Ngất xỉu: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về ngất xỉu

Ngất xỉu trong thuật ngữ y khoa là tình trạng mất ý thức đột ngột, thoáng qua và tự hồi phục, xảy ra khi tuần hoàn tưới máu não bị gián đoạn trong một khoảng thời gian ngắn, thường chỉ kéo dài từ vài giây đến dưới một vài phút. Khi áp lực tưới máu não giảm xuống dưới ngưỡng duy trì hoạt động của vỏ não và hệ thống lưới kích hoạt, vỏ não tạm thời ngưng trệ chức năng, dẫn đến việc mất kiểm soát tư thế và người bệnh ngã xuống sàn. Ở tư thế nằm ngang, tuần hoàn hồi lưu tĩnh mạch về tim được cải thiện tự nhiên nhờ trọng lực, giúp lượng máu bơm lên não nhanh chóng phục hồi và người bệnh tỉnh lại hoàn toàn.

Về mặt lâm sàng, ngất xỉu được phân loại thành ba nhóm nguyên nhân lớn chính: ngất do phản xạ thần kinh, ngất do tụt huyết áp tư thế và ngất do nguyên nhân tim mạch. Trong đó, ngất do phản xạ thần kinh, điển hình là ngất phế vị, xảy ra khi có sự kích thích quá mức của hệ thần kinh đối giao cảm gây giãn mạch ngoại vi và chậm nhịp tim. Ngất do tụt huyết áp tư thế liên quan đến sự suy giảm cơ chế bù trừ mạch máu khi thay đổi từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng thẳng. Nguy hiểm nhất là nhóm ngất do tim mạch, xuất phát từ các rối loạn nhịp tim nhanh, nhịp tim chậm hoặc các bệnh lý cơ học tim như hẹp van động mạch chủ và bệnh cơ tim phì đại.

Hiện tượng ngất xỉu cần được phân biệt rạch ròi với các tình trạng mất ý thức kéo dài khác như hôn mê, co giật động kinh hoặc đột quỵ não. Việc nhận diện đúng bản chất của cơn ngất giúp người bệnh tránh tâm lý hoang mang quá mức nhưng đồng thời không được chủ quan trước những nguy cơ tiềm ẩn.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới ngất xỉu là sự sụt giảm lưu lượng máu cung cấp cho não bộ, chịu chi phối bởi huyết áp động mạch hệ thống và cung lượng tim. Có nhiều cơ chế bệnh sinh và yếu tố khởi phát dẫn đến tình trạng này:

Thứ nhất là nhóm nguyên nhân phản xạ thần kinh thực vật, thường gặp nhất là hội chứng ngất phế vị. Phản xạ này được kích hoạt khi hệ thần kinh tự chủ phản ứng quá mức trước các kích thích bất lợi như cảm xúc sợ hãi tột độ, chứng kiến máu me, cảnh tượng gây đau đớn, đứng yên bất động trong thời gian dài ở môi trường ngột ngạt hoặc đau đớn dữ dội. Khi đó, dây thần kinh phế vị bị kích thích mạnh làm nhịp tim chậm lại, đồng thời các mạch máu ngoại vi giãn rộng, khiến huyết áp tụt dốc nhanh chóng và não bộ thiếu máu cục bộ tức thời. Ngoài ra còn có ngất phản xạ theo tình huống, xuất hiện trong các cơn ho kéo dài, rặn mạnh khi đại tiện hoặc sau khi đi tiểu đêm.

Thứ hai là ngất do tụt huyết áp thế đứng. Tình trạng này xảy ra khi người bệnh thay đổi tư thế đột ngột từ nằm hoặc ngồi sang đứng dậy, nhưng hệ mạch máu không kịp co thắt để duy trì huyết áp. Yếu tố nguy cơ bao gồm cơ thể bị mất nước nghiêm trọng do nôn ói, tiêu chảy, sốt cao, kiệt sức do lao động nặng dưới trời nắng nóng, hoặc do dùng thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc giãn mạch, thuốc chống trầm cảm. Người mắc bệnh đái tháo đường biến chứng thần kinh tự chủ hoặc bệnh lý thoái hóa thần kinh như Parkinson cũng rất dễ bị tụt huyết áp tư thế.

