Bệnh quai bị ở nữ giới: Dấu hiệu, biến chứng và cách xử trí y tế

Tổng quan về quai bị ở nữ

Bệnh quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính lây qua đường hô hấp do một loại virus RNA thuộc chi Rubulavirus trong họ Paramyxoviridae gây ra. Sau khi xâm nhập vào cơ thể qua niêm mạc mũi họng, virus nhân lên tại biểu mô đường hô hấp trên và hạch bạch huyết cục bộ, sau đó đi vào máu để lan tỏa đến nhiều cơ quan đích, đặc biệt là các mô tuyến và hệ thần kinh trung ương. Tuyến nước bọt mang tai là vị trí tổn thương điển hình nhất, nhưng virus cũng có ái lực với biểu mô tuyến tụy, tuyến vú, buồng trứng và màng não.

Thời gian ủ bệnh trung bình kéo dài từ 14 đến 18 ngày, đôi khi dao động từ 12 đến 25 ngày kể từ thời điểm tiếp xúc với nguồn lây. Người bệnh có khả năng lây truyền virus mạnh nhất trong khoảng thời gian từ vài ngày trước khi tuyến mang tai sưng to cho đến khoảng 5 đến 9 ngày sau khi hiện tượng sưng xuất hiện. Điều này khiến cho việc kiểm soát nguồn lây trong cộng đồng gặp nhiều thách thức, bởi người mang mầm bệnh có thể phát tán virus ra môi trường xung quanh ngay cả khi chưa có biểu hiện sưng mang tai rõ ràng.

Trong quan niệm phổ biến trước đây, quai bị thường được xem là bệnh lý nhẹ ở lứa tuổi học đường hoặc chỉ đáng lưu tâm ở nam giới do nguy cơ teo tinh hoàn. Tuy nhiên, thực tế y khoa cho thấy phụ nữ ở mọi lứa tuổi, đặc biệt là phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và phụ nữ mang thai, đều có nguy cơ nhiễm bệnh nếu chưa có miễn dịch bảo vệ. Mặc dù phần lớn các ca bệnh diễn tiến lành tính và tự hồi phục, nhiễm virus quai bị ở nữ giới vẫn có thể gây ra những tổn thương viêm nhiễm nghiêm trọng tại cơ quan sinh sản và các cơ quan nội tạng khác.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh quai bị ở nữ giới là sự xâm nhập của virus quai bị, một thành viên thuộc chi Rubulavirus trong họ Paramyxoviridae. Con người là vật chủ tự nhiên duy nhất của loại virus này. Con đường lây truyền chủ yếu diễn ra qua đường hô hấp, khi người lành hít phải các giọt bắn chứa virus phát tán trong không khí từ động tác ho, hắt hơi, trò chuyện hoặc thở mạnh của người mang mầm bệnh. Bên cạnh đó, việc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết hầu họng hoặc chạm tay vào các bề mặt, vật dụng cá nhân như cốc uống nước, thìa đũa, khăn mặt dính nước bọt của người bệnh rồi đưa lên mắt, mũi, miệng cũng là phương thức lây nhiễm phổ biến.

Khả năng lây lan của virus quai bị rất cao trong các môi trường tập trung đông người và không gian kín như trường học, ký túc xá, công sở hoặc trong cùng hộ gia đình. Do virus có thể tồn tại trong nước bọt trước khi triệu chứng sưng tuyến mang tai khởi phát vài ngày, nguy cơ phơi nhiễm vô tình trong cộng đồng là rất lớn.

Những yếu tố nguy cơ chính làm tăng khả năng mắc bệnh quai bị ở phụ nữ bao gồm:

