Lạc nội mạc tử cung: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về lạc nội mạc tử cung

Tử cung của người phụ nữ có lớp lót bên trong được gọi là nội mạc tử cung. Bình thường, lớp mô này sẽ dày lên trong nửa đầu chu kỳ kinh nguyệt để chuẩn bị cho quá trình làm tổ của phôi thai. Nếu sự thụ tinh không diễn ra, nồng độ hormone sinh dục sụt giảm khiến lớp mô này bong tróc và được đào thải ra ngoài qua âm đạo, tạo nên hiện tượng hành kinh. Ở người mắc bệnh lạc nội mạc tử cung, các mô có đặc tính tương tự như nội mạc tử cung lại cư trú và phát triển ở những cấu trúc bên ngoài buồng tử cung, phổ biến nhất là buồng trứng, phúc mạc thành chậu, dây chằng tử cung cùng, vòi trứng và túi cùng Douglas.

Khi chu kỳ kinh nguyệt diễn ra, các ổ nội mạc lạc chỗ này vẫn chịu sự kích thích của estrogen và progesterone, dẫn đến hiện tượng sung huyết và chảy máu cục bộ. Do máu kinh bị giam hãm trong khoang bụng và các tổ chức xung quanh, cơ thể sẽ phản ứng bằng phản ứng viêm tại chỗ liên tục. Quá trình viêm mạn tính kéo dài kích thích các nguyên bào sợi hoạt động, gây xơ hóa, hình thành các mô sẹo và tạo nên các dải dính giữa các cơ quan lân cận như tử cung, buồng trứng, vòi trứng, quai ruột và bàng quang. Tại buồng trứng, máu đọng lại qua nhiều chu kỳ có thể thoái hóa thành dịch màu nâu sẫm, tạo thành u nang lạc nội mạc buồng trứng hay còn gọi là nang sô-cô-la.

Cần phân biệt lạc nội mạc tử cung ngoài tử cung với bệnh lạc nội mạc trong cơ tử cung. Mặc dù cùng có sự xuất hiện bất thường của mô nội mạc, lạc nội mạc trong cơ tử cung là tình trạng các tuyến nội mạc xâm lấn sâu vào thành cơ của chính tử cung, làm tử cung to ra toàn bộ và gây rong kinh, băng kinh dữ dội. Trong khi đó, lạc nội mạc tử cung vùng chậu lại gây tổn thương lan rộng khắp các cơ quan lân cận, làm biến dạng cấu trúc giải phẫu và đe dọa trực tiếp đến khả năng sinh sản của nữ giới.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh chính xác của lạc nội mạc tử cung cho đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, nhưng y học hiện đại đồng thuận rằng đây là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa các yếu tố di truyền, miễn dịch, nội tiết và môi trường. Trong số các giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất, thuyết trào ngược máu kinh đóng vai trò nền tảng. Theo giả thuyết này, trong những ngày hành kinh, một phần dòng máu mang theo các tế bào nội mạc bong tróc không thoát ra ngoài mà bị trào ngược qua vòi trứng vào ổ bụng, bám dính vào phúc mạc và các cơ quan vùng chậu rồi tiếp tục tăng sinh dưới tác động kích thích của hormone estrogen.

Bên cạnh đó, thuyết dị sản biểu mô khoang cơ thể cho rằng dưới ảnh hưởng của nội tiết tố hoặc các yếu tố kích hoạt tình trạng viêm, các tế bào biểu mô mầm chưa biệt hóa lót khoang phúc mạc có thể chuyển dạng thành các tế bào tương tự nội mạc tử cung. Thuyết di chuyển theo đường tuần hoàn giải thích việc phát hiện các ổ tổn thương ở những vị trí xa như phổi hoặc não do tế bào nội mạc xâm nhập vào mạch máu hoặc hệ thống mạch bạch huyết. Đáng chú ý, rối loạn đáp ứng miễn dịch cũng là nguyên nhân quan trọng; ở phụ nữ khỏe mạnh, hệ miễn dịch sẽ nhanh chóng nhận diện và tiêu hủy các tế bào nội mạc trào ngược, nhưng ở người mắc bệnh, sự suy giảm chức năng của đại thực bào và tế bào diệt tự nhiên khiến các mô lạc chỗ không bị dọn dẹp mà ngược lại còn được bảo vệ và phát triển.

