Thiếu máu não: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về thiếu máu não

Não bộ người trưởng thành chỉ chiếm khoảng hai phần trăm trọng lượng cơ thể nhưng đòi hỏi tiếp nhận từ mười lăm đến hai mươi phần trăm tổng lưu lượng máu từ tim để duy trì hoạt động điện sinh học và chuyển hóa tế bào. Máu giàu oxy và dưỡng chất được vận chuyển lên não thông qua hai hệ thống mạch máu chính gồm hệ thống động mạch cảnh ở phía trước và hệ thống động mạch đốt sống thân nền ở phía sau. Các nhánh mạch này kết nối với nhau tại đa giác Willis nhằm duy trì áp lực tưới máu liên tục đến từng vùng nhu mô não riêng biệt.

Khi lưu lượng tuần hoàn não giảm xuống dưới ngưỡng nuôi dưỡng do tắc nghẽn cơ học, xơ vữa lòng mạch, co thắt hoặc suy giảm huyết áp toàn thân, quá trình cung cấp oxy và glucose bị đứt gãy. Sự suy kiệt năng lượng tế bào kích hoạt một chuỗi phản ứng bệnh sinh phức tạp, bao gồm tình trạng khử cực màng tế bào thần kinh, ứ đọng canxi nội bào, giải phóng ồ ạt các chất dẫn truyền thần kinh kích thích như glutamate và gia tăng sản sinh các gốc tự do oxy hóa làm hoại tử màng lipid.

Nếu tình trạng gián đoạn tuần hoàn chỉ diễn ra trong thời gian ngắn và dòng máu được phục hồi trước khi hoại tử tế bào xuất hiện, biến cố này được định nghĩa là cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua. Ngược lại, khi các tế bào thần kinh bị thiếu oxy quá ngưỡng chịu đựng, thường là sau vài phút thiếu máu hoàn toàn, vùng lõi hoại tử sẽ hình thành dẫn đến nhồi máu não hay đột quỵ thiếu máu cục bộ. Xung quanh vùng lõi này tồn tại vùng tranh tối tranh sáng, nơi các tế bào não bị suy giảm chức năng nhưng vẫn còn khả năng sống sót nếu dòng tuần hoàn được can thiệp tái thông kịp thời.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Tình trạng thiếu máu não xuất phát từ nhiều cơ chế bệnh sinh phức tạp liên quan đến hệ thống mạch máu, huyết động và cấu trúc tim mạch của cơ thể.

Nguyên nhân thường gặp nhất là sự bít tắc lòng mạch do quá trình xơ vữa động mạch lớn ngoài sọ và trong sọ. Vị trí thường xảy ra mảng xơ vữa là chỗ phân đôi của động mạch cảnh chung hoặc đoạn gốc động mạch cảnh trong tại vùng cổ, tạo ra các dòng chảy xoáy và tiếng thổi mạch máu khi bác sĩ thăm khám. Mảng xơ vữa theo thời gian không chỉ gây hẹp dần diện tích lòng mạch mà còn có nguy cơ nứt vỡ, kích hoạt hình thành huyết khối cấp tính hoặc bong tróc tạo thành các mảnh xơ vữa trôi theo dòng máu làm bít tắc các nhánh mạch nhỏ hơn ở hạ lưu.

Căn nguyên thuyên tắc bắt nguồn từ tim đóng vai trò chủ đạo trong nhiều biến cố thiếu máu não cục bộ. Các bệnh lý tim mạch như rung nhĩ, cuồng nhĩ, bệnh van tim hậu thấp, hẹp hở van hai lá, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn, huyết khối thành tim sau nhồi máu cơ tim hoặc u nhầy tâm nhĩ có thể tạo ra các cục máu đông. Khi tim co bóp, cục máu đông bị tống vào tuần hoàn hệ thống và di chuyển lên làm tắc nghẽn mạch máu não. Ngoài ra, ở những người có khiếm khuyết vách liên nhĩ kèm theo tồn tại lỗ bầu dục mở, cục máu đông từ hệ tĩnh mạch ngoại vi có thể đi tắt sang buồng tim trái rồi bắn thẳng lên tuần hoàn não, gây ra hiện tượng thuyên tắc mạch nghịch thường.