Thứ ba là nhóm nguyên nhân tim mạch, đây là nhóm nguy hiểm nhất đe dọa trực tiếp tính mạng. Các rối loạn nhịp tim nguy hiểm như rung thất, nhịp nhanh thất, rung nhĩ kịch phát, hoặc block nhĩ thất độ cao, nhịp tim chậm xoang nặng đều làm giảm cung lượng tim đột ngột. Các bệnh lý cấu trúc tim mạch như bệnh cơ tim phì đại, nhồi máu cơ tim cấp tính, hở van động mạch chủ, hẹp van hai lá hoặc phình tách động mạch chủ cũng cản trở nghiêm trọng dòng máu từ tim tống lên não.

Bên cạnh đó, các yếu tố nguy cơ khác bao gồm tình trạng hạ đường huyết kéo dài, nhịn ăn quá mức, thiếu máu mạn tính do thiếu sắt, hoặc người cao tuổi có hệ thống phản xạ điều hòa mạch máu suy giảm theo tuổi tác.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của ngất xỉu thường diễn tiến qua ba giai đoạn rõ rệt: giai đoạn tiền triệu trước ngất, giai đoạn mất ý thức thực sự và giai đoạn hồi phục sau ngất. Việc nhận biết chi tiết các biểu hiện này giúp người bệnh kịp thời phòng tránh chấn thương do té ngã.

Giai đoạn báo trước thường kéo dài từ vài giây đến khoảng một phút trước khi mất tri giác hoàn toàn. Các dấu hiệu thường gặp bao gồm cảm giác hoa mắt, chóng mặt, choáng váng, mất thăng bằng, nhìn mờ hoặc thị trường thu hẹp dần giống như nhìn qua đường hầm. Người bệnh cảm thấy cơ thể bủn rủn, suy yếu hai chân, vã mồ hôi lạnh toát ra ở trán và lòng bàn tay, sắc mặt tái nhợt, da lạnh nhớp nháp. Kèm theo đó có thể là cảm giác buồn nôn, cồn cào khó chịu vùng thượng vị, ù tai, đầu óc mơ màng và dị cảm đầu chi. Nếu kịp thời ngồi thụp xuống hoặc nằm ngay ở giai đoạn này, cơn ngất có thể được ngăn chặn.

Giai đoạn ngất diễn ra rất nhanh khi người bệnh mất ý thức hoàn toàn và sụp đổ trương lực cơ, khiến toàn thân mềm nhũn và ngã quỵ xuống đất. Trong cơn ngất, người bệnh hoàn toàn không phản ứng với lời gọi hay kích thích xung quanh, nhịp thở có thể nông, mạch đập yếu hoặc chậm. Đôi khi có thể xuất hiện một vài cơn giật cơ nhẹ ở tay chân do não bộ thiếu oxy thoáng qua, điều này dễ làm người xung quanh nhầm lẫn với một cơn co giật động kinh. Tuy nhiên, thời gian bất tỉnh trong ngất xỉu thường rất ngắn, chỉ kéo dài từ vài giây đến tối đa một hai phút.

Giai đoạn sau ngất bắt đầu khi dòng máu lên não được tái lập. Người bệnh tỉnh lại nhanh chóng, nhận biết được bản thân và không gian xung quanh ngay tức thì, không bị lú lẫn hay mất định hướng kéo dài như sau cơn động kinh hay chấn thương sọ não. Dù vậy, cơ thể vẫn có thể còn cảm giác mệt mỏi, nặng đầu, yếu sức trong một khoảng thời gian ngắn.