Những can thiệp phẫu thuật tại vùng chậu như mổ lấy thai, bóc tách u xơ tử cung hoặc phẫu thuật phụ khoa cũng có thể tạo điều kiện cho các tế bào niêm mạc bám dính vào sẹo mổ và phát triển thành các nốt lạc nội mạc thành bụng. Về yếu tố nguy cơ, phụ nữ có người thân trực hệ mắc bệnh như mẹ hoặc chị em gái có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nhiều lần so với người bình thường. Những phụ nữ có chu kỳ kinh nguyệt ngắn dưới hai mươi bảy ngày, thời gian hành kinh kéo dài trên bảy ngày, bắt đầu có kinh nguyệt ở độ tuổi quá sớm, phụ nữ chưa từng sinh con hoặc có các dị tật bẩm sinh gây cản trở dòng chảy kinh nguyệt tự nhiên đều thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao cần được theo dõi sát sao.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của lạc nội mạc tử cung rất đa dạng và thay đổi tùy thuộc vào vị trí, kích thước và mức độ xâm lấn của các ổ tổn thương. Tuy nhiên, tam chứng kinh điển thường gặp nhất là đau bụng kinh dữ dội, đau vùng chậu mạn tính và hiếm muộn. Đau bụng kinh do lạc nội mạc tử cung thường là đau thứ phát, khởi phát vài ngày trước kỳ kinh, kéo dài suốt chu kỳ và thậm chí tiếp diễn nhiều ngày sau khi sạch kinh. Cơn đau có tính chất quặn thắt, nhức nhối ở vùng bụng dưới, lan ra sau lưng hoặc xuống mặt trong hai đùi và hầu như không thuyên giảm với các loại thuốc giảm đau thông thường. Ngoài ra, đau vùng chậu mạn tính kéo dài trên sáu tháng không phụ thuộc chu kỳ kinh cũng là triệu chứng thường gặp, khiến người bệnh luôn cảm thấy nặng nề, mệt mỏi và suy nhược.

Người bệnh còn thường xuyên đối mặt với tình trạng đau sâu khi quan hệ tình dục, đặc biệt khi thâm nhập sâu do các nốt lạc nội mạc khu trú ở dây chằng tử cung cùng hoặc vách âm đạo – trực tràng bị cọ xát. Khi các tổn thương bám dính và xâm lấn vào đường tiêu hóa, bệnh nhân sẽ có cảm giác đau buốt khi đại tiện trong kỳ kinh, chướng bụng, buồn nôn, tiêu chảy hoặc táo bón tái diễn từng đợt, thậm chí đi ngoài ra máu. Nếu mô lạc nằm ở bàng quang hoặc niệu quản, người bệnh có thể bị tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu nhiều lần hoặc tiểu máu chu kỳ. Tình trạng xuất huyết tử cung bất thường như rong kinh, kinh nguyệt ra nhiều hoặc ra máu thấm giọt giữa chu kỳ cũng thường được ghi nhận.

Một đặc điểm lâm sàng quan trọng cần lưu ý là mức độ đau không phải lúc nào cũng tương quan thuận với mức độ lan rộng của tổn thương. Một số phụ nữ có các tổn thương phúc mạc rất nhỏ nhưng lại phải chịu đựng những cơn đau dữ dội do mật độ thụ thể thần kinh tại ổ viêm dày đặc. Ngược lại, nhiều trường hợp có u nang buồng trứng lớn hoặc các dải dính chậu diện rộng nhưng lại chỉ có triệu chứng mơ hồ hoặc tình cờ phát hiện khi đi khám vô sinh. Đau bụng kinh do lạc nội mạc tử cung rất dễ bị nhầm lẫn với đau bụng kinh sinh lý thông thường hoặc các bệnh lý khác như hội chứng ruột kích thích, viêm vùng chậu mạn tính và viêm bàng quang kẽ, dẫn đến việc chẩn đoán thường bị trì hoãn nhiều năm.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán lạc nội mạc tử cung đòi hỏi sự phối hợp toàn diện giữa khai thác tiền sử bệnh, thăm khám lâm sàng chuyên khoa và các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại. Khi thăm khám phụ khoa bằng tay kết hợp đặt mỏ vịt, bác sĩ sản phụ khoa có thể phát hiện các dấu hiệu gợi ý như tử cung ngả sau và bị cố định kém di động, buồng trứng to hoặc dính vào hố buồng trứng, xuất hiện các nốt sần đau khi sờ nắn dọc theo dây chằng tử cung cùng hoặc vách âm đạo – trực tràng dày cộm. Tuy nhiên, ở giai đoạn sớm, khám thực thể vùng chậu có thể hoàn toàn bình thường.

Siêu âm phụ khoa, đặc biệt là siêu âm qua đầu dò âm đạo được thực hiện bởi bác sĩ có chuyên môn sâu, là công cụ đầu tay có giá trị cao để phát hiện u nang lạc nội mạc buồng trứng với hình ảnh điển hình là các khối dạng nang có hồi âm kém đồng nhất dạng kính mờ. Siêu âm chuyên sâu cũng giúp định vị các tổn thương lạc nội mạc thâm nhiễm sâu vào bàng quang, vách trực tràng hoặc niệu quản. Trong những trường hợp tổn thương phức tạp, chụp cộng hưởng từ vùng chậu đóng vai trò then chốt trong việc lập bản đồ giải phẫu chi tiết các ổ thâm nhiễm sâu trước khi can thiệp phẫu thuật.

Mặc dù các phương pháp hình ảnh mang lại nhiều thông tin giá trị, phẫu thuật nội soi ổ bụng kết hợp sinh thiết mô bệnh học vẫn được coi là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định lạc nội mạc tử cung. Qua nội soi, bác sĩ có thể quan sát trực tiếp các nốt tổn thương dạng điểm bột súng, đốm đỏ, bóng nước trên phúc mạc, đánh giá mức độ dính giữa các cơ quan và lấy mẫu mô để xét nghiệm giải phẫu bệnh. Việc lựa chọn phương pháp chẩn đoán cần được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên triệu chứng cụ thể, độ tuổi và kế hoạch sinh con của từng người bệnh nhằm tránh các can thiệp xâm lấn không cần thiết.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh lạc nội mạc tử cung

Vô sinh và hiếm muộn là biến chứng nặng nề và phổ biến hàng đầu của lạc nội mạc tử cung. Khi các ổ mô lạc phát triển tại buồng trứng và vòi trứng, chúng gây phản ứng viêm và hình thành các dải xơ dính, làm biến dạng cấu trúc giải phẫu, cản trở vòi trứng đón trứng và ngăn cản tinh trùng gặp trứng để thụ tinh. Ngoài ra, dịch viêm mạn tính trong ổ bụng cũng làm suy giảm chất lượng noãn bào, làm giảm độ tiếp nhận của niêm mạc tử cung và cản trở phôi thai làm tổ.

Sự hình thành u nang lạc nội mạc tại buồng trứng cũng tiềm ẩn nguy cơ vỡ nang hoặc xoắn nang, gây đau bụng cấp tính dữ dội và xuất huyết nội mạc phúc mạc đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu. Tình trạng viêm dính mạn tính diện rộng có thể làm kết dính các cơ quan lân cận trong vùng chậu thành một khối cố định, gọi là vùng chậu đông cứng, dẫn đến đau đớn liên tục khi cử động, quan hệ tình dục hoặc đại tiện.