• Thứ nhất là tình trạng miễn dịch chưa đầy đủ. Những người phụ nữ chưa từng tiêm vắc xin phối hợp phòng bệnh sởi, quai bị, rubella hoặc mới chỉ tiêm một mũi duy nhất sẽ không có đủ kháng thể bảo vệ cơ thể trước sự tấn công của virus. Phụ nữ chưa từng mắc quai bị tự nhiên trong quá khứ cũng thuộc nhóm có nguy cơ cao.
• Thứ hai là việc tiếp xúc gần gũi và thường xuyên với người bệnh. Phụ nữ làm việc trong các môi trường có nguy cơ lây nhiễm cao như giáo viên mầm non, nhân viên y tế, người chăm sóc trẻ hoặc người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân mắc bệnh truyền nhiễm có nguy cơ phơi nhiễm lớn hơn đáng kể.
• Thứ ba là suy giảm sức đề kháng. Phụ nữ đang trải qua tình trạng căng thẳng kéo dài, thiếu ngủ, suy dinh dưỡng hoặc đang điều trị các bệnh lý ảnh hưởng đến hệ thống miễn dịch thường dễ bị virus tấn công và phát triển bệnh nặng hơn.
• Thứ tư là yếu tố thời tiết và mùa vụ. Bệnh quai bị có xu hướng gia tăng vào mùa đông xuân và giai đoạn chuyển mùa khi thời tiết ẩm ướt, tạo môi trường thuận lợi cho virus tồn tại lâu hơn ngoài không khí và làm tăng tỷ lệ lây truyền trong cộng đồng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của bệnh quai bị ở nữ giới thường trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, từ giai đoạn khởi phát mơ hồ cho đến giai đoạn toàn phát với các triệu chứng tuyến rõ rệt. Khoảng 20 đến 30 phần trăm số trường hợp nhiễm virus quai bị không xuất hiện triệu chứng hoặc chỉ biểu hiện giống như một đợt cảm cúm nhẹ, khiến người bệnh dễ bỏ qua việc cách ly và theo dõi.

Trong giai đoạn khởi phát kéo dài từ một đến hai ngày, người bệnh thường gặp các dấu hiệu toàn thân không đặc hiệu. Các triệu chứng thường thấy bao gồm sốt nhẹ hoặc sốt vừa từ 38 đến 38,5 độ C, cảm giác mệt mỏi, uể oải, đau nhức mỏi các nhóm cơ, đau đầu âm ỉ, chán ăn và khô miệng. Người bệnh cũng có thể cảm nhận thấy cảm giác đau tức khó chịu tại vùng góc hàm hoặc phía trước dưới tai trước khi sưng nề rõ rệt.

Đến giai đoạn toàn phát, dấu hiệu điển hình nhất là tình trạng sưng đau tuyến nước bọt mang tai. Khoảng 70 đến 80 phần trăm bệnh nhân xuất hiện sưng một bên tuyến mang tai trước, sau đó từ một đến vài ngày tiếp tục lan sang tuyến mang tai đối diện. Vùng sưng làm mất rãnh giữa xương hàm và cơ ức đòn chũm, đẩy dái tai lên trên và ra ngoài. Da vùng sưng căng bóng, sờ có cảm giác ấm nhưng thường không đỏ tấy dữ dội như viêm do vi khuẩn. Triệu chứng này đi kèm với cảm giác đau tăng lên rõ rệt khi người bệnh nhai, nuốt hoặc khi ăn các loại thực phẩm chua, cay kích thích tiết nước bọt. Ngoài tuyến mang tai, tuyến dưới hàm và tuyến dưới lưỡi cũng có thể bị sưng viêm phối hợp.

Bên cạnh các dấu hiệu thông thường, phụ nữ cần hết sức cảnh giác với các triệu chứng cảnh báo biến chứng cơ quan. Nếu người bệnh xuất hiện đau bụng dữ dội ở vùng hạ vị lệch một bên hoặc hai bên kèm theo sốt cao trở lại, đó có thể là dấu hiệu của tình trạng viêm buồng trứng cấp tính. Đau tức vùng bầu ngực, xuất hiện khối căng nề ở tuyến vú gợi ý biến chứng viêm tuyến vú. Đau quặn vùng thượng vị nôn nhiều cảnh báo viêm tụy. Ngoài ra, sốt cao liên tục, đau đầu dữ dội, nôn vọt hoặc cứng gáy là những biểu hiện cảnh báo tổn thương thần kinh trung ương cần can thiệp y tế khẩn cấp.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh quai bị ở nữ giới chủ yếu dựa trên các dấu hiệu lâm sàng điển hình kết hợp với yếu tố dịch tễ học tiếp xúc. Khi thăm khám trực tiếp, bác sĩ chuyên khoa sẽ khai thác tiền sử tiếp xúc với người mắc bệnh quai bị trong vòng hai đến ba tuần trước đó, tiền sử tiêm chủng vắc xin và quan sát kỹ đặc điểm tổn thương tại vùng mang tai. Việc đánh giá mức độ sưng nề, kiểm tra tình trạng niêm mạc xung quanh lỗ ống Stenon trong khoang miệng và kiểm tra hạch vùng cổ giúp bác sĩ phân biệt quai bị với các bệnh lý khác như viêm tuyến mang tai do vi khuẩn, sỏi tuyến nước bọt, phì đại tuyến nước bọt do rối loạn chuyển hóa hoặc viêm hạch góc hàm.

