Chảy máu mũi (chảy máu cam): Nguyên nhân, phân loại, triệu chứng và phương pháp chẩn đoán

Tổng quan về chảy máu mũi

Chảy máu mũi là tình trạng thất thoát máu từ các mạch máu nằm trong khoang mũi ra ngoài qua lỗ mũi trước hoặc chảy ngược xuống vùng họng. Về mặt giải phẫu và lâm sàng, chảy máu mũi được phân loại chủ yếu thành hai dạng dựa trên vị trí giải phẫu của mạch máu bị tổn thương, bao gồm chảy máu mũi trước và chảy máu mũi sau.

Chảy máu mũi trước là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 90% tổng số các trường hợp xuất huyết mũi trong cộng đồng. Tình trạng này hầu hết bắt nguồn từ đám rối Kiesselbach, hay còn gọi là vùng Little, nằm ở phần trước dưới của vách ngăn mũi. Đám rối Kiesselbach là nơi hội tụ và tiếp hợp của năm nhánh động mạch chính liên kết mật thiết với hốc mũi: động mạch sàng trước, động mạch sàng sau, động mạch bướm khẩu cái, động mạch khẩu cái lớn và nhánh vách ngăn của động mạch môi trên. Do nằm ngay lối vào của khoang mũi, niêm mạc tại vùng này tương đối mỏng manh, lại thường xuyên tiếp xúc trực tiếp với luồng không khí khô hanh, nóng lạnh thất thường và rất dễ bị tổn thương bởi các sang chấn vật lý.

Ngược lại, chảy máu mũi sau ít gặp hơn nhưng mức độ nguy hiểm cao hơn và thường đòi hỏi sự can thiệp y tế chuyên sâu tại bệnh viện. Dạng xuất huyết này xuất phát từ các nhánh mạch máu lớn nằm sâu ở phần trên hoặc thành sau của khoang mũi, như động mạch bướm khẩu cái hay các nhánh của động mạch cảnh. Máu thường có xu hướng chảy tràn xuống thành sau họng thay vì chảy ra lỗ mũi trước, gây khó khăn cho việc quan sát vị trí chảy máu và kiểm soát lượng máu mất. Chảy máu mũi sau thường xảy ra ở người cao tuổi, người có tiền sử bệnh tim mạch, tăng huyết áp, xơ cứng mạch máu hoặc bệnh nhân đang điều trị bằng các nhóm thuốc chống đông, thuốc ức chế kết tập tiểu cầu.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây chảy máu mũi rất đa dạng và thường được phân chia thành bốn nhóm chính bao gồm nguyên nhân tại chỗ, nguyên nhân toàn thân, yếu tố môi trường và nguyên nhân do thuốc hoặc hóa chất.

• Nhóm nguyên nhân tại chỗ bắt nguồn từ các tổn thương trực tiếp lên cấu trúc mũi xoang:
• Các chấn thương cơ học là nguyên nhân thường gặp nhất, bao gồm hành vi ngoáy móc mũi, xì mũi quá mạnh hoặc dị vật vô tình lọt vào khoang mũi, đặc biệt phổ biến ở trẻ nhỏ.
• Bất thường về mặt giải phẫu hốc mũi như vẹo lệch vách ngăn mũi, mào vách ngăn hoặc gai vách ngăn làm cản trở và thay đổi luồng khí lưu thông, khiến lớp niêm mạc tại vị trí gồ lên bị khô rát và dễ trầy xước. Thủng vách ngăn mũi cũng là một yếu tố làm tăng nguy cơ chảy máu tái diễn.
• Các tổn thương bệnh lý cấu trúc như khối u lành tính hoặc u ác tính tại vùng mũi xoang và vòm họng, chẳng hạn như u xơ vòm mũi họng hoặc ung thư biểu mô vòm họng giai đoạn tiến triển.
• Thủ thuật y khoa đường hô hấp như đặt ống thông mũi dạ dày, đặt ống nội khí quản qua đường mũi hoặc các can thiệp phẫu thuật nội soi mũi xoang.

