Lạc nội mạc ở âm hộ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về lạc nội mạc ở âm hộ

Lạc nội mạc tử cung nói chung được định nghĩa là sự phát triển của các tuyến và mô đệm nội mạc tử cung chức năng ở bên ngoài buồng tử cung. Thông thường, các ổ lạc chỗ này phân bố chủ yếu trong khoang chậu như buồng trứng, dây chằng tử cung – cùng, phúc mạc đáy chậu và vòi tử cung. Trong một số ít trường hợp ngoại lệ, mô nội mạc có thể di chuyển đến các cơ quan xa ngoài vùng chậu, bao gồm thành bụng, rốn, bàng quang, ruột và thậm chí là vùng âm hộ.

Lạc nội mạc ở âm hộ là một dạng lạc nội mạc tử cung ngoài vùng chậu cực kỳ hiếm gặp, chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong số các ca bệnh lạc nội mạc tử cung được ghi nhận trên toàn cầu. Kể từ khi được mô tả lần đầu tiên trong y văn thế giới vào năm 1923, tổng số trường hợp được báo cáo và nghiên cứu chi tiết chỉ dừng lại ở con số khoảng vài trăm ca. Vị trí giải phẫu thường bị ảnh hưởng nhất tại vùng âm hộ bao gồm sẹo vết cắt tầng sinh môn sau sinh, môi lớn, môi nhỏ, vùng tiền đình âm đạo và đáy chậu.

Về mặt sinh học tế bào, mô lạc nội mạc tại âm hộ vẫn giữ nguyên tính chất nhạy cảm với sự biến thiên nồng độ estrogen và progesterone trong máu người phụ nữ. Suốt chu kỳ kinh nguyệt, mô này cũng trải qua các giai đoạn tăng sinh, chế tiết và bong tróc gây chảy máu kín đáo bên trong khối tổn thương. Do không có đường thoát tự nhiên ra ngoài như buồng tử cung, máu đọng cùng các sản phẩm phân hủy mô kích hoạt chuỗi phản ứng viêm vô khuẩn kéo dài, dẫn đến sự xơ hóa mô đệm, hình thành các dải xơ dính và chèn ép vào các thụ thể cảm giác xung quanh. Phần lớn các khối lạc nội mạc ở âm hộ mang bản chất lành tính, tuy nhiên tình trạng viêm mạn tính và biến đổi cấu trúc cục bộ đòi hỏi sự can thiệp y tế đúng mực để tránh di chứng lâu dài.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh chính xác của bệnh lạc nội mạc ở âm hộ hiện vẫn là chủ đề được thảo luận tích cực trong y văn sản phụ khoa, với nhiều giả thuyết y học được đưa ra nhằm giải thích sự xuất hiện bất thường của mô nội mạc tại vùng sinh dục ngoài.

Giả thuyết phổ biến và nhận được sự đồng thuận rộng rãi nhất đối với các ca bệnh tại âm hộ là cơ chế gieo rắc trực tiếp qua chấn thương cơ học trong quá trình sinh nở. Trong lúc chuyển dạ qua đường âm đạo, đặc biệt khi sản phụ phải thực hiện thủ thuật rạch cắt tầng sinh môn hoặc gặp phải các vết rách âm hộ và đáy chậu tự nhiên, các mảnh tế bào nội mạc tử cung bong ra từ tử cung có thể rơi vào bề mặt vết thương hở. Khi vết thương lành lại bằng quá trình biểu mô hóa, các tế bào nội mạc này vô tình bị vùi lấp bên dưới lớp mô hạt, tiếp tục tồn tại, bám dính và phát triển thành các ổ lạc nội mạc độc lập ngay tại sẹo mổ cũ.