Trong những trường hợp triệu chứng lâm sàng không điển hình, người bệnh không sưng tuyến mang tai rõ rệt hoặc khi xuất hiện biến chứng nghi ngờ tại buồng trứng, tuyến tụy hay hệ thần kinh, các xét nghiệm cận lâm sàng sẽ được chỉ định để xác định nguyên nhân. Xét nghiệm sinh học phân tử RT-PCR trên bệnh phẩm phết dịch hầu họng, nước bọt hoặc dịch não tủy là phương pháp có giá trị cao giúp phát hiện vật liệu di truyền RNA của virus quai bị trong những ngày đầu của bệnh.

Xét nghiệm huyết thanh học bằng kỹ thuật ELISA cũng được ứng dụng rộng rãi nhằm định lượng kháng thể IgM và IgG đặc hiệu kháng virus quai bị. Sự xuất hiện của kháng thể IgM trong máu gợi ý tình trạng nhiễm trùng cấp tính gần đây, hoặc hiệu giá kháng thể IgG tăng gấp bốn lần giữa mẫu huyết thanh giai đoạn cấp và giai đoạn hồi phục giúp khẳng định chẩn đoán. Ngoài ra, xét nghiệm nồng độ men amylase trong máu và nước tiểu thường tăng cao do tình trạng viêm mô tuyến. Bác sĩ cũng có thể chỉ định siêu âm tuyến mang tai, siêu âm ổ bụng hoặc siêu âm phụ khoa để đánh giá mức độ thâm nhiễm viêm ở tuyến nước bọt, tuyến tụy hoặc buồng trứng.

Các biến chứng ngoại tuyến nguy hiểm của bệnh quai bị ở nữ giới

Mặc dù phần lớn các ca quai bị ở nữ giới đều diễn tiến nhẹ, virus quai bị vẫn có khả năng lan tỏa qua dòng máu và gây viêm nhiễm tại nhiều mô tuyến khác nhau trong cơ thể.

Biến chứng viêm buồng trứng xuất hiện ở khoảng năm đến bảy phần trăm phụ nữ sau tuổi dậy thì mắc quai bị. Người bệnh thường có biểu hiện sốt, đau tức hạ vị và đau vùng chậu tương tự như các bệnh lý viêm vùng chậu cấp tính. Mặc dù viêm buồng trứng do quai bị hiếm khi dẫn đến vô sinh hoàn toàn do tổn thương thường không gây xơ hóa toàn bộ nhu mô buồng trứng, tình trạng này vẫn cần được bác sĩ phụ khoa thăm khám và theo dõi cẩn thận để loại trừ các cấp cứu ngoại khoa như viêm ruột thừa hoặc xoắn buồng trứng.

Biến chứng viêm tuyến vú có thể xảy ra ở một số ít trường hợp phụ nữ mắc bệnh, biểu hiện bằng tình trạng căng tức, sưng đau và nổi cục ở một hoặc hai bên vú. Ngoài ra, viêm tụy cấp cũng là biến chứng được ghi nhận với các cơn đau bụng vùng thượng vị lan ra sau lưng, buồn nôn và nôn ói. Một số biến chứng hiếm gặp nhưng đặc biệt nghiêm trọng khác bao gồm viêm màng não nước trong, viêm não hoặc suy giảm thính lực thần kinh giác quan vĩnh viễn ở một bên tai.

Tác động của bệnh quai bị đối với phụ nữ trong giai đoạn mang thai

Phụ nữ mang thai mắc bệnh quai bị là đối tượng cần được quan tâm và theo dõi y tế đặc biệt. Trong ba tháng đầu của thai kỳ, nếu thai phụ nhiễm virus quai bị, nguy cơ sảy thai tự nhiên hoặc thai chết lưu được ghi nhận có sự gia tăng so với thai kỳ bình thường do phản ứng sốt cao và tổn thương mô phôi thai trong giai đoạn hình thành cơ quan.

Trong các giai đoạn sau của thai kỳ, mặc dù các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy virus quai bị không liên quan rõ ràng đến dị tật bẩm sinh cấu trúc nghiêm trọng ở thai nhi, bệnh vẫn có thể làm tăng nguy cơ sinh non hoặc khiến trẻ sinh ra nhẹ cân. Tình trạng sốt cao kéo dài và suy nhược cơ thể ở người mẹ cũng ảnh hưởng gián tiếp đến sự phát triển bình thường của bào thai.