• Nhóm nguyên nhân toàn thân liên quan đến các bệnh lý tiềm ẩn trong cơ thể:
• Bệnh tim mạch và mạch máu như tăng huyết áp mạn tính, xơ cứng động mạch, dị dạng mạch máu bẩm sinh hoặc mắc phải.
• Rối loạn chức năng đông máu như bệnh Hemophilia, xuất huyết giảm tiểu cầu, hoặc suy giảm chức năng gan làm giảm tổng hợp các yếu tố đông máu.
• Hội chứng di truyền như hội chứng giãn mao mạch xuất huyết di truyền (hội chứng Rendu-Osler-Weber) gây ra các dị dạng mao mạch mỏng manh dễ vỡ.
• Tình trạng nhiễm trùng toàn thân hoặc suy giảm miễn dịch nghiêm trọng như hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (AIDS).

• Yếu tố môi trường và khí hậu tác động trực tiếp lên niêm mạc:
• Khí hậu hanh khô, thời tiết mùa đông lạnh giá hoặc việc sinh hoạt, làm việc lâu ngày trong môi trường điều hòa nhiệt độ có độ ẩm thấp khiến dịch nhầy bảo vệ mũi bị bốc hơi nhanh chóng, dẫn đến nứt nẻ và lộ các mao mạch.

• Nhóm nguyên nhân do sử dụng thuốc và các chất ngoại lai:
• Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, naproxen, aspirin.
• Thuốc chống đông máu (như warfarin) và các thuốc ức chế kết tập tiểu cầu (như clopidogrel) làm giảm khả năng cầm máu tự nhiên.
• Sử dụng thuốc xịt mũi chứa corticosteroid kéo dài hoặc xịt sai kỹ thuật trực tiếp vào vách ngăn mũi.
• Lạm dụng các chất bổ sung như vitamin E liều cao, nhân sâm, bạch quả hoặc tiếp xúc với chất kích thích đường hít như cocaine gây hoại tử niêm mạc.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của chảy máu mũi có thể dao động từ các đợt xuất huyết nhẹ, thoáng qua cho đến những tình huống cấp cứu đe dọa tính mạng do mất máu ồ ạt. Việc phân biệt các biểu hiện lâm sàng thường gặp, các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm và những điểm dễ gây nhầm lẫn là rất quan trọng để có hướng xử trí thích hợp.

• Các biểu hiện lâm sàng thường gặp:
• Dấu hiệu trực tiếp và điển hình nhất là máu tươi chảy ra từ một hoặc cả hai lỗ mũi. Tốc độ dòng máu có thể chỉ nhỏ giọt chậm, rỉ máu ngắt quãng khi xì mũi hoặc chảy thành dòng liên tục.
• Cảm giác vướng víu, dịch ấm chảy ngược từ cửa mũi sau xuống thành sau họng khiến người bệnh phải khạc nhổ liên tục ra nước bọt có lẫn máu tươi hoặc máu cục.
• Nghẹt mũi tạm thời do các cục máu đông hình thành và làm bít tắc một phần đường thở trong hốc mũi.

• Các dấu hiệu nặng và cảnh báo nguy hiểm cần can thiệp y tế khẩn cấp:
• Lượng máu chảy ra quá nhiều, dòng chảy mạnh và liên tục, không có dấu hiệu thuyên giảm dù đã thực hiện ép cánh mũi đúng kỹ thuật trong vòng 10 đến 15 phút.
• Xuất hiện các dấu hiệu của sốc mất máu hoặc giảm thể tích tuần hoàn như hoa mắt, chóng mặt dữ dội, da tái nhợt, niêm mạc nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh, mạch đập nhanh nhưng yếu, tụt huyết áp hoặc lú lẫn, ngất xỉu.
• Chảy máu mũi kèm theo xuất huyết dưới da diện rộng, bầm tím không rõ nguyên nhân ở các bộ phận khác trên cơ thể hoặc tình trạng hạ kali máu, gợi ý rối loạn chuyển hóa và huyết học nghiêm trọng.
• Chảy máu mũi xảy ra sau một chấn thương mạnh vùng đầu mặt, nghi ngờ có nứt vỡ xương chính mũi, vỡ sàn sọ hoặc chấn thương sọ não.
• Chảy máu mũi tái phát liên tục với tần suất dày đặc trong thời gian ngắn mà không rõ nguyên nhân cơ học.