Đối với những phụ nữ chưa từng trải qua sinh nở hoặc không có tiền sử can thiệp ngoại khoa vùng đáy chậu, cơ chế hình thành bệnh thường được giải thích thông qua con đường lan truyền qua hệ thống mạch máu hoặc mạch bạch huyết. Các tế bào nội mạc tử cung từ lòng tử cung có thể xâm nhập vào mạng lưới bạch huyết chậu hông phong phú, sau đó di chuyển đến khu vực mô mềm dưới da vùng âm hộ và định cư tại đây. Một giả thuyết giải phẫu khác tập trung vào vai trò của dây chằng tròn tử cung. Cấu trúc dây chằng tròn đi từ góc sừng tử cung qua ống bẹn và tận cùng tại lớp mỡ dưới da của môi lớn; sự di chuyển trực tiếp của các tế bào nội mạc dọc theo bao mô liên kết của dây chằng này là lời giải thích sinh học hợp lý cho các khối lạc nội mạc khu trú đơn độc ở môi lớn.

Bên cạnh nguyên nhân cơ học và giải phẫu, các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng phát triển bệnh bao gồm tiền sử phẫu thuật phụ khoa can thiệp vào buồng tử cung, bệnh lý lạc nội mạc tử cung vùng chậu sẵn có, tình trạng suy giảm cơ chế miễn dịch tại chỗ khiến cơ thể không dọn dẹp được các tế bào biểu mô đi lạc, cùng các yếu tố cơ địa và biến đổi nội tiết tố nội sinh.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của lạc nội mạc ở âm hộ có thể rất đa dạng tùy thuộc vào vị trí giải phẫu, kích thước khối tổn thương cũng như mức độ đáp ứng nội tiết tố của từng người bệnh. Dù vậy, phần lớn các trường hợp đều mang những nét đặc trưng giúp định hướng nhận diện bệnh lý.

Dấu hiệu nổi bật và thường gặp nhất là sự xuất hiện của một hoặc nhiều khối nốt sần cục khu trú dưới da hoặc niêm mạc âm hộ, thường nằm trên đường sẹo cắt tầng sinh môn cũ hoặc ở môi lớn. Khối này có mật độ từ chắc đến căng, bề mặt có thể nhẵn hoặc hơi gồ ghề, ranh giới tương đối rõ với mô xung quanh. Màu sắc da bao phủ phía trên khối u có thể bình thường, nhưng đôi khi chuyển sang màu hơi xanh tím hoặc nâu sẫm do hiện tượng ứ đọng các sắc tố hemosiderin từ quá trình xuất huyết vi thể tái diễn.

Tính chất đau nhức biến thiên theo chu kỳ kinh nguyệt là chìa khóa lâm sàng quan trọng nhất để phân biệt tổn thương này. Trước và trong những ngày hành kinh, dưới tác động của sự sụt giảm và thay đổi hormone buồng trứng, khối lạc nội mạc phản ứng bằng cách sưng phồng lên, tăng kích thước rõ rệt và trở nên cực kỳ nhạy cảm khi chạm vào. Người bệnh trải qua cảm giác đau nhức nhối, đau rát bỏng hoặc đau tức âm ỉ dữ dội tại chỗ. Khi kỳ kinh kết thúc, khối u có xu hướng xẹp bớt và mức độ đau nhức giảm đi đáng kể, tạo nên một chu kỳ đau lặp đi lặp lại hàng tháng.

Ngoài triệu chứng tại chỗ, bệnh nhân thường xuyên bị đau rát nghiêm trọng khi quan hệ tình dục do ma sát tác động trực tiếp vào vùng mô bị viêm và xơ cứng. Cảm giác đau tức tăng lên khi ngồi lâu, đạp xe, mặc quần áo bó sát hoặc khi thực hiện các động tác căng kéo cơ đáy chậu. Trong trường hợp người bệnh đồng thời mắc kèm lạc nội mạc tử cung trong khung chậu, các triệu chứng toàn thân như đau bụng kinh kéo dài, rong kinh, kinh nguyệt ra nhiều và khó thụ thai cũng có thể xuất hiện đồng thời.

Các biểu hiện cảnh báo tổn thương tiến triển bao gồm kích thước khối u tăng nhanh bất thường, bề mặt da nứt nẻ, trợt loét, rỉ dịch máu hoặc dịch mủ kèm sốt, báo hiệu tình trạng nhiễm trùng thứ phát hoặc ổ lạc nội mạc bị vỡ áp lực cao.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán lạc nội mạc ở âm hộ đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa khai thác bệnh sử chi tiết, thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các phương tiện cận lâm sàng chuyên sâu, nhằm xác định bản chất mô học và loại trừ các bệnh lý ác tính.

Bước đầu tiên là đánh giá bệnh sử chu kỳ, trong đó bác sĩ sẽ khai thác kỹ mối liên quan giữa thời điểm đau hoặc sưng to của khối u với chu kỳ kinh nguyệt, cũng như tiền sử sinh đẻ qua ngã âm đạo, thủ thuật cắt khâu tầng sinh môn hoặc các phẫu thuật phụ khoa trước đó. Khi thăm khám trực tiếp, bác sĩ sản phụ khoa sẽ quan sát vị trí tổn thương, sờ nắn để đánh giá kích thước, độ di động, độ cứng và phản ứng đau của người bệnh.

Siêu âm mô mềm vùng đáy chậu và tầng sinh môn là kỹ thuật hình ảnh ban đầu hữu ích, cho thấy hình ảnh khối giảm âm không đồng nhất, có thể chứa các hốc nang nhỏ dạng dịch chuyển động chậm và tăng sinh mạch máu vừa phải ở vùng ngoại vi. Trong những trường hợp khối tổn thương có kích thước lớn, nằm ở vị trí sâu hoặc nghi ngờ xâm lấn phức tạp, chụp cộng hưởng từ MRI vùng chậu là phương pháp chẩn đoán hình ảnh tối ưu. MRI cung cấp độ tương phản mô mềm tuyệt vời, giúp hiển thị rõ các ổ tín hiệu cao trên chuỗi xung T1 đặc trưng cho tình trạng xuất huyết bán cấp, đồng thời xác định chính xác mối tương quan giữa khối u với cơ thắt hậu môn, niệu đạo và thành trực tràng.

Để chẩn đoán phân biệt, bác sĩ cần loại trừ các tổn thương thường gặp khác tại cơ quan sinh dục ngoài như u nang tuyến Bartholin, nang biểu bì vùi, tụ máu mô mềm, u mỡ, u mạch máu và ung thư biểu mô âm hộ. Tiêu chuẩn vàng để xác nhận chẩn đoán cuối cùng luôn là kết quả giải phẫu bệnh lý sau phẫu thuật, chứng minh sự hiện diện của các tuyến biểu mô nội mạc tử cung, mô đệm đan xen và đại thực bào ứ đọng hemosiderin.

Các biến chứng tiềm ẩn và nguy cơ tiến triển của bệnh lạc nội mạc ở âm hộ

Nếu không được phát hiện và điều trị can thiệp kịp thời, lạc nội mạc ở âm hộ có thể dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tâm lý của người bệnh.

Biến chứng thường gặp nhất là tình trạng đau âm hộ mạn tính và đau khi giao hợp dai dẳng, khiến người phụ nữ luôn cảm thấy lo âu, tự ti và né tránh quan hệ vợ chồng, lâu dần dẫn đến rối loạn chức năng tình dục và căng thẳng tâm lý nghiêm trọng. Bên cạnh đó, do khối tổn thương chứa máu đọng và dịch viêm theo chu kỳ, áp lực bên trong khối có thể tăng cao dẫn đến nứt rách hoặc vỡ ổ lạc nội mạc, gây ra cơn đau cấp tính dữ dội, trợt loét bề mặt và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây áp xe hóa mô mềm tầng sinh môn.

Trong các trường hợp tổn thương xâm lấn sâu hoặc nằm gần đáy chậu, ổ lạc nội mạc có thể lan rộng vào cấu trúc phức hợp cơ thắt hậu môn ngoài hoặc vách trực tràng – âm đạo. Tình trạng này gây nên các cơn đau khi đại tiện mót rặn, co thắt hậu môn và làm tăng độ phức tạp khi phẫu thuật. Về mặt tiến triển ác tính, mặc dù đại đa số các khối lạc nội mạc âm hộ là lành tính, y văn thế giới vẫn ghi nhận một tỷ lệ rất nhỏ có thể trải qua quá trình thoái hóa ác tính thành ung thư biểu mô tuyến hoặc sacôm mô mềm, đòi hỏi việc theo dõi giải phẫu bệnh cẩn trọng sau phẫu thuật.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu điều trị lạc nội mạc ở âm hộ bao gồm loại bỏ triệt để tổn thương mô học, chấm dứt tình trạng đau đớn mạn tính, bảo tồn cấu trúc giải phẫu và chức năng sinh dục – tiết niệu của tầng sinh môn, đồng thời ngăn ngừa tối đa nguy cơ bệnh tái phát.