Do vắc xin sởi quai bị rubella là vắc xin sống giảm độc lực nên bị chống chỉ định tuyệt đối trong thời kỳ mang thai. Do đó, phụ nữ mang thai cần chủ động tránh tiếp xúc với nguồn lây bệnh trong cộng đồng. Nếu thai phụ nghi ngờ tiếp xúc với người mắc bệnh quai bị hoặc có biểu hiện sốt sưng mang tai, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản và truyền nhiễm để được bác sĩ theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe của cả mẹ và bé.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu để tiêu diệt virus quai bị. Do đó, nguyên tắc quản lý y khoa đối với bệnh quai bị ở nữ giới tập trung vào việc hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng, nâng cao thể trạng, phòng ngừa bội nhiễm và theo dõi chặt chẽ để phát hiện kịp thời các biến chứng nguy hiểm. Việc chăm sóc và theo dõi cần được thực hiện dưới sự tư vấn và hướng dẫn trực tiếp từ nhân viên y tế.

Người bệnh cần được nghỉ ngơi đầy đủ tại giường trong suốt giai đoạn còn sốt và sưng tuyến mang tai. Nghỉ ngơi hợp lý giúp giảm tiêu hao năng lượng và giảm thiểu nguy cơ phát sinh biến chứng tại các cơ quan ngoại tuyến như buồng trứng hay tuyến tụy. Bệnh nhân nên được bố trí phòng cách ly thông thoáng, sạch sẽ để hạn chế lây truyền cho các thành viên khác trong gia đình và cộng đồng, duy trì thời gian cách ly tối thiểu cho đến khi tình trạng sưng tuyến giảm hẳn theo tư vấn của bác sĩ.

Về chăm sóc giảm nhẹ, việc chườm ấm hoặc chườm mát cục bộ lên vùng mang tai có thể giúp làm dịu cảm giác căng tức khó chịu. Vệ sinh khoang miệng hàng ngày bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch súc miệng sát khuẩn nhẹ giúp làm sạch dịch tiết và ngăn ngừa nguy cơ nhiễm trùng cơ hội do vi khuẩn khoang miệng. Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò rất quan trọng: người bệnh nên ăn các loại thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo dinh dưỡng, súp, canh hầm để hạn chế cử động nhai của cơ hàm; đồng thời cần tránh các thức ăn chua, cay nóng hoặc quá mặn vì chúng kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh, làm tăng cảm giác đau đớn. Bổ sung đủ nước lọc, nước trái cây không chua và dung dịch điện giải giúp cơ thể hạ nhiệt và bù đắp lượng nước mất đi do sốt.

Bác sĩ có thể chỉ định các nhóm thuốc giảm đau, hạ sốt thông thường phù hợp với từng người bệnh để kiểm soát tình trạng sốt cao và đau nhức toàn thân. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh vì kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng đối với virus, cũng như không tự ý sử dụng các loại thuốc chống viêm mạnh khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa. Đối với các trường hợp xuất hiện biến chứng như viêm buồng trứng, viêm vú hoặc viêm màng não, bệnh nhân cần được nhập viện theo dõi tại cơ sở y tế chuyên khoa để các bác sĩ thiết lập kế hoạch theo dõi tích cực và xử trí y tế thích hợp.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa bệnh quai bị hiệu quả và bền vững nhất ở phụ nữ là tiêm chủng chủ động bằng vắc xin. Vắc xin sống giảm độc lực phối hợp sởi quai bị rubella hoặc sởi quai bị rubella thủy đậu đã được chứng minh có khả năng kích thích cơ thể sản sinh kháng thể bảo vệ cao và kéo dài. Trẻ em gái và phụ nữ trong độ tuổi sinh sản chưa được tiêm đủ hai liều vắc xin hoặc chưa có miễn dịch tự nhiên nên đến cơ sở tiêm chủng để được tư vấn lịch tiêm phòng thích hợp. Đặc biệt, phụ nữ có kế hoạch mang thai nên hoàn thành việc tiêm vắc xin phòng sởi quai bị rubella trước khi thụ thai tối thiểu từ một đến ba tháng, nhằm tạo miễn dịch vững chắc bảo vệ cả mẹ và thai nhi trong suốt thai kỳ.

Bên cạnh vắc xin, việc thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh cá nhân và kiểm soát nhiễm khuẩn trong đời sống hàng ngày đóng vai trò bổ trợ thiết thực. Mọi người cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy hoặc sử dụng dung dịch sát khuẩn tay có cồn, đặc biệt là sau khi ho, hắt hơi, sau khi đến nơi đông người hoặc trước khi ăn uống. Tránh dùng chung các đồ dùng cá nhân như ly uống nước, thìa đũa, bàn chải đánh răng và khăn mặt với người khác.