• Các điểm dễ nhầm lẫn trên lâm sàng:
• Người bệnh có thể nuốt phải một lượng máu lớn chảy xuống họng mà không hay biết, sau đó nôn ra chất nôn màu nâu đen hoặc đi ngoài phân đen có mùi khẳm. Tình trạng này rất dễ bị chẩn đoán nhầm thành xuất huyết tiêu hóa trên do loét dạ dày tá tràng nếu bác sĩ không khai thác kỹ tiền sử chảy máu mũi trước đó.
• Máu từ mũi chảy xuống họng và khí quản có thể kích thích phản xạ ho, khạc ra đờm lẫn máu tươi, dễ gây nhầm lẫn với hiện tượng ho ra máu bắt nguồn từ các bệnh lý của phổi hoặc phế quản.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán chảy máu mũi nhằm mục đích xác định chính xác vị trí đang xuất huyết, đánh giá mức độ mất máu và tìm kiếm nguyên nhân cốt lõi gây bệnh. Do chảy máu mũi có thể bắt nguồn từ các bệnh lý toàn thân phức tạp, việc chẩn đoán phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện thông qua quy trình thăm khám lâm sàng toàn diện kết hợp với các xét nghiệm cận lâm sàng.

• Bác sĩ sẽ bắt đầu bằng việc khai thác chi tiết bệnh sử và tiền sử dùng thuốc:
• Bác sĩ sẽ hỏi về thời điểm khởi phát, thời gian chảy máu, lượng máu ước tính, bên mũi bị chảy, các biện pháp tự xử trí đã áp dụng và tiền sử các đợt chảy máu trước đó.
• Tìm hiểu tiền sử các bệnh lý nền như tăng huyết áp, bệnh lý gan thận, rối loạn đông máu, cũng như danh sách các loại thuốc đang sử dụng, đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc kháng kết tập tiểu cầu hay thuốc xịt mũi.

• Thực hiện thăm khám thực thể chuyên khoa:
• Bác sĩ tiến hành kiểm tra huyết động gồm đo huyết áp, mạch và nhịp thở để đánh giá tình trạng mất máu.
• Soi mũi trước bằng dụng cụ banh mũi và nguồn sáng chuyên dụng sau khi đã làm sạch các cục máu đông trong hốc mũi để quan sát đám rối Kiesselbach và niêm mạc vách ngăn.
• Nội soi tai mũi họng bằng ống soi mềm hoặc ống soi cứng nhằm kiểm tra sâu toàn bộ các ngóc ngách trong khoang mũi, vách ngăn sau, cửa mũi sau và vòm họng để xác định các điểm chảy máu sau, polyp hoặc khối u tiềm ẩn.

• Chỉ định các xét nghiệm và thăm dò cận lâm sàng khi cần thiết:
• Xét nghiệm công thức máu tổng quát để đánh giá mức độ thiếu máu và số lượng tiểu cầu.
• Xét nghiệm đông máu toàn bộ như thời gian prothrombin (PT), thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (aPTT), chỉ số INR nhằm phát hiện các rối loạn đông máu nội sinh hoặc ngoại sinh.
• Chẩn đoán hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính (CT scan) hoặc cộng hưởng từ (MRI) vùng mũi xoang, nền sọ trong các trường hợp nghi ngờ có khối u, dị dạng mạch máu hoặc chấn thương phức tạp.

Người bệnh không thể tự chẩn đoán nguyên nhân tại nhà vì các tổn thương sâu bên trong hốc mũi và những biến đổi huyết học phức tạp đòi hỏi các trang thiết bị y tế chuyên dụng cùng năng lực chuyên môn của bác sĩ.

Tác động sức khỏe, dịch tễ và biến chứng của chảy máu mũi

Về mặt dịch tễ học, chảy máu mũi là một hiện tượng tương đối phổ biến trong cộng đồng y khoa thế giới. Các thống kê ghi nhận khoảng 60% dân số từng trải qua ít nhất một lần bị chảy máu cam trong suốt cuộc đời. Phần lớn các trường hợp xuất huyết có thể tự thuyên giảm hoặc được kiểm soát bằng các biện pháp sơ cứu cơ bản, chỉ có khoảng 10% các ca chảy máu mũi có mức độ nghiêm trọng cần đến sự can thiệp và điều trị y tế chuyên khoa. Chảy máu mũi rất hiếm khi trực tiếp đe dọa tính mạng, tại Hoa Kỳ tỷ lệ tử vong do nguyên nhân này chỉ chiếm khoảng 4 trường hợp trong tổng số 2,4 triệu ca tử vong được ghi nhận.

