gia tăng mỗi khi làm việc nặng, vận động quá sức hoặc trong giai đoạn trước chu kỳ kinh nguyệt.
• Kinh nguyệt bị rối loạn kéo dài, lượng máu kinh ra nhiều, chu kỳ bị xáo trộn, máu kinh có màu sẫm đen và vón thành các cục lớn. Dịch tiết phụ khoa tiếp tục ra nhiều dai dẳng, đôi khi có lẫn mủ.
• Người bệnh thường xuyên cảm thấy đau nhức vùng thắt lưng cùng cụt, cơ thể suy nhược, sụt cân nhẹ và rơi vào trạng thái căng thẳng, lo âu kéo dài.

Do vị trí giải phẫu nằm sâu trong khung chậu, các triệu chứng đau bụng của viêm buồng trứng rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý cấp cứu ngoại khoa và phụ khoa khác như viêm ruột thừa cấp, sỏi niệu quản, thai ngoài tử cung hoặc u nang buồng trứng xoắn. Do đó, người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám cẩn thận để có đánh giá phân biệt chính xác.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán viêm buồng trứng đòi hỏi sự kết hợp toàn diện giữa thăm khám lâm sàng phụ khoa cẩn trọng và các kỹ thuật xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu do bác sĩ chuyên khoa trực tiếp thực hiện. Do các triệu chứng cơ năng dễ trùng lặp với nhiều bệnh cảnh vùng chậu khác, việc thăm khám có hệ thống đóng vai trò quyết định giúp đưa ra kết luận chính xác.

Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử bệnh, ghi nhận chi tiết về các cơn đau hạ vị, đặc điểm chu kỳ kinh nguyệt, tính chất khí hư, lịch sử can thiệp thủ thuật sản phụ khoa và các yếu tố liên quan đến thói quen sinh hoạt tình dục. Sau đó, bệnh nhân được hướng dẫn nằm ở tư thế sản khoa để bác sĩ quan sát âm đạo, cổ tử cung qua mỏ vịt, đánh giá mức độ sưng nề, sung huyết niêm mạc và lấy bệnh phẩm dịch tiết. Khi thực hiện thao tác thăm khám phối hợp hai tay qua âm đạo và thành bụng, bác sĩ sẽ nắn kiểm tra vùng phần phụ nhằm xác định mức độ phù nề, kích thước buồng trứng và ghi nhận cảm giác đau nhói đặc trưng khi tác động lực vào vùng hố chậu.

Nhằm xác định căn nguyên vi sinh và mức độ tổn thương, các phương pháp cận lâm sàng sẽ được triển khai:

• Xét nghiệm dịch tiết cổ tử cung và âm đạo bằng phương pháp soi tươi, nhuộm soi vi khuẩn hoặc kỹ thuật sinh học phân tử PCR để tìm kiếm sự hiện diện của Chlamydia trachomatis, lậu cầu và các vi khuẩn cơ hội khác. Mẫu bệnh phẩm cũng có thể được nuôi cấy để làm kháng sinh đồ phục vụ điều trị.
• Xét nghiệm công thức máu tổng quát giúp đánh giá mức độ viêm thông qua chỉ số bạch cầu tăng cao, tốc độ máu lắng và định lượng protein phản ứng C trong huyết thanh.
• Siêu âm phụ khoa qua ngả âm đạo hoặc đường bụng là công cụ hình ảnh hữu hiệu giúp quan sát hình thái buồng trứng, phát hiện dấu hiệu phù nề nhu mô, dịch tự do trong túi cùng Douglas hoặc các biến chứng như ứ mủ vòi trứng, ổ áp xe phần phụ. Trong những ca bệnh phức tạp hoặc cần loại trừ các cấp cứu ngoại khoa, nội soi ổ bụng có thể được cân nhắc để chẩn đoán xác định trực tiếp.

Các biến chứng nguy hiểm của viêm buồng trứng

Khi tình trạng viêm buồng trứng không được phát hiện và điều trị kịp thời, phản ứng viêm kéo dài có thể dẫn đến những tổn thương thực thể nghiêm trọng tại hệ thống sinh dục nữ. Biến chứng thường gặp và nguy hiểm nhất là sự hình thành khối áp xe buồng trứng hoặc áp xe phần phụ. Đây là tình trạng tích tụ mủ nghiêm trọng trong nhu mô buồng trứng và vòi tử cung, nếu khối mủ này vỡ vào khoang tiểu khung sẽ gây viêm phúc mạc toàn thể đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Bên cạnh đó, quá trình viêm mạn tính kích thích các phản ứng xơ hóa, tạo ra các dải dính giữa buồng trứng với vòi tử cung, các quai ruột và thành chậu xung quanh. Tình trạng này làm hẹp hoặc tắc nghẽn hoàn toàn lòng vòi trứng, cản trở sự di chuyển bình thường của noãn và tinh trùng, dẫn đến nguy cơ mang thai ngoài tử cung và vô sinh hiếm muộn ở phụ nữ. Ngoài ra, buồng trứng bị phù nề, xung huyết kéo dài cũng dễ biến đổi thành các khối nang viêm hoặc làm tăng nguy cơ xoắn phần phụ gây thiếu máu hoại tử cấp tính, đòi hỏi phải tiến hành phẫu thuật can thiệp khẩn cấp.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu trọng tâm của quá trình quản lý và điều trị viêm buồng trứng là tiêu diệt triệt để các tác nhân vi sinh vật gây nhiễm trùng, làm thuyên giảm nhanh các triệu chứng đau đớn, ngăn ngừa tổn thương tiến triển sang thể mạn tính và hạn chế tối đa nguy cơ suy giảm chức năng sinh sản ở phụ nữ.

Trong phần lớn các trường hợp phát hiện ở giai đoạn sớm chưa xuất hiện biến chứng cơ học, điều trị nội khoa bằng thuốc kháng khuẩn là phương thức can thiệp nền tảng. Dựa trên hướng dẫn chuyên môn và kết quả xét nghiệm vi sinh vật, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ phối hợp kháng sinh có phổ kháng khuẩn rộng, bao phủ cả vi khuẩn lậu, Chlamydia và các chủng vi khuẩn kỵ khí vùng chậu. Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của bệnh, bệnh nhân có thể được chỉ định điều trị ngoại trú với thuốc uống hoặc phải nhập viện theo dõi để truyền kháng sinh đường tĩnh mạch khi có sốt cao, dấu hiệu nhiễm trùng toàn thân hoặc không dung nạp thuốc uống. Người bệnh cần tuyệt đối tuân thủ theo đơn thuốc của bác sĩ, uống đúng liều lượng và đủ số ngày quy định, không được tự ý ngừng thuốc ngay cả khi các biểu hiện lâm sàng đã thuyên giảm rõ rệt nhằm tránh nguy cơ vi khuẩn kháng thuốc và bệnh tái phát dai dẳng.

Khi tình trạng viêm buồng trứng tiến triển nặng nề hình thành các khối áp xe buồng trứng, áp xe phần phụ không đáp ứng với điều trị kháng sinh, hoặc xuất hiện các dải dính xơ hóa nghiêm trọng, bác sĩ chuyên khoa sẽ cân nhắc chỉ định can thiệp ngoại khoa. Phương pháp phẫu thuật nội soi hoặc mổ hở có thể được áp dụng để dẫn lưu mủ, bóc tách ổ áp xe, gỡ các dải dính nhằm bảo tồn tối đa phần nhu mô buồng trứng lành lặn và tái tạo lưu thông vòi trứng. Trong các tình huống cấp cứu như khối áp xe bị vỡ đe dọa viêm phúc mạc toàn thể hoặc buồng trứng bị hoại tử do xoắn, việc phẫu thuật khẩn cấp để xử lý triệt để ổ nhiễm trùng là bắt buộc nhằm bảo vệ an toàn tính mạng cho người bệnh.

Bên cạnh can thiệp y tế trực tiếp, chế độ chăm sóc và hỗ trợ phục hồi giữ vai trò bổ trợ thiết yếu. Người bệnh cần được nghỉ ngơi nhiều tại giường trong đợt viêm cấp, bổ sung đủ nước và duy trì chế độ ăn uống giàu dinh dưỡng nhằm tăng cường thể trạng. Bệnh nhân cần kiêng hoàn toàn quan hệ tình dục trong suốt thời gian điều trị cho đến khi bác sĩ xác nhận bệnh đã khỏi hẳn. Đồng thời, việc thăm khám và điều trị đồng thời cho bạn tình là nguyên tắc y khoa quan trọng đối với các căn nguyên lây qua đường tình dục nhằm ngăn chặn nguy cơ tái nhiễm chéo trong tương lai.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm buồng trứng đóng vai trò cốt lõi trong việc bảo vệ sức khỏe sinh sản lâu dài của người phụ nữ, chủ yếu tập trung vào việc ngăn chặn sự xâm nhập ngược dòng của các vi sinh vật gây hại từ âm đạo và cổ tử cung lên các cơ quan trong khung chậu.

Các biện pháp dự phòng cần được duy trì thường xuyên và khoa học bao gồm:

• Thực hiện quan hệ tình dục an toàn: Sử dụng bao cao su đúng cách trong mỗi lần quan hệ tình dục là phương pháp hiệu quả nhất để phòng tránh các bệnh lây truyền qua đường tình dục như Chlamydia và lậu cầu. Duy trì mối quan hệ chung thủy, hạn chế có nhiều bạn tình và tránh quan hệ tình dục trong những ngày đang có kinh nguyệt do thời điểm này niêm mạc tử cung dễ bị tổn thương và cổ tử cung hé mở tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn di chuyển lên buồng trứng.
• Vệ sinh cơ quan sinh dục đúng cách: Rửa sạch vùng kín hàng ngày bằng nước sạch hoặc dung dịch vệ sinh phụ nữ dịu nhẹ có độ pH phù hợp với sinh lý tự nhiên. Tuyệt đối không thụt rửa sâu vào trong âm đạo vì thói quen này làm xáo trộn hệ vi khuẩn có lợi và vô tình đẩy mầm bệnh từ bên ngoài vào sâu trong tử cung. Luôn sử dụng đồ lót khô thoáng làm bằng chất liệu cotton và thay băng vệ sinh thường xuyên sau mỗi ba đến bốn giờ trong những ngày hành kinh.
• Lựa chọn các cơ sở y tế uy tín khi thực hiện các thủ thuật sản phụ khoa: Khi có nhu cầu can thiệp các thủ thuật như đặt vòng tránh thai, nạo hút thai hoặc khám chẩn đoán buồng tử cung, phụ nữ cần tìm đến các cơ sở y tế có chuyên môn và đảm bảo điều kiện vô khuẩn nghiêm ngặt nhằm tránh nguy cơ nhiễm khuẩn chéo.
• Duy trì lối sống lành mạnh và khám phụ khoa định kỳ: Bổ sung chế độ ăn uống giàu vitamin, luyện tập thể dục thể thao đều đặn và kiểm soát căng thẳng giúp nâng cao sức đề kháng của cơ thể. Đồng thời, chủ động thăm khám phụ khoa định kỳ mỗi sáu tháng một lần giúp phát hiện và điều trị kịp thời các viêm nhiễm âm đạo, cổ tử cung ngay từ giai đoạn sớm, ngăn không cho bệnh lan rộng lên buồng trứng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Chủ động nhận diện các thời điểm cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế giúp người bệnh kịp thời ngăn chặn các biến chứng nguy hiểm của viêm buồng trứng đối với tính mạng và chức năng sinh sản. Phụ nữ nên sắp xếp lịch đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản khi ghi nhận các dấu hiệu bất thường sau:

• Cơn đau bụng dưới hoặc đau vùng hố chậu kéo dài âm ỉ không thuyên giảm, đặc biệt là khi cơn đau trở nên rõ rệt hơn trong chu kỳ kinh nguyệt hoặc khi phát sinh quan hệ tình dục.
• Dịch tiết âm đạo thay đổi tính chất bất thường như ra nhiều liên tục, đổi màu sang vàng đục hoặc xanh, có bọt hoặc mùi hôi khó chịu đi kèm cảm giác ngứa rát niêm mạc âm hộ.
• Kinh nguyệt bị rối loạn rõ rệt, xuất hiện tình trạng rong kinh, mất kinh tạm thời hoặc có hiện tượng xuất huyết âm đạo bất thường ngoài kỳ kinh.

Bên cạnh đó, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế có khoa cấp cứu gần nhất nếu gặp phải các triệu chứng cảnh báo nguy cấp:

• Cơn đau vùng hạ vị khởi phát dữ dội, đau quặn thắt đột ngột khiến người bệnh không thể cử động hoặc đứng thẳng.
• Sốt cao liên tục trên ba mươi tám độ năm kèm theo tình trạng rét run, vã mồ hôi và không đáp ứng với các biện pháp hạ nhiệt thông thường.
• Buồn nôn, nôn mửa liên tục, bụng chướng căng và rất đau khi có lực ấn nhẹ vào thành bụng.
• Xuất hiện trạng thái choáng váng, hoa mắt, mạch đập nhanh, tụt huyết áp hoặc ngất xỉu, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo khối áp xe phần phụ bị vỡ hoặc các biến chứng ổ bụng nguy hiểm đòi hỏi can thiệp phẫu thuật khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được trình bày trong bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục y khoa đại chúng và không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định và chỉ định điều trị từ các bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa. Do tình trạng bệnh lý, nguyên nhân vi sinh vật và khả năng đáp ứng của mỗi người là hoàn toàn khác nhau, việc điều trị cần được cá nhân hóa dựa trên kết quả thăm khám thực tế tại các cơ sở y tế.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua các loại thuốc kháng sinh, thuốc đặt phụ khoa hoặc tự điều chỉnh đơn thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ, bởi hành động này có thể dẫn đến hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc và làm che lấp các triệu chứng cấp cứu nguy hiểm. Phụ nữ cũng cần tránh áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng như xông rửa, ngâm vùng kín bằng các loại lá cây vì nguy cơ gây bỏng rát, kích ứng niêm mạc và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu hơn. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường ở vùng chậu, hãy tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn phương án can thiệp an toàn và khoa học nhất.

Kết luận

Viêm buồng trứng là bệnh lý phụ khoa nhiễm trùng phức tạp đòi hỏi sự cảnh giác cao độ từ phía phụ nữ, bởi nguy cơ tổn thương lâu dài đối với chức năng sinh sản và chất lượng cuộc sống. Việc nắm vững các biểu hiện điển hình ở cả giai đoạn cấp tính lẫn mạn tính là tiền đề quan trọng giúp người bệnh chủ động đi khám sớm và tiếp cận các phương pháp y khoa kịp thời.

Để bảo vệ toàn diện hệ thống sinh sản, chị em phụ nữ nên xây dựng lối sống lành mạnh, thực hành tình dục an toàn, chăm sóc vệ sinh vùng kín khoa học và duy trì lịch khám phụ khoa định kỳ. Khi phát hiện các triệu chứng nghi ngờ, việc tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn chuyên môn của bác sĩ chuyên khoa phụ sản sẽ giúp kiểm soát bệnh hiệu quả, điều trị triệt để mầm bệnh và bảo tồn tối đa thiên chức làm mẹ thiêng liêng của người phụ nữ.