Bên cạnh đó, các bệnh lý mạch máu ít gặp hơn bao gồm bóc tách thành động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống, loạn sản xơ cơ, và các bệnh viêm mạch tự miễn như viêm động mạch tế bào khổng lồ, lupus ban đỏ hệ thống hoặc viêm nút quanh động mạch. Các bất thường về huyết học như đa hồng cầu, bệnh thiếu máu hồng cầu hình liềm hoặc hội chứng tăng độ nhớt huyết tương cũng làm gia tăng sức cản dòng máu, cản trở lưu thông qua mạng lưới mao mạch não.

Các yếu tố nguy cơ làm gia tăng khả năng mắc bệnh bao gồm tuổi tác cao do mạch máu suy giảm tính đàn hồi, thói quen hút thuốc lá làm tổn thương nội mạc mạch máu và tăng nồng độ chất đông máu fibrinogen, cùng các bệnh lý chuyển hóa mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và lối sống lười vận động.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của thiếu máu não vô cùng đa dạng, phụ thuộc trực tiếp vào nhánh động mạch bị tổn thương, diện tích vùng nhu mô não bị thiếu máu và thời gian kéo dài của tình trạng giảm tưới máu.

Các triệu chứng thần kinh khu trú thường khởi phát một cách đột ngột. Dấu hiệu phổ biến nhất là tình trạng yếu liệt vận động hoặc suy giảm lực cơ ở một bên mặt, cánh tay hoặc cẳng chân. Người bệnh có thể cảm thấy tê bì, mất cảm giác hoặc có cảm giác châm chích như kim châm khu trú ở nửa người. Sự suy giảm chức năng của vùng vỏ não vận động hoặc các nhân dây thần kinh sọ ở thân não cũng dẫn đến hiện tượng méo miệng, lệch một bên mặt, nụ cười không cân xứng, khó phát âm, giọng nói bị biến đổi, nói ngọng hoặc hoàn toàn không thể diễn đạt được câu từ mạch lạc.

Rối loạn thị giác cũng là triệu chứng thường gặp khi tuần hoàn động mạch mắt hoặc vùng vỏ não thị giác tại thùy chẩm bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng mất thị lực đột ngột ở một mắt tương tự như có tấm màn tối che khuất, nhìn mờ thoáng qua, nhìn đôi hoặc thu hẹp trường nhìn. Đi kèm với đó là các biểu hiện mất thăng bằng, chóng mặt xoay tròn dữ dội, choáng váng, đi đứng loạng choạng và mất khả năng phối hợp động tác nhịp nhàng giữa các chi.

Trong các trường hợp thiếu máu não diện rộng hoặc tổn thương hệ thống lưới thân não, người bệnh có thể xuất hiện tình trạng lú lẫn cấp tính, suy giảm trí nhớ tức thời, mất định hướng về không gian và thời gian, thay đổi mức độ ý thức từ ngủ gà, lơ mơ cho đến hôn mê sâu.

Cần phân biệt rõ giữa cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua và đột quỵ thực sự. Trong cơn thiếu máu não thoáng qua, các triệu chứng thần kinh thường tự thuyên giảm hoàn toàn trong vòng vài phút đến dưới một giờ do dòng máu được tái lưu thông kịp thời. Tuy nhiên, nếu các triệu chứng kéo dài liên tục, tế bào não sẽ hoại tử và tạo thành ổ nhồi máu vĩnh viễn. Ngoài ra, triệu chứng chóng mặt do thiếu máu hệ động mạch đốt sống thân nền dễ bị nhầm lẫn với rối loạn tiền đình ngoại biên, nhưng tổn thương mạch não thường đi kèm các thiếu sót thần kinh khu trú khác như nói khó, nuốt nghẹn, nhìn đôi hoặc yếu nửa người.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán thiếu máu não đòi hỏi sự đánh giá toàn diện, khẩn trương và chính xác của bác sĩ chuyên khoa thần kinh nhằm xác định cơ chế tổn thương, phân biệt giữa thiếu máu cục bộ và xuất huyết não, đồng thời tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ gây bệnh.

Bước đầu tiên trong tiếp cận lâm sàng là thăm khám thần kinh chi tiết, đánh giá mức độ khiếm khuyết theo thang điểm đột quỵ chuẩn và xác định chính xác thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên. Thao tác này giúp bác sĩ xác định người bệnh có còn nằm trong khung thời gian vàng để áp dụng các biện pháp tái tưới máu cấp cứu hay không.

Chẩn đoán hình ảnh sọ não đóng vai trò quyết định trong việc định hướng điều trị. Chụp cắt lớp vi tính sọ não không tiêm thuốc cản quang thường được thực hiện ngay tại khoa cấp cứu để loại trừ tức thì tình trạng xuất huyết não, tụ máu nội sọ hoặc các khối u não. Chụp cộng hưởng từ sọ não, đặc biệt là chuỗi xung khuếch tán, có độ nhạy rất cao giúp phát hiện các ổ nhồi máu não kích thước nhỏ hoặc mới xuất hiện chỉ sau vài phút khởi phát. Kỹ thuật chụp cắt lớp vi tính mạch máu hoặc chụp cộng hưởng từ mạch máu cho phép khảo sát toàn diện hệ thống mạch từ cung động mạch chủ, động mạch cảnh đoạn cổ đến các vòng tuần hoàn trong sọ nhằm xác định vị trí hẹp tắc hoặc huyết khối.

Các kỹ thuật thăm dò chức năng tim mạch và mạch máu hỗ trợ bao gồm siêu âm Doppler động mạch cảnh và động mạch đốt sống nhằm đo vận tốc dòng chảy và đánh giá mức độ ổn định của mảng xơ vữa; siêu âm tim qua thành ngực hoặc siêu âm tim qua thực quản giúp tầm soát cục máu đông trong buồng tim và tổn thương van tim; theo dõi điện tâm đồ liên tục nhằm ghi nhận các rối loạn nhịp kịch phát như rung nhĩ cơn. Bên cạnh đó, các xét nghiệm máu bao gồm đông máu toàn bộ, đường huyết, bilan lipid, công thức máu và các yếu tố tự miễn giúp làm rõ nguyên nhân chuyển hóa và rối loạn đông máu liên quan.

Tổn thương do thiếu máu cục bộ và tái tưới máu não

Khi một vùng nhu mô não bị thiếu máu trong một khoảng thời gian nhất định, việc tái lập lưu thông dòng máu là điều kiện tiên quyết để bảo tồn chức năng thần kinh. Tuy nhiên, quá trình tái tưới máu đột ngột sau thời gian thiếu máu kéo dài cũng có thể kéo theo phản ứng viêm bùng phát, phóng thích lượng lớn các gốc tự do oxy hóa và phá hủy cấu trúc tế bào đã bị tổn thương trước đó. Hiện tượng này trong y học được gọi là tổn thương tái tưới máu não, có thể dẫn đến phù não thứ phát hoặc làm trầm trọng thêm mức độ suy giảm thần kinh.

Chính vì nguy cơ tổn thương tái tưới máu và nguy cơ chuyển dạng xuất huyết, các biện pháp can thiệp tái thông tuần hoàn như dùng thuốc tiêu sợi huyết hay lấy huyết khối cơ học đòi hỏi phải được chỉ định trong khung thời gian nghiêm ngặt. Người bệnh cần được giám sát liên tục tại phòng chăm sóc đặc biệt để theo dõi sát huyết áp và tình trạng thần kinh nhằm tối ưu hóa kết quả phục hồi.

Các biến chứng nguy hiểm của bệnh thiếu máu não

Thiếu máu não nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng. Một trong những biến chứng cấp tính nguy hiểm nhất là chuyển dạng sang đột quỵ xuất huyết não sau khi sử dụng thuốc làm tan huyết khối hoặc sau can thiệp tái thông mạch. Nếu tình trạng người bệnh đột ngột xấu đi với các biểu hiện như đau đầu dữ dội, lú lẫn tăng dần hoặc tụt giảm điểm ý thức, bác sĩ cần chỉ định chụp cắt lớp vi tính sọ não khẩn cấp để kiểm tra chảy máu nội sọ.

Bên cạnh các tổn thương thần kinh trực tiếp, người bệnh bị liệt hoặc bất động kéo dài sau biến cố thiếu máu não còn đối mặt với nguy cơ viêm phổi hít do rối loạn chức năng nuốt, nhiễm trùng đường tiết niệu, loét tì đè vùng cùng cụt và hình thành huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới. Biến chứng huyết khối tĩnh mạch có thể trôi về tim và gây tắc động mạch phổi nguy kịch, đòi hỏi các biện pháp phục hồi chức năng sớm và chăm sóc điều dưỡng tích cực.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Quá trình can thiệp và kiểm soát thiếu máu não được xây dựng dựa trên nguyên tắc khẩn trương, cá thể hóa theo từng nguyên nhân bệnh sinh cụ thể và kết hợp chặt chẽ giữa điều trị cấp cứu với phòng ngừa thứ phát lâu dài dưới sự chỉ đạo của bác sĩ chuyên khoa.

Trong giai đoạn cấp tính, mục tiêu hàng đầu là khôi phục dòng máu nuôi dưỡng tế bào não và cứu vãn vùng nhu mô tranh tối tranh sáng càng nhanh càng tốt. Đối với những trường hợp nhồi máu não cấp nhập viện trong khung giờ vàng được khuyến cáo và không có chống chỉ định, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch nhằm hòa tan cục máu đông gây tắc mạch. Trong trường hợp tắc các nhánh động mạch lớn trong sọ, can thiệp nội mạch lấy huyết khối bằng dụng cụ cơ học qua ống thông là phương pháp chuyên sâu mang lại cơ hội hồi phục chức năng thần kinh rất cao.

Song song với can thiệp mạch máu, hồi sức nội khoa thần kinh đóng vai trò giữ vững huyết động và ổn định môi trường nội môi cho người bệnh. Bệnh nhân cần được theo dõi chặt chẽ huyết áp theo các ngưỡng mục tiêu an toàn cho từng thể bệnh, kiểm soát đường huyết ổn định, bảo đảm thông khí và oxy hóa máu, điều chỉnh thân nhiệt và phát hiện sớm các dấu hiệu phù não hoặc tăng áp lực nội sọ để xử trí kịp thời.

Đối với chiến lược phòng ngừa tái phát lâu dài, người bệnh được bác sĩ hướng dẫn sử dụng các nhóm thuốc kiểm soát nguy cơ tim mạch. Nhóm thuốc kháng kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông đường uống được chỉ định dựa trên căn nguyên cụ thể là xơ vữa động mạch hay huyết khối bắt nguồn từ tim. Bên cạnh đó, việc kiểm soát huyết áp bằng các nhóm thuốc hạ áp phù hợp và điều chỉnh rối loạn lipid máu bằng liệu pháp statin là cần thiết để làm chậm quá trình xơ vữa mạch máu. Trong trường hợp hẹp nặng động mạch cảnh ngoài sọ có triệu chứng, bác sĩ chuyên khoa phẫu thuật mạch máu hoặc can thiệp thần kinh có thể xem xét chỉ định phẫu thuật bóc tách nội mạc động mạch cảnh hoặc đặt giá đỡ nội mạch nhằm tái lập lưu thông lòng mạch.

Công tác phục hồi chức năng thần kinh sớm sau giai đoạn ổn định cấp tính bao gồm tập vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu và hoạt động trị liệu giúp bệnh nhân cải thiện vận động và hạn chế biến chứng tàn phế. Mọi phác đồ dùng thuốc và can thiệp phải do bác sĩ chuyên khoa trực tiếp quyết định, người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc hoặc ngừng thuốc khi thấy triệu chứng thuyên giảm.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa thiếu máu não là một quá trình liên tục và toàn diện, tập trung vào việc loại bỏ các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được và duy trì tính ổn định của hệ thống tuần hoàn mạch máu.

Xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học giữ vị trí nền tảng trong việc bảo vệ sức khỏe thành mạch. Khẩu phần ăn hàng ngày nên ưu tiên bổ sung các loại rau xanh nhiều chất xơ, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên, ngũ cốc nguyên hạt và các loại cá béo chứa nhiều axit béo không no omega ba. Cần chủ động cắt giảm lượng muối trong khẩu phần ăn để kiểm soát huyết áp, hạn chế tiêu thụ mỡ động vật, phủ tạng, các món chiên xào nhiều dầu mỡ và thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều chất béo bão hòa nhằm ngăn ngừa sự hình thành mảng xơ vữa trong lòng mạch.

Duy trì thói quen tập luyện thể dục thể thao đều đặn với cường độ phù hợp theo lứa tuổi và thể trạng, chẳng hạn như đi bộ nhanh, bơi lội hoặc đạp xe ít nhất ba mươi phút mỗi ngày, giúp tăng cường tuần hoàn tim mạch và cải thiện độ đàn hồi của mạch máu não. Người bệnh cần tuyệt đối từ bỏ thói quen hút thuốc lá chủ động cũng như tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động, bởi các độc chất trong thuốc lá gây tổn thương nghiêm trọng tế bào nội mạc và kích thích hình thành cục máu đông. Đồng thời, cần hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia và các chất kích thích.