Cần đặc biệt lưu ý các triệu chứng cảnh báo nguy hiểm trước hoặc sau ngất như: ngất xảy ra đột ngột khi đang gắng sức, ngất kèm theo đau thắt ngực dữ dội, khó thở nghẹt thở, hồi hộp đánh trống ngực dồn dập, đau đầu dữ dội, méo miệng hoặc liệt yếu nửa người.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán ngất xỉu đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa phải khai thác kỹ lưỡng bệnh sử, thăm khám lâm sàng toàn diện và chỉ định các thăm dò cận lâm sàng phù hợp nhằm xác định chính xác nguyên nhân, đặc biệt là phân loại giữa ngất lành tính và ngất do bệnh lý tim mạch nguy hiểm.

Bước đầu tiên và quan trọng nhất là khai thác chi tiết hoàn cảnh xảy ra cơn ngất: tư thế khi khởi phát, các dấu hiệu tiền triệu, thời gian bất tỉnh, tiền sử bệnh tim mạch của bản thân và gia đình, cũng như các loại thuốc đang sử dụng. Bác sĩ sẽ tiến hành đo huyết áp và nhịp tim ở cả tư thế nằm và tư thế đứng nhằm phát hiện hiện tượng tụt huyết áp tư thế. Khám tim mạch và thần kinh cẩn thận giúp phát hiện các tiếng thổi bất thường ở tim hoặc dấu hiệu tổn thương thần kinh khu trú.

Điện tâm đồ mười hai chuyển đạo là xét nghiệm bắt buộc hàng đầu cho mọi người bệnh bị ngất, giúp sàng lọc các rối loạn nhịp tim như nhịp tim chậm, rung nhĩ, hội chứng kích thích sớm, hay dấu hiệu thiếu máu cơ tim. Trong trường hợp nghi ngờ rối loạn nhịp kịch phát không xuất hiện trên điện tâm đồ thông thường, thiết bị theo dõi điện tim liên tục Holter trong 24 đến 48 giờ hoặc máy ghi biến cố tim ngắt quãng sẽ được chỉ định.

Siêu âm tim qua thành ngực được thực hiện để đánh giá hình thái, cấu trúc van tim, buồng tim và chức năng co bóp cơ tim, giúp phát hiện suy tim, bệnh cơ tim phì đại hay bệnh van tim. Nghiệm pháp bàn nghiêng có thể được thực hiện để đánh giá phản xạ thần kinh tự chủ ở bệnh nhân nghi ngờ ngất phế vị tái diễn. Ngoài ra, các xét nghiệm máu như công thức máu, đo đường huyết, điện giải đồ và xét nghiệm men tim giúp loại trừ thiếu máu, hạ đường huyết hoặc tổn thương tế bào cơ tim. Chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ sọ não chỉ được cân nhắc khi có nghi ngờ chấn thương sọ não hoặc tổn thương thần kinh trung ương đi kèm.

Các bệnh lý tim mạch và mạch máu não liên quan đến ngất xỉu

Ngất xỉu có mối liên hệ mật thiết với nhiều bệnh lý tim mạch và mạch máu não nghiêm trọng. Khi tim hoặc mạch máu gặp sự cố, khả năng cung cấp máu lên các trung tâm thần kinh trung ương bị gián đoạn đột ngột.

Về tim mạch, các rối loạn nhịp tim là nguyên nhân hàng đầu gây ngất nguy hiểm. Rung nhĩ kịch phát có thể làm tim đập quá nhanh và không đều, làm buồng tim không kịp đổ đầy máu, trong khi nhịp tim chậm nghiêm trọng hoặc hội chứng suy nút xoang khiến lượng máu tống đi không đủ. Bên cạnh đó, nhồi máu cơ tim cấp, bệnh cơ tim phì đại hoặc giãn cơ tim làm suy giảm chức năng co bóp cơ tim tức thì. Các bệnh van tim như hở van động mạch chủ hoặc hẹp van hai lá tạo ra các vật cản cơ học nghiêm trọng cản trở lưu thông máu. Ngoài ra, tình trạng suy tim giai đoạn cuối khiến tim mất khả năng bù trừ huyết động khi thay đổi tư thế hay gắng sức.