Mặc dù rất hiếm gặp, các nghiên cứu y khoa cũng ghi nhận nguy cơ chuyển dạng ác tính ở một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân có u nang lạc nội mạc buồng trứng kéo dài nhiều năm, chủ yếu là ung thư buồng trứng dạng biểu mô tuyến hoặc tế bào sáng. Bên cạnh những tổn thương thể chất, cảm giác đau đớn mạn tính dai dẳng và nỗi lo vô sinh còn gây ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe tinh thần, dẫn đến lo âu, trầm cảm và suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống hôn nhân của người bệnh.

Các vị trí tổn thương thường gặp của lạc nội mạc tử cung

Vị trí thường gặp nhất của các tổn thương lạc nội mạc tử cung là các cơ quan nằm trong vùng chậu. Phúc mạc thành chậu và thanh mạc của các tạng chậu là nơi các tế bào nội mạc dễ bám dính nhất, tạo nên các tổn thương bề mặt dạng đốm đỏ, nâu hoặc trắng xơ hóa. Tại buồng trứng, các tế bào nội mạc ăn sâu vào nhu mô và tích tụ máu kinh qua từng chu kỳ, hình thành nên các u nang lạc nội mạc buồng trứng với kích thước từ vài milimét đến hàng chục centimét.

Ở mức độ xâm lấn sâu hơn, bệnh có thể hình thành các tổn thương lạc nội mạc thâm nhiễm sâu, ăn sâu trên năm milimét dưới bề mặt phúc mạc. Những vị trí thâm nhiễm phổ biến bao gồm dây chằng tử cung cùng, túi cùng Douglas, vách âm đạo – trực tràng, thanh mạc trực tràng và thành bàng quang. Khi tổn thương xâm lấn vào các cơ quan này, chúng gây nên tình trạng co kéo, dính chặt và làm rối loạn nghiêm trọng chức năng tiêu hóa và bài tiết của người bệnh.

Bên cạnh vùng chậu, lạc nội mạc tử cung cũng có thể xuất hiện ở những vị trí ít phổ biến hoặc hiếm gặp hơn. Tế bào nội mạc có thể bám vào các vết sẹo phẫu thuật cũ ở thành bụng như sẹo mổ lấy thai hoặc sẹo bóc u xơ tử cung, gây sưng đau cục bộ theo chu kỳ kinh. Rất hiếm khi, các tế bào này di chuyển theo đường tuần hoàn máu hoặc bạch huyết đến màng phổi, màng ngoài tim hoặc cơ hoành, gây nên tình trạng tràn máu màng phổi hoặc đau ngực có tính chu kỳ trong kỳ hành kinh.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí lạc nội mạc tử cung là giảm nhẹ cơn đau, kiểm soát và ức chế sự tiến triển của các tổn thương nội mạc lạc chỗ, phòng ngừa tái phát và tối ưu hóa cơ hội sinh sản cho người bệnh. Việc xây dựng kế hoạch quản lý bệnh cần được cá thể hóa chặt chẽ, phụ thuộc vào độ tuổi của bệnh nhân, mức độ nghiêm trọng của triệu chứng lâm sàng, phạm vi tổn thương và mong muốn có con trong tương lai. Hiện nay, các phương pháp điều trị chủ yếu bao gồm điều trị nội khoa bằng thuốc, can thiệp ngoại khoa và các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

Điều trị nội khoa thường là bước can thiệp ban đầu đối với những trường hợp có triệu chứng đau mà chưa có chỉ định phẫu thuật khẩn cấp. Nhóm thuốc giảm đau chống viêm không chứa steroid thường được bác sĩ chỉ định để kiểm soát các cơn đau bụng kinh và giảm phản ứng viêm tại chỗ. Để ngăn chặn sự phát triển của mô lạc nội mạc, liệu pháp nội tiết đóng vai trò trọng tâm bằng cách ức chế hoạt động rụng trứng của buồng trứng và tạo môi trường nồng độ estrogen thấp. Các nhóm thuốc thường dùng bao gồm thuốc tránh thai nội tiết kết hợp đường uống, progestin đơn thuần, dụng cụ tử cung phóng thích levonorgestrel, hoặc các hoạt chất đồng vận và đối vận hormone giải phóng gonadotropin. Những loại thuốc này giúp các tổn thương teo nhỏ và giảm đau hiệu quả, nhưng các triệu chứng thường có xu hướng tái phát sau khi ngưng thuốc và người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng hoặc điều chỉnh thuốc khi chưa có chỉ định từ bác sĩ.