Đối với những người có sẵn các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa lipid máu hoặc rung nhĩ, việc tuân thủ nghiêm ngặt lịch tái khám và phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa là biện pháp bảo vệ cốt lõi. Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu xơ vữa động mạch cảnh hoặc rối loạn nhịp tim tiềm ẩn trước khi chúng gây ra các biến cố mạch máu não nguy hiểm.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh và người thân cần gọi cấp cứu y tế ngay lập tức hoặc nhanh chóng di chuyển đến cơ sở y tế có đơn vị điều trị đột quỵ gần nhất khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu thần kinh khởi phát đột ngột nào theo quy tắc nhận diện nhanh. Các dấu hiệu cảnh báo nguy cấp bao gồm méo miệng hoặc nụ cười bị lệch sang một bên, yếu liệt hoặc rơi tay chân một bên khi cố gắng giơ thẳng hai tay lên song song, phát âm khó khăn, giọng nói bị ngọng nghịu, nói lắp bắp hoặc hoàn toàn không hiểu và không diễn đạt được ngôn ngữ.

Bên cạnh đó, các triệu chứng như mất thị lực đột ngột ở một hoặc cả hai mắt, đau đầu dữ dội bất thường kèm theo buồn nôn, chóng mặt dữ dội khiến người bệnh mất thăng bằng và không thể đứng vững, hoặc trạng thái lơ mơ, mất ý thức đều đòi hỏi phải được đưa vào bệnh viện cấp cứu khẩn cấp mà không được chần chừ chờ đợi triệu chứng tự qua đi.

Trong thời gian chờ đợi xe cấp cứu hoặc nhân viên y tế hỗ trợ, cần giữ người bệnh nằm yên trên mặt phẳng thoáng khí, nới lỏng trang phục ở vùng cổ và ngực. Nếu người bệnh có biểu hiện nôn trớ hoặc lơ mơ, cần nhanh chóng đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên ở tư thế an toàn để tránh nguy cơ sặc chất nôn vào đường thở gây suy hô hấp cấp. Tuyệt đối không cho người bệnh ăn uống bất cứ thứ gì, không tự ý cho uống thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ sốt hay áp dụng các biện pháp truyền miệng dân gian như chích máu đầu ngón tay vì có thể làm lỡ mất thời gian vàng và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Lưu ý an toàn

Các thông tin y khoa được cung cấp trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục đại chúng và nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn toàn không thể thay thế cho quy trình khám bệnh, chẩn đoán xác định và phác đồ can thiệp của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Mỗi người bệnh đều sở hữu đặc điểm giải phẫu mạch máu, các bệnh lý nền và nguy cơ tim mạch hoàn toàn riêng biệt, do đó mọi quyết định y khoa cần được cá thể hóa dựa trên kết quả thăm dò cận lâm sàng chuyên sâu. Người bệnh và thân nhân tuyệt đối không tự ý tìm mua và sử dụng các loại thuốc chống đông máu, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hay các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc mà không có sự chỉ định chặt chẽ từ nhân viên y tế, bởi việc sử dụng sai thuốc có thể gây ra biến chứng xuất huyết não đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ thiếu máu não nào dù chỉ diễn ra trong vài phút, người bệnh cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa thần kinh để được kiểm tra và tư vấn hướng xử trí an toàn.

Kết luận

Thiếu máu não là một bệnh lý mạch máu nguy hiểm với diễn tiến phức tạp, đe dọa trực tiếp đến cấu trúc và sự sống còn của các tế bào thần kinh trung ương. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo ban đầu, đặc biệt là cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua, tạo cơ hội quý báu để can thiệp tái thông tuần hoàn trong khung giờ vàng và bảo tồn tối đa các mô não còn khả năng phục hồi. Người bệnh cần chủ động xây dựng lối sống lành mạnh, kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý nền tim mạch chuyển hóa và tuân thủ định kỳ các chỉ dẫn thăm khám của bác sĩ chuyên khoa. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và đội ngũ y tế chuyên môn là chìa khóa then chốt để phòng ngừa đột quỵ tái phát và bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh một cách toàn diện lâu dài.