Về mạch máu não, cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua xảy ra khi có cục máu đông làm tắc tạm thời mạch máu não, có thể biểu hiện bằng cơn ngất thoáng qua kèm yếu liệt chi. Tình trạng phình mạch máu não có nguy cơ vỡ gây xuất huyết dưới nhện dẫn đến mất tri giác đột ngột. Do đó, người có tiền sử các bệnh lý này khi bị ngất xỉu cần được theo dõi y tế đặc biệt.

Các bước sơ cứu người bị ngất xỉu và những sai lầm cần tránh

Khi chứng kiến một người bị ngất xỉu, việc sơ cứu đúng cách trong những phút đầu tiên là yếu tố quyết định để duy trì lượng oxy lên não và hạn chế tổn thương thứ phát do chấn thương.

Quy trình sơ cứu chuẩn bao gồm việc nhanh chóng đánh giá hiện trường xung quanh để đảm bảo an toàn cho nạn nhân. Đặt người bệnh nằm ngửa trên bề mặt phẳng, khô ráo và nhẹ nhàng nâng hai chân lên cao khoảng hai mươi đến ba mươi centimet so với mặt đất nhằm tận dụng trọng lực giúp máu hồi lưu về tim và lên não tốt hơn. Ngay lập tức nới lỏng cà vạt, cổ áo, thắt lưng hoặc các trang phục bó sát để đường thở được thông thoáng. Kiểm tra nhịp thở và mạch cảnh hoặc mạch quay; nếu nạn nhân không thở hoặc chỉ thở ngáp cá, cần tiến hành ép tim ngoài lồng ngực và gọi cấp cứu ngay lập tức. Giữ không gian thông thoáng, giải tán đám đông vây quanh để người bệnh có đủ dưỡng khí.

Bên cạnh đó, cần đặc biệt lưu ý những điều không được làm khi sơ cứu người bị ngất. Tuyệt đối không tụ tập đông người che khuất luồng không khí. Không cố gắng bế thốc hoặc kéo người bệnh ngồi dậy ngay lập tức khi họ chưa hồi phục ý thức hoàn toàn, vì điều này sẽ khiến máu tiếp tục dồn xuống chân và làm não thiếu máu trầm trọng hơn. Nghiêm cấm sử dụng kim châm vào các đầu ngón tay, giật tóc hay tát mạnh vào mặt nạn nhân vì đây là những quan niệm phản khoa học có thể gây nhiễm trùng hoặc chấn thương. Không cố nhét bất cứ thứ gì vào miệng nạn nhân, không cho uống nước hay vắt nước chanh khi người bệnh đang bất tỉnh để phòng ngừa nguy cơ dịch lỏng tràn vào khí quản gây ngạt thở và tử vong.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Xử trí và điều trị ngất xỉu là một quá trình kết hợp giữa sơ cứu cấp tính tại hiện trường, điều chỉnh lối sống và các biện pháp can thiệp y khoa chuyên sâu tùy theo căn nguyên bệnh sinh được chẩn đoán bởi bác sĩ.

Mục tiêu điều trị cốt lõi là ngăn ngừa tái phát các cơn ngất xỉu trong tương lai, hạn chế tối đa nguy cơ chấn thương thể chất do té ngã và kiểm soát triệt để các bệnh lý nền nguy hiểm đe dọa tính mạng người bệnh. Phác đồ can thiệp hoàn toàn mang tính cá thể hóa dựa trên kết quả thăm khám lâm sàng và cận lâm sàng cụ thể của từng cá nhân.