Mặc dù phần lớn các đợt xuất huyết mũi nhẹ không để lại hậu quả lâu dài, tình trạng này không nên bị xem thường vì có thể là tín hiệu cảnh báo sớm của nhiều bệnh lý nền nguy hiểm. Nếu tình trạng chảy máu xảy ra với tần suất thường xuyên, lượng máu mất tích lũy qua từng đợt có thể dẫn đến chứng thiếu máu mạn tính, khiến người bệnh luôn trong trạng thái mệt mỏi, hoa mắt và suy giảm sức khỏe tổng thể.

Đối với những trường hợp chảy máu mũi sau nghiêm trọng hoặc xuất huyết do tổn thương các mạch máu lớn như vỡ động mạch cảnh trong liên quan đến xoang hang hay khối u ác tính xâm lấn, người bệnh có thể rơi vào tình trạng mất máu cấp tính. Tình trạng này có nguy cơ dẫn đến sốc giảm thể tích, trụy tim mạch hoặc hít sặc máu vào đường thở gây suy hô hấp cấp nếu không được cấp cứu kịp thời.

Hướng dẫn sơ cứu ban đầu và sai lầm thường gặp khi bị chảy máu mũi

Khi xuất hiện tình trạng chảy máu mũi, việc thực hiện các bước sơ cứu đúng kỹ thuật có ý nghĩa quyết định trong việc cầm máu nhanh chóng và hạn chế biến chứng. Người bệnh nên ngồi thẳng lưng trên ghế và hơi nghiêng nhẹ đầu về phía trước. Tư thế này giúp hạ thấp áp lực mạch máu trong hốc mũi và ngăn không cho máu chảy ngược xuống vòm họng. Dùng ngón tay cái và ngón trỏ ép chặt toàn bộ phần cánh mũi mềm ở hai bên vào vách ngăn, giữ liên tục trong khoảng 10 đến 15 phút. Trong suốt thời gian ép mũi, người bệnh cần mở miệng để thở nhẹ nhàng và đặt khăn giấy sạch dưới cằm để hứng lượng máu rỉ ra.

Sau khi giữ đủ thời gian, từ từ thả tay ra để kiểm tra xem máu đã ngưng chảy hay chưa. Nếu máu vẫn tiếp tục chảy, người bệnh có thể lặp lại thao tác ép cánh mũi thêm một lần nữa trong khoảng 10 đến 15 phút. Nếu sau hai lần thực hiện đúng kỹ thuật mà máu vẫn không cầm được, hoặc lượng máu chảy ra quá nhiều tạo thành dòng liên tục, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất.

Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là ngửa đầu ra phía sau khi bị chảy máu cam. Hành động này không giúp cầm máu mà trái lại sẽ khiến máu chảy ngược xuống thành sau họng, gây nuốt phải máu dẫn đến nôn ói, cản trở đường thở, gây nghẹt thở hoặc làm máu tràn vào phổi vô cùng nguy hiểm. Người bệnh cũng tuyệt đối không nên tự ý nhét các loại bông gòn khô, giấy vệ sinh hoặc các loại lá cây chưa qua khử trùng vào mũi vì có thể gây nhiễm trùng và làm rách rộng thêm vết thương niêm mạc.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa chảy máu mũi tái phát

Để phòng ngừa tình trạng chảy máu mũi tái phát, việc duy trì độ ẩm tối ưu cho lớp niêm mạc khoang mũi là yếu tố tiên quyết. Khi thời tiết chuyển mùa hanh khô, giá lạnh hoặc khi sinh hoạt thường xuyên trong phòng điều hòa nhiệt độ, nên sử dụng các thiết bị phun sương tạo độ ẩm trong không gian sống. Người bệnh có thể dùng dung dịch nước muối sinh lý dạng xịt hoặc nhỏ để vệ sinh và giữ ẩm hốc mũi nhẹ nhàng mỗi ngày theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Thay đổi các thói quen sinh hoạt có hại giúp bảo vệ mạng lưới mạch máu tại vách ngăn mũi. Cần tuyệt đối từ bỏ thói quen ngoáy mũi, móc mũi bằng tay hoặc dùng các vật cứng đưa vào hốc mũi. Tránh xì mũi quá mạnh, đặc biệt là khi đang bị cảm cúm hoặc viêm mũi xoang dị ứng. Đối với trẻ nhỏ, phụ huynh nên chú ý cắt ngắn móng tay thường xuyên và giám sát trẻ để tránh việc trẻ tự nhét các dị vật nhỏ vào trong mũi.

Xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân bằng và lành mạnh góp phần tăng cường sức bền của thành mạch máu. Khẩu phần ăn hàng ngày nên tăng cường nhiều nước, các loại rau xanh và trái cây tươi giàu vitamin C, vitamin B1, vitamin B2 cùng các khoáng chất thiết yếu. Hạn chế tối đa các loại thực phẩm cay nóng, nhiều dầu mỡ và các chất kích thích có thể làm giãn mạch niêm mạc mũi. Đối với những người có bệnh lý nền như tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc chống đông, cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch tái khám và phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát các yếu tố nguy cơ.

Các bệnh lý tai mũi họng liên quan mật thiết với tình trạng chảy máu mũi

Khoang mũi có mối liên hệ giải phẫu và sinh lý chặt chẽ với các cơ quan lân cận thuộc hệ thống tai mũi họng như vòm họng, hệ thống xoang cạnh mũi và vòi tai. Do đó, chảy máu mũi không chỉ xuất hiện đơn độc mà còn có thể liên quan hoặc cùng tồn tại với nhiều bệnh lý tai mũi họng khác nhau, đòi hỏi sự đánh giá toàn diện từ bác sĩ chuyên khoa.

Viêm đa xoang và viêm mũi xoang mạn tính là những bệnh lý viêm nhiễm thường gặp gây phù nề, sung huyết niêm mạc hốc mũi. Tình trạng viêm kéo dài làm cho các mao mạch trở nên mỏng manh, dễ vỡ khi có tác động xì mũi hoặc khi người bệnh cố gắng hỉ dịch nhầy đặc quánh. Ngoài ra, sự ứ đọng dịch viêm trong xoang và hốc mũi có thể lan sang vòi tai, dẫn đến tình trạng viêm tai giữa ứ dịch hoặc viêm tai giữa cấp tính, gây giảm thính lực và cảm giác đầy tức trong tai đi kèm với các đợt khó chịu ở mũi.

Đáng chú ý, các khối u vùng tai mũi họng như u xơ vòm mũi họng ở người trẻ hoặc ung thư vòm họng giai đoạn tiến triển là những nguyên nhân ác tính có thể biểu hiện bằng triệu chứng chảy máu mũi một bên kèm theo khạc đờm lẫn máu, nghẹt mũi tăng dần, đau họng, khàn tiếng hoặc ù tai cùng bên. Sự xuất hiện đồng thời của các triệu chứng này là tín hiệu cảnh báo người bệnh cần được nội soi tai mũi họng và chụp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu để phát hiện sớm các tổn thương bệnh lý cấu trúc phức tạp.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu xử trí hàng đầu trong chảy máu mũi là nhanh chóng kiểm soát sự thất thoát máu, bảo vệ thông thoáng đường thở, ổn định huyết động và xác định chính xác nguyên nhân gốc rễ nhằm ngăn ngừa tái phát. Việc lựa chọn biện pháp can thiệp phụ thuộc chặt chẽ vào vị trí tổn thương là chảy máu mũi trước hay sau, mức độ xuất huyết cũng như tình trạng bệnh lý nền của từng cá nhân. Nhân viên y tế đóng vai trò quyết định trong việc đánh giá mức độ mất máu, tiến hành các can thiệp chuyên khoa kịp thời và đưa ra hướng dẫn theo dõi an toàn.