Phẫu thuật cắt bỏ rộng khối tổn thương được công nhận là phương pháp điều trị triệt căn và hiệu quả nhất hiện nay. Phẫu thuật viên chuyên khoa sản phụ khoa sẽ tiến hành bóc tách toàn bộ khối mô lạc nội mạc cùng một rìa mô lành xung quanh nhằm đảm bảo không để sót lại bất kỳ tế bào nội mạc nào. Việc lấy trọn vẹn khối bao có ý nghĩa quyết định, bởi nếu để sót tế bào hoặc làm vỡ vỏ nang gieo rắc dịch chứa mô nội mạc vào phẫu trường, tỷ lệ tái phát tại chỗ sẽ tăng lên đáng kể. Trong quá trình phẫu thuật, thao tác bóc tách phải vô cùng chuẩn xác và khéo léo để bảo vệ nguyên vẹn hệ thống cơ vòng hậu môn, niệu đạo và các nhánh thần kinh cảm giác lân cận, tránh gây nên các di chứng tiểu không tự chủ hoặc mất cảm giác.

Điều trị nội khoa bằng thuốc tác động nội tiết tố đóng vai trò hỗ trợ trong những tình huống nhất định. Các nhóm thuốc ức chế rụng trứng hoặc tạo môi trường giảm estrogen như thuốc tránh thai kết hợp, progestin đơn thuần, chất đồng vận GnRH hoặc chất đối vận GnRH có thể được bác sĩ cân nhắc chỉ định. Liệu pháp nội tiết thường được áp dụng ngắn hạn trước phẫu thuật nhằm mục đích giảm kích thước khối u lớn và giảm mức độ tưới máu, tạo thuận lợi cho đường mổ an toàn hơn, hoặc dùng cho các trường hợp người bệnh có chống chỉ định phẫu thuật tạm thời. Tuy nhiên, nội khoa đơn thuần không thể loại bỏ vĩnh viễn khối xơ hóa lạc nội mạc và triệu chứng thường sẽ tái xuất hiện sau khi ngừng dùng thuốc.

Sau can thiệp ngoại khoa, người bệnh cần được chăm sóc vết mổ cẩn thận, giữ vệ sinh vùng kín khô thoáng và dùng thuốc giảm đau, kháng viêm theo đúng hướng dẫn của bác sĩ điều trị. Việc tái khám định kỳ lâu dài là yêu cầu bắt buộc nhằm theo dõi tiến trình hồi phục mô mềm và phát hiện kịp thời các dấu hiệu tái phát sớm.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Do cơ chế bệnh sinh của lạc nội mạc tử cung có liên quan đến các yếu tố nội sinh và giải phẫu phức tạp, không có biện pháp nào có thể ngăn ngừa tuyệt đối nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, việc áp dụng các nguyên tắc y khoa chuẩn mực trong sản khoa và thực hành chăm sóc sức khỏe sinh sản có thể giúp giảm thiểu đáng kể khả năng hình thành lạc nội mạc ở âm hộ.

Trong thực hành sản phụ khoa, giảm thiểu tối đa các can thiệp không cần thiết lên vùng đáy chậu là biện pháp phòng ngừa tiên quyết. Các nhân viên y tế cần hạn chế chỉ định cắt tầng sinh môn đại trà, chỉ thực hiện khi có chỉ định sản khoa thực sự rõ ràng. Khi tiến hành thủ thuật rạch và khâu phục hồi tầng sinh môn sau sinh đẻ, việc rửa sạch phẫu trường bằng nước muối sinh lý vô khuẩn trước khi đóng vết mổ giúp cuốn trôi các tế bào niêm mạc tử cung có thể đọng lại từ dịch ối và máu sinh. Kỹ thuật khâu phục hồi cần chuẩn xác, đúng bình diện giải phẫu, tránh để vùi lấp lớp biểu mô bề mặt sâu vào bên trong các lớp cơ.