Đối với nhóm ngất do phản xạ thần kinh thực vật và ngất do tụt huyết áp tư thế, biện pháp không dùng thuốc đóng vai trò chủ đạo. Người bệnh được hướng dẫn nhận diện các dấu hiệu tiền triệu để chủ động ngồi hoặc nằm xuống ngay lập tức. Bác sĩ có thể hướng dẫn các bài tập gồng cơ đối kháng thể chất như bắt chéo hai chân và siết chặt cơ bắp đùi, nắm chặt hai bàn tay để giúp đẩy máu từ hệ tĩnh mạch ngoại vi trở về tim. Bên cạnh đó, người bệnh cần tăng cường uống đủ nước mỗi ngày, điều chỉnh lượng muối ăn uống hợp lý theo hướng dẫn y tế, và sử dụng tất ép y khoa hỗ trợ tĩnh mạch chân khi phải đứng lâu. Trường hợp tụt huyết áp tư thế liên quan đến thuốc điều trị, bác sĩ sẽ cân nhắc điều chỉnh liều lượng hoặc thay đổi nhóm thuốc phù hợp hơn.

Đối với nhóm ngất do nguyên nhân tim mạch, việc can thiệp y tế chuyên sâu là bắt buộc và tối khẩn cấp. Bệnh nhân có rối loạn nhịp tim chậm nghiêm trọng, như suy nút xoang hoặc block nhĩ thất độ cao, thường được chỉ định cấy máy tạo nhịp tim vĩnh viễn để bảo đảm duy trì nhịp đập ổn định. Đối với các rối loạn nhịp tim nhanh thất nguy hiểm, các phương pháp triệt đốt loạn nhịp qua ống thông hoặc cấy máy khử rung tim tự động có thể được cân nhắc thực hiện. Nếu ngất xuất phát từ tổn thương thực thể như nhồi máu cơ tim cấp hoặc hẹp van tim nặng, các can thiệp tái tưới máu mạch vành hay phẫu thuật chỉnh sửa van tim sẽ được lên kế hoạch bởi hội đồng chuyên môn tim mạch.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ loại thuốc trợ tim, thuốc huyết áp hay dừng thuốc theo cảm tính mà không có chỉ định từ bác sĩ điều trị.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa nguy cơ ngất xỉu đòi hỏi sự phối hợp giữa việc duy trì lối sống lành mạnh, loại bỏ các yếu tố kích thích và tuân thủ chặt chẽ các chỉ dẫn y khoa của bác sĩ điều trị.

Trước hết, cần duy trì thói quen uống đủ nước đều đặn trong suốt cả ngày, đặc biệt là trong những ngày thời tiết oi bức hoặc khi tham gia hoạt động thể lực gắng sức, nhằm duy trì thể tích tuần hoàn ổn định. Không được bỏ bữa hay nhịn ăn quá lâu để ngăn ngừa hạ đường huyết đột ngột. Chế độ dinh dưỡng nên cân đối, giàu dưỡng chất, bổ sung đủ khoáng chất và sắt để tránh thiếu máu. Khi đứng dậy từ tư thế nằm hoặc ngồi, người bệnh cần thực hiện thật chậm rãi: ngồi dậy nghỉ vài chục giây ở mép giường trước khi đứng thẳng lên nhằm tạo thời gian cho hệ mạch máu thích nghi.

Bên cạnh đó, cần chủ động nhận diện và hạn chế tiếp xúc với các yếu tố dễ kích hoạt phản ứng phế vị như không gian đông đúc, ngột ngạt, nóng bức, các cảnh tượng gây sốc tâm lý hoặc căng thẳng tinh thần kéo dài. Những người có cơ địa dễ ngất xỉu nên học các thao tác gồng cơ tĩnh như siết chặt cơ đùi, bắt chéo chân khi bắt đầu cảm thấy hoa mắt, choáng váng để hỗ trợ dồn máu về não.