Đối với các trường hợp chảy máu mũi trước không tự cầm sau các bước sơ cứu cơ bản, nhân viên y tế có thể áp dụng các biện pháp can thiệp tại chỗ. Thủ thuật phổ biến bao gồm việc đặt gạc hoặc bấc mũi tẩm dung dịch co mạch tại chỗ dưới sự kiểm soát của ánh sáng chuyên dụng hoặc nội soi để làm co thắt mạch máu đang tổn thương. Nếu phát hiện thấy điểm chảy máu rõ ràng trên vách ngăn, bác sĩ có thể thực hiện đốt điện lưỡng cực hoặc chấm hóa chất bạc nitrat để làm đông vón và niêm phong mạch máu. Phương pháp này chỉ được thực hiện bởi bác sĩ có chuyên môn nhằm tránh làm tổn thương sâu vách ngăn mũi. Trường hợp chảy máu lan tỏa, việc nhét bấc mũi trước bằng bọt xốp chuyên dụng hoặc gạc mỡ giúp tạo lực ép cơ học trực tiếp lên niêm mạc để cầm máu trong vòng 24 đến 48 giờ.

Đối với chảy máu mũi sau hoặc chảy máu nghiêm trọng từ các nhánh mạch sâu, việc can thiệp đòi hỏi môi trường bệnh viện với trang thiết bị chuyên sâu. Bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng có thể chỉ định nhét bấc mũi sau, sử dụng bóng chèn khí đôi hoặc can thiệp nội soi để kẹp thắt động mạch bướm khẩu cái hay động mạch sàng. Trong những tình huống xuất huyết phức tạp khó kiểm soát, kỹ thuật can thiệp mạch như chụp và nút mạch chọn lọc dưới hướng dẫn của X-quang tăng sáng sẽ được cân nhắc.

Song song với can thiệp tại chỗ, việc theo dõi toàn diện là vô cùng thiết yếu. Bệnh nhân cần được kiểm tra huyết áp thường xuyên, đánh giá lượng huyết sắc tố qua công thức máu và theo dõi các chỉ số đông máu. Khi người bệnh có bệnh lý nền như tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch, thuốc chống đông, các bác sĩ chuyên khoa nội khoa và tim mạch sẽ cùng phối hợp đánh giá để điều chỉnh kế hoạch điều trị một cách thận trọng, bảo đảm an toàn tính mạng mà không làm gia tăng nguy cơ biến cố huyết khối.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa chảy máu mũi đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa việc kiểm soát các yếu tố môi trường, điều chỉnh thói quen sinh hoạt và quản lý chặt chẽ các bệnh lý nền toàn thân. Mỗi biện pháp can thiệp cần hướng trực tiếp đến một nhóm yếu tố nguy cơ cụ thể để đạt hiệu quả bảo vệ niêm mạc tối ưu.

Để tác động lên yếu tố nguy cơ khô niêm mạc do thời tiết hanh khô hoặc môi trường máy lạnh kéo dài, việc duy trì độ ẩm không khí trong phòng ở mức 50 đến 60 phần trăm bằng máy tạo độ ẩm là rất cần thiết. Bên cạnh đó, người có cơ địa dễ khô mũi có thể sử dụng nước muối sinh lý dạng xịt hoặc gel làm ẩm niêm mạc chuyên dụng theo tư vấn y tế nhằm tạo lớp màng bảo vệ, ngăn ngừa tình trạng nứt nẻ mao mạch vách ngăn.

Đối với nhóm yếu tố nguy cơ do chấn thương cơ học tại chỗ, việc thay đổi hành vi đóng vai trò cốt lõi. Cần tuyệt đối từ bỏ thói quen ngoáy mũi, móc gỉ mũi bằng móng tay hoặc dùng que cứng ngoáy sâu vào hốc mũi. Khi bị cảm cúm hoặc viêm mũi, nên xì mũi nhẹ nhàng từng bên thay vì xì cả hai bên với lực quá mạnh. Với trẻ nhỏ, phụ huynh cần thường xuyên cắt ngắn móng tay và giáo dục trẻ không tự ý đưa dị vật, hạt đồ chơi vào mũi.

Đối với các yếu tố nguy cơ từ mạch máu và toàn thân, việc duy trì chế độ dinh dưỡng giàu vitamin C, vitamin K và uống đủ nước mỗi ngày giúp củng cố tính bền vững của thành mạch. Những người mắc bệnh tăng huyết áp cần đo huyết áp định kỳ và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định điều trị của bác sĩ để tránh các cơn tăng huyết áp đột ngột làm vỡ mao mạch mũi. Bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc kháng kết tập tiểu cầu phải thăm khám định kỳ để kiểm tra chức năng đông máu, không tự ý dùng thêm các thảo dược hay thực phẩm bổ sung có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết đúng thời điểm cần đến cơ sở y tế giúp người bệnh chủ động ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm do mất máu và phát hiện sớm các bệnh lý tiềm ẩn.