Khi tiếp xúc với người đang có biểu hiện sốt hoặc sưng vùng mang tai, cần đeo khẩu trang y tế đúng cách và giữ khoảng cách an toàn. Giữ cho không gian sống và nơi làm việc luôn thông thoáng, thường xuyên mở cửa sổ đón ánh sáng tự nhiên và lau chùi các bề mặt tiếp xúc thường xuyên như tay nắm cửa, bàn làm việc, điện thoại bằng dung dịch khử khuẩn thông thường sẽ giúp giảm thiểu mật độ virus trong môi trường sống.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh nghi ngờ mắc quai bị nên đến cơ sở y tế chuyên khoa truyền nhiễm để được thăm khám ngay khi xuất hiện các triệu chứng sưng đau góc hàm, sốt nhẹ hoặc sau khi tiếp xúc gần với người mắc bệnh quai bị. Việc thăm khám sớm giúp bác sĩ xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh, hướng dẫn chế độ cách ly an toàn và lập kế hoạch theo dõi sức khỏe phù hợp.

Đặc biệt, phụ nữ cần nhanh chóng đến bệnh viện hoặc trung tâm cấp cứu gần nhất nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng nào sau đây:

• Thứ nhất là đau bụng dưới dữ dội, đau quặn vùng hạ vị lệch một bên hoặc hai bên, có thể kèm theo buồn nôn hoặc sốt cao trở lại, nghi ngờ viêm buồng trứng.
• Thứ hai là đau nhức và sưng nóng rõ rệt ở bầu ngực một hoặc hai bên.
• Thứ ba là đau dữ dội vùng thượng vị, lan ra sau lưng kèm theo nôn ói liên tục, không giữ được thức ăn, nghi ngờ viêm tụy cấp.
• Thứ tư là các dấu hiệu tổn thương thần kinh như sốt cao liên tục không đáp ứng thuốc hạ sốt thông thường, đau đầu dữ dội, cứng gáy, nhạy cảm với ánh sáng, ngủ gà, lú lẫn hoặc co giật.
• Thứ năm là cảm giác ù tai, giảm thính lực đột ngột hoặc chóng mặt.
• Thứ sáu là phụ nữ mang thai mắc bệnh quai bị cần được chuyên khoa sản và truyền nhiễm phối hợp theo dõi sát sao để phát hiện sớm các dấu hiệu dọa sảy thai hoặc sinh non.

Lưu ý an toàn

Những thông tin y khoa được cung cấp trong bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo, phổ biến kiến thức sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho việc chẩn đoán lâm sàng, tư vấn chuyên môn hay kế hoạch điều trị từ bác sĩ. Mỗi cá nhân có cơ địa, tình trạng miễn dịch và mức độ đáp ứng bệnh khác nhau, do đó việc đánh giá bệnh lý luôn cần được cá thể hóa.

Người bệnh và gia đình tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc giảm viêm steroid hoặc các loại thuốc truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Việc đắp các loại lá cây, vôi sống hoặc dán cao không rõ nguồn gốc lên vùng tuyến mang tai bị sưng có thể gây bỏng rát da, loét mô mềm và dẫn đến nhiễm trùng cơ hội rất nguy hiểm. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường, người bệnh cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được hướng dẫn phương án xử trí đúng đắn.

Kết luận

Bệnh quai bị ở nữ giới tuy phần lớn có diễn tiến lành tính và tự hồi phục sau hai tuần, nhưng không thể xem nhẹ nguy cơ xảy ra các biến chứng viêm buồng trứng, viêm vú, viêm tụy hay ảnh hưởng bất lợi trong thai kỳ. Việc chủ động nhận biết sớm các triệu chứng khởi phát và theo dõi sát sao các dấu hiệu cảnh báo giúp phụ nữ bảo vệ tốt sức khỏe sinh sản cũng như thể trạng chung của bản thân.

Tiêm phòng vắc xin đầy đủ và đúng lịch vẫn là biện pháp then chốt để xây dựng lá chắn miễn dịch bền vững trước virus quai bị. Khi nghi ngờ mắc bệnh hoặc gặp phải các biểu hiện bất thường, người bệnh nên chủ động đến các cơ sở y tế để được thăm khám, chẩn đoán phân biệt và nhận tư vấn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa, tuyệt đối không tự điều trị theo các kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng.