Viêm mũi vận mạch: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về viêm mũi vận mạch

Viêm mũi vận mạch, trong thuật ngữ y khoa quốc tế thường được xếp vào nhóm viêm mũi không dị ứng, là một rối loạn chức năng điều hòa mạch máu tại niêm mạc mũi. Bình thường, hệ thống mạch máu nhỏ trong cuốn mũi có nhiệm vụ co giãn nhịp nhàng để làm ấm, làm ẩm và lọc sạch không khí trước khi đi vào phổi. Quá trình này được điều phối chặt chẽ bởi hệ thần kinh tự chủ, bao gồm hệ giao cảm giữ vai trò co mạch và hệ đối giao cảm giữ vai trò giãn mạch cùng tăng tiết dịch.

Ở người mắc viêm mũi vận mạch, sự cân bằng tinh tế giữa hệ giao cảm và đối giao cảm bị gián đoạn, trong đó phản xạ phó giao cảm thường chiếm ưu thế hoặc đầu mút các sợi thần kinh cảm giác tại chỗ trở nên tăng mẫn cảm. Khi tiếp xúc với các kích thích vật lý, hóa học hoặc thay đổi cảm xúc, các tiểu động mạch và xoang tĩnh mạch tại cuốn mũi nhanh chóng giãn rộng, lượng máu dồn về các mô xốp gia tăng đột ngột. Hệ quả trực tiếp là niêm mạc hốc mũi sưng phồng, phù nề nghiêm trọng, gây hẹp đường thở và kích hoạt các tuyến tiết dịch nhầy hoạt động quá mức.

Khác biệt căn bản nhất giữa viêm mũi vận mạch và viêm mũi dị ứng nằm ở cơ chế miễn dịch. Viêm mũi dị ứng được thúc đẩy bởi sự tăng sinh kháng thể IgE đặc hiệu khi cơ thể gặp các dị nguyên như phấn hoa, lông thú, nấm mốc và giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học như histamin từ tế bào mast. Ngược lại, viêm mũi vận mạch hoàn toàn không có sự tham gia của kháng thể IgE hay phản ứng dị ứng miễn dịch toàn thân. Do đó, các xét nghiệm dị ứng thông thường ở bệnh nhân viêm mũi vận mạch đều cho kết quả âm tính. Bệnh mang tính chất mạn tính, tiến triển từng đợt và đòi hỏi người bệnh phải có sự kiên trì trong việc kiểm soát môi trường sống kết hợp điều chỉnh hành vi.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế nguyên nhân chính xác của viêm mũi vận mạch cho đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, nhưng y học thống nhất rằng bệnh bắt nguồn từ sự rối loạn điều hòa thần kinh vận mạch tại cuốn mũi dưới tác động của nhiều yếu tố khởi phát nội sinh và ngoại sinh. Thay vì do vi sinh vật gây viêm hay dị ứng miễn dịch, các phản xạ thần kinh thực vật bị sai lệch khiến mạch máu niêm mạc giãn nở quá mức và tuyến nhầy tăng bài tiết.

Nhóm yếu tố kích thích từ môi trường xung quanh đóng vai trò hàng đầu trong việc châm ngòi cho các triệu chứng. Không khí khô lạnh, nhiệt độ thay đổi đột ngột giữa phòng máy lạnh và môi trường ngoài trời, hoặc độ ẩm không khí biến động thất thường đều có thể làm niêm mạc mũi phản ứng tức thì. Bên cạnh đó, các chất kích thích dạng hạt và khí trong không khí như khói thuốc lá chủ động lẫn thụ động, bụi mịn, hơi hóa chất công nghiệp, sơn tường, xăng dầu, cùng các loại hương liệu nhân tạo đậm đặc như nước hoa, nước xịt phòng, phấn thơm cũng trực tiếp kích hoạt thụ thể thần kinh cảm giác tại mũi.

Chế độ ăn uống và các kích thích vị giác cũng là nguyên nhân phổ biến, còn được gọi là viêm mũi vị giác. Việc tiêu thụ các món ăn quá nóng, đồ ăn nhiều ớt, tiêu cay hoặc sử dụng đồ uống có cồn như rượu bia có thể gây giãn mạch tức thời và kích thích tiết nhiều dịch mũi trong suốt bữa ăn. Ngoài ra, tình trạng căng thẳng tâm lý kéo dài, lo âu, cảm xúc kích động mạnh cũng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh giao cảm và đối giao cảm, làm trầm trọng thêm mức độ nghẹt mũi.

Sự mất cân bằng nội tiết tố là một nhóm yếu tố nguy cơ đáng lưu ý. Phụ nữ mang thai thường đối mặt với viêm mũi thai kỳ do nồng độ estrogen và progesterone tăng cao kích thích giãn mạch niêm mạc. Chu kỳ kinh nguyệt, thời kỳ mãn kinh hoặc các bệnh lý nội tiết như suy giáp cũng làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh. Yếu tố thuốc điều trị cũng là nguyên nhân quan trọng, điển hình là việc lạm dụng thuốc xịt co mạch trị nghẹt mũi kéo dài quá năm đến bảy ngày dẫn đến viêm mũi do thuốc, bên cạnh tác dụng phụ của một số nhóm thuốc như thuốc chống viêm không steroid, thuốc chẹn beta giao cảm hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm và thuốc điều trị rối loạn cương dương. Cuối cùng, hội chứng trào ngược dạ dày thực quản về đêm có thể làm hơi axit dịch vị kích ứng vùng hầu họng và hốc mũi.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của viêm mũi vận mạch có thể biến thiên từ mức độ nhẹ thoáng qua đến những đợt bùng phát mạn tính kéo dài quanh năm. Các triệu chứng thường xuất hiện nhanh chóng sau khi người bệnh tiếp xúc với yếu tố kích hoạt và có xu hướng tăng giảm thất thường theo điều kiện môi trường xung quanh.

Dấu hiệu thường gặp nhất là tình trạng nghẹt mũi và chảy nước mũi. Nghẹt mũi trong viêm mũi vận mạch có đặc điểm luân phiên giữa hai bên lỗ mũi, thường nặng hơn vào ban đêm hoặc khi người bệnh nằm ngửa do sự ứ đọng máu tại các xoang cuốn mũi. Mức độ tắc nghẽn có thể dao động từ cảm giác nặng nề, bí bách nhẹ đến nghẹt cứng hoàn toàn khiến người bệnh phải há miệng để thở. Kèm theo đó, triệu chứng chảy nước mũi chủ yếu là dịch lỏng, trong suốt, không mùi và không có mủ. Dịch nhầy này có thể chảy ra phía trước mũi hoặc chảy ngược xuống thành sau họng, tạo thành hội chứng chảy dịch mũi sau. Hội chứng này khiến người bệnh luôn có cảm giác vướng víu, đờm đặc ở cổ họng, buộc phải tằng hắng liên tục và có thể gây ra những cơn ho khan dai dẳng, đặc biệt là vào sáng sớm sau khi thức dậy. Đôi khi, các cơn