Người bệnh cần đến khám sớm tại phòng khám chuyên khoa tai mũi họng khi gặp các dấu hiệu sau: Tình trạng chảy máu mũi tái phát nhiều lần trong tuần hoặc xuất hiện định kỳ mà không rõ nguyên nhân cơ học; lượng máu chảy ít nhưng dai dẳng nhiều ngày; chảy máu kèm theo triệu chứng nghẹt mũi một bên liên tục, giảm khứu giác, ù tai hoặc nổi hạch vùng cổ; người bệnh đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc có tiền sử bệnh lý tim mạch, rối loạn chức năng gan cần được bác sĩ đánh giá lại tình trạng mạch máu và điều chỉnh phác đồ dùng thuốc.

Đặc biệt, cần đến ngay cơ sở y tế có khoa cấp cứu gần nhất khi xuất hiện các dấu hiệu báo động nghiêm trọng: Máu chảy thành dòng lớn liên tục từ mũi hoặc tràn xuống họng mà không thể cầm được sau hai lần ép cánh mũi đúng kỹ thuật trong vòng 20 đến 30 phút; người bệnh có biểu hiện sốc mất máu như chóng mặt dữ dội, hoa mắt, vã mồ hôi lạnh, thở dốc, da nhợt nhạt, tụt huyết áp hoặc ngất xỉu; chảy máu mũi xảy ra ngay sau chấn thương mạnh vùng đầu mặt hoặc tai nạn giao thông; người bệnh nuốt phải lượng máu lớn dẫn đến nôn ói ra máu đỏ tươi hoặc nôn dịch đen.

Lưu ý an toàn

Trong quá trình sơ cứu và chăm sóc khi bị chảy máu mũi, người bệnh cần tuyệt đối tránh các sai lầm phổ biến có thể gây nguy hiểm đến tính mạng hoặc làm tổn thương thêm niêm mạc.

Tuyệt đối không ngửa đầu ra sau hoặc nằm ngửa khi đang chảy máu mũi, vì tư thế này khiến máu chảy ngược xuống thanh quản và dạ dày, gây kích thích nôn ói dữ dội, nghẹt thở hoặc nguy cơ sặc máu vào phổi dẫn đến suy hô hấp cấp. Không tự ý nhét bông gòn khô, giấy vệ sinh, khăn ướt hoặc các loại lá cây, thuốc bột dân gian vào hốc mũi. Các vật liệu không vô trùng này có thể làm trầy xước thêm niêm mạc, gia tăng nguy cơ nhiễm trùng sâu và khi rút ra sẽ làm bong tróc cục máu đông mới hình thành, khiến máu chảy ồ ạt trở lại.

Đối với người bệnh đang sử dụng thuốc tim mạch hoặc thuốc chống đông, tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hay thay đổi liều lượng khi thấy chảy máu mũi mà chưa có sự đồng ý của bác sĩ điều trị, vì việc ngưng thuốc đột ngột có thể kích hoạt các biến cố tắc mạch nguy hiểm như đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.

Kết luận

Chảy máu mũi là một tình trạng cấp tính thường gặp, phần lớn xuất phát từ các tổn thương mao mạch lành tính ở phần trước vách ngăn mũi và có thể được kiểm soát nhanh chóng bằng thao tác sơ cứu ép cánh mũi đúng cách. Tuy nhiên, hiện tượng xuất huyết này cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo của các bệnh lý toàn thân tiềm ẩn phức tạp hoặc xuất phát từ các tổn thương mạch máu sâu phía sau khoang mũi đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Việc trang bị kiến thức sơ cứu khoa học, từ bỏ các thói quen gây hại niêm mạc và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa giúp phòng ngừa tái phát hiệu quả. Người bệnh cần giữ tâm lý bình tĩnh, theo dõi sát sao diễn tiến chảy máu và chủ động thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng để được bác sĩ chẩn đoán chính xác căn nguyên và có kế hoạch can thiệp y khoa an toàn, phù hợp.