Đối với phụ nữ, việc duy trì lối sống lành mạnh, chăm sóc sức khỏe phụ khoa chủ động là rất quan trọng. Phụ nữ nên đi khám định kỳ để phát hiện và kiểm soát sớm các bệnh lý lạc nội mạc tử cung vùng chậu hoặc rối loạn kinh nguyệt. Sau khi sinh nở qua đường âm đạo hoặc sau phẫu thuật vùng sinh dục ngoài, nếu nhận thấy vết sẹo lâu liền, xuất hiện cảm giác cộm cấn, sưng đau bất thường hoặc có cục u nhỏ nổi lên, chị em cần chủ động đến cơ sở y tế chuyên khoa để được kiểm tra sớm, không nên để tổn thương phát triển kéo dài.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Chị em phụ nữ cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế có chuyên khoa Sản Phụ khoa để được thăm khám khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau đây tại vùng kín:

Thứ nhất, sờ thấy một khối u, cục sần cứng hoặc nốt cộm mới xuất hiện tại vùng âm hộ, môi lớn, môi nhỏ hoặc ngay trên vết sẹo cắt tầng sinh môn cũ, đặc biệt khi khối này không tự tiêu biến sau vài tuần.

Thứ hai, cảm giác sưng to, căng tức và đau nhức tại khối u tăng lên một cách rõ rệt trùng với thời điểm hành kinh hàng tháng, sau đó thuyên giảm khi hết kinh.

Thứ ba, tình trạng đau rát kéo dài khi quan hệ tình dục, đau tức khi ngồi ghế lâu hoặc khó khăn khi vận động thể chất bình thường do khối cộm ở âm hộ gây cọ xát.

Đặc biệt, cần đi khám khẩn cấp nếu gặp các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như khối u đột ngột sưng to dữ dội kèm đau đớn không thể chịu đựng, bề mặt da bị rách vỡ, chảy máu liên tục, rỉ dịch mủ mùi hôi hoặc xuất hiện sốt cao và ớn lạnh. Đây là các dấu hiệu cho thấy khối tổn thương có thể đã bị vỡ nang hoặc nhiễm trùng áp xe hóa cấp tính, đòi hỏi phải được xử trí y tế kịp thời để tránh hoại tử mô rộng.

Lưu ý an toàn

Các thông tin y khoa về bệnh lạc nội mạc ở âm hộ được cung cấp chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và trang bị kiến thức tham khảo, hoàn toàn không thể thay thế cho quy trình chẩn đoán, đánh giá lâm sàng và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý nặn, chích rạch, bóp mạnh hoặc đắp các loại lá cây, cao dán dân gian và thuốc bột tự chế lên khối u ở vùng âm hộ. Những hành vi này tiềm ẩn nguy cơ cực kỳ cao gây nhiễm trùng huyết, vỡ ổ lạc nội mạc, áp xe hóa lan tỏa và phá hủy cấu trúc mô mềm nhạy cảm. Không tự ý tìm mua các loại thuốc nội tiết tố hoặc thuốc kháng sinh để uống khi chưa có kết luận chẩn đoán chính xác từ cơ sở y tế, vì việc dùng sai thuốc có thể gây rối loạn nội tiết nặng nề và che lấp các dấu hiệu cảnh báo quan trọng.

Kết luận

Lạc nội mạc ở âm hộ tuy là một thể bệnh phụ khoa hiếm gặp nhưng có thể gây ra những cơn đau mạn tính dai dẳng và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống thể chất lẫn tinh thần của người phụ nữ. Việc nhận biết sớm mối liên hệ giữa các cơn đau sưng tại vết sẹo tầng sinh môn với chu kỳ kinh nguyệt là chìa khóa giúp phát hiện bệnh kịp thời. Phẫu thuật bóc tách rộng khối tổn thương là giải pháp chuẩn mực đem lại hiệu quả kiểm soát bệnh tối ưu, giảm thiểu nguy cơ tái phát và phục hồi an toàn. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ, chị em nên chủ động đến thăm khám tại các bệnh viện chuyên khoa sản phụ khoa uy tín để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phương án chăm sóc phù hợp nhất.