Can thiệp ngoại khoa được cân nhắc khi điều trị nội khoa thất bại, bệnh nhân có u nang buồng trứng kích thước lớn, tổn thương thâm nhiễm sâu gây tắc nghẽn đường tiết niệu, đường tiêu hóa hoặc gặp tình trạng hiếm muộn do dính tắc phần phụ. Phẫu thuật nội soi bảo tồn nhằm bóc tách u nang, đốt hoặc cắt bỏ triệt để các nốt lạc nội mạc và gỡ các dải dính là phương pháp tối ưu giúp phục hồi cấu trúc giải phẫu bình thường và gia tăng khả năng thụ thai tự nhiên. Trong trường hợp tổn thương quá nặng ở phụ nữ đã đủ số con và không đáp ứng với mọi biện pháp khác, phẫu thuật cắt bỏ tử cung và hai buồng trứng có thể được xem xét sau khi đã hội chẩn kỹ càng. Đối với phụ nữ hiếm muộn, sự can thiệp của các kỹ thuật hỗ trợ sinh sản như thụ tinh trong ống nghiệm là giải pháp hiệu quả mang lại cơ hội làm mẹ.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Hiện nay, do căn nguyên sinh bệnh học của lạc nội mạc tử cung vẫn chưa được hiểu rõ hoàn toàn, y học chưa có biện pháp phòng ngừa tiên phát đặc hiệu để đảm bảo không mắc bệnh. Tuy nhiên, phụ nữ hoàn toàn có thể áp dụng các biện pháp khoa học nhằm giảm bớt nguy cơ phát triển bệnh, làm chậm sự tiến triển của các ổ tổn thương và hạn chế tối đa nguy cơ bệnh tái phát sau điều trị.

Chủ động thăm khám phụ khoa định kỳ ít nhất sáu tháng một lần là biện pháp quan trọng nhất giúp phát hiện sớm các bất thường tại vùng chậu ngay cả khi triệu chứng chưa rõ ràng. Phụ nữ cần duy trì thói quen theo dõi chu kỳ kinh nguyệt, ghi nhận các biểu hiện bất thường về lượng máu kinh, số ngày hành kinh và mức độ đau bụng kinh. Nếu cơn đau có xu hướng gia tăng theo thời gian hoặc xuất hiện các cơn đau vùng chậu ngoài chu kỳ, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được đánh giá kịp thời, tránh chủ quan coi đó là hiện tượng sinh lý thông thường khiến bệnh tiến triển âm thầm sang giai đoạn nặng.

Duy trì một lối sống lành mạnh đóng vai trò tích cực trong việc cân bằng nội tiết tố và kiểm soát phản ứng viêm của cơ thể. Chị em nên duy trì chế độ luyện tập thể dục thể thao đều đặn với cường độ phù hợp, bởi vận động thường xuyên giúp giảm tỷ lệ mỡ cơ thể, từ đó điều hòa nồng độ estrogen tự nhiên và tăng cường tuần hoàn máu vùng chậu. Chế độ dinh dưỡng nên tăng cường các loại rau củ quả giàu chất chống oxy hóa, thực phẩm giàu axit béo omega-3 như cá hồi, hạt chia, đồng thời hạn chế tiêu thụ thịt đỏ, chất béo chuyển hóa, thức uống có cồn và caffeine. Những điều chỉnh tích cực này không chỉ hỗ trợ hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả mà còn góp phần nâng cao sức khỏe sinh sản toàn diện.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ nữ nên chủ động đặt lịch hẹn khám với bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường kéo dài như: đau bụng kinh dữ dội không thuyên giảm dù đã sử dụng các biện pháp nghỉ ngơi hoặc thuốc giảm đau thông thường; đau vùng chậu âm ỉ hoặc quặn thắt kéo dài liên tục trên sáu tháng; đau rát sâu trong hoặc sau khi quan hệ tình dục; cảm giác đau buốt khi đi tiểu hoặc đại tiện trong những ngày hành kinh. Ngoài ra, các cặp vợ chồng quan hệ tình dục đều đặn không dùng biện pháp tránh thai sau một năm đối với phụ nữ dưới ba mươi lăm tuổi, hoặc sau sáu tháng đối với phụ nữ từ ba mươi lăm tuổi trở lên mà chưa có thai cũng cần đi khám chuyên khoa sinh sản để tầm soát lạc nội mạc tử cung.

Đặc biệt, người bệnh cần đến ngay các trung tâm y tế hoặc phòng cấp cứu gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cấp tính. Tình trạng đau bụng dưới đột ngột, dữ dội hoặc đau tăng nhanh không ngừng, có thể kèm theo chóng mặt, buồn nôn, nôn mửa, sốt cao, tụt huyết áp hoặc ngất xỉu là những dấu hiệu cảnh báo tình trạng vỡ nang hoặc xoắn nang lạc nội mạc buồng trứng, gây chảy máu trong ổ bụng và viêm phúc mạc cấp tính. Đây là những tình trạng cấp cứu ngoại khoa khẩn cấp, đòi hỏi phải được can thiệp y tế tức thì để bảo toàn tính mạng và chức năng cơ quan sinh sản của người bệnh.

Lưu ý an toàn

Tất cả các thông tin y tế được cung cấp trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe, tuyệt đối không được sử dụng để tự chẩn đoán bệnh hoặc thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Lạc nội mạc tử cung là một bệnh lý mạn tính có tính chất phức tạp và biểu hiện cá thể hóa rất cao ở mỗi người bệnh, do đó mọi quyết định can thiệp y khoa đều cần dựa trên kết quả thăm khám thực tế và chỉ định lâm sàng cụ thể.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý tìm mua và sử dụng các loại thuốc giảm đau liều cao kéo dài do nguy cơ gây viêm loét dạ dày, xuất huyết tiêu hóa và suy giảm chức năng gan thận. Cần tránh việc tự ý dùng thuốc nội tiết tố, các bài thuốc nam, thuốc lá dân gian truyền miệng hoặc các sản phẩm thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc xuất xứ với lời quảng cáo cam kết trị dứt điểm bệnh. Việc trì hoãn điều trị y khoa chính thống có thể làm mất đi cơ hội vàng trong bảo tồn khả năng sinh sản và gia tăng nguy cơ biến chứng dính tắc cơ quan vùng chậu nghiêm trọng.

Kết luận

Lạc nội mạc tử cung là một trong những bệnh lý phụ khoa mạn tính phổ biến và phức tạp, gây ra nhiều ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất, tâm lý cũng như thiên chức làm mẹ của người phụ nữ. Mặc dù y học hiện đại vẫn chưa có giải pháp chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh này, nhưng các tiến bộ trong chẩn đoán hình ảnh, điều trị nội khoa và kỹ thuật phẫu thuật nội soi hiện nay đã giúp kiểm soát cơn đau hiệu quả, ngăn chặn sự tiến triển của bệnh và mang lại hy vọng sinh con cho rất nhiều phụ nữ. Chị em không nên chịu đựng cơn đau bụng kinh như một điều hiển nhiên mà hãy chủ động lắng nghe cơ thể, thăm khám phụ khoa định kỳ và trao đổi cởi mở với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng kế hoạch quản lý bệnh phù hợp và an toàn nhất.