Đối với những người đang điều trị các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường hay tim mạch, việc dùng thuốc cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn kê của bác sĩ. Cần tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá hiệu quả và điều chỉnh phác đồ, tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc thay đổi liều dùng thuốc. Khi xuất hiện các cơn choáng ngất thoáng qua lặp lại, người bệnh cần chủ động đi khám chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh để tầm soát sớm nguyên nhân gốc rễ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù nhiều trường hợp ngất xỉu xuất phát từ các phản xạ lành tính, người bệnh và thân nhân không được phép chủ quan. Việc đưa người bệnh đến cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu khẩn cấp là cực kỳ quan trọng trong nhiều tình huống lâm sàng.

Cần gọi dịch vụ cấp cứu y tế ngay lập tức nếu người bị ngất xỉu có các dấu hiệu báo động sau:

• Người bệnh bất tỉnh kéo dài quá hai phút mà không hồi phục tri giác.
• Ngất xỉu xảy ra đột ngột trong lúc đang vận động thể lực hoặc tập luyện gắng sức.
• Cơn ngất đi kèm với đau thắt ngực dữ dội, cảm giác đè nặng vùng ngực, lan lên vai, cổ hoặc hàm.
• Có biểu hiện khó thở dữ dội, thở ngắt quãng hoặc tím tái môi và đầu chi.
• Xuất hiện triệu chứng thần kinh khu trú như méo mặt, liệt yếu tay chân, nói đớ hoặc nhìn đôi sau khi tỉnh dậy.
• Người bệnh bị ngã đập đầu, chấn thương sọ não, chảy máu hoặc gãy xương trong lúc ngã ngất.
• Người bệnh có tiền sử bệnh tim mạch từ trước như nhồi máu cơ tim, suy tim, suy nút xoang, hoặc gia đình có người đột tử ở độ tuổi trẻ không rõ nguyên nhân.

Bên cạnh đó, ngay cả khi cơn ngất đã qua và người bệnh cảm thấy bình thường, nếu các cơn ngất tái diễn nhiều lần hoặc xuất hiện ở người trên năm mươi tuổi, người bệnh vẫn cần đến bệnh viện khám chuyên khoa tim mạch để được chẩn đoán chính xác và loại trừ các nguy cơ tiềm ẩn.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục và cung cấp kiến thức y khoa tổng quan, hoàn toàn không thể thay thế cho việc thăm khám lâm sàng, chẩn đoán xác định hay chỉ định điều trị y khoa chuyên sâu từ bác sĩ có chuyên môn. Mỗi cá nhân sở hữu thể trạng, tiền sử bệnh và cơ chế phát sinh cơn ngất khác biệt. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc điều trị huyết áp, thuốc trợ tim, hoặc dùng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng khoa học. Trong quá trình sơ cứu người bị ngất, nghiêm cấm các hành vi nguy hiểm như dùng kim châm vào mười đầu ngón tay, giật tóc gáy, vắt chanh vào miệng người đang bất tỉnh hoặc cố gắng lay giật ép người bệnh ngồi dậy đột ngột, vì những hành vi này có thể gây hít sặc dị vật vào đường thở, tổn thương mạch máu hoặc chấn thương cột sống cổ. Mọi quyết định liên quan đến dùng thuốc hoặc can thiệp tim mạch đều phải có sự chỉ định và theo dõi sát sao từ nhân viên y tế.

Kết luận

Ngất xỉu là một hiện tượng mất ý thức thoáng qua phổ biến, phần lớn xuất phát từ các phản xạ thần kinh lành tính nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo của những tổn thương tim mạch hoặc thần kinh nghiêm trọng. Hiểu rõ các dấu hiệu tiền triệu và trang bị kỹ năng sơ cứu đúng cách là chìa khóa giúp hạn chế tối đa nguy cơ chấn thương do té ngã. Khi gặp tình trạng ngất xỉu, đặc biệt là các cơn ngất đột ngột khi gắng sức hoặc đi kèm triệu chứng đau ngực, khó thở, người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế uy tín để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, tìm đúng nguyên nhân và có kế hoạch theo dõi sức khỏe an toàn, cá thể hóa. Tuyệt đối không tự ý điều trị để tránh những biến chứng nguy hiểm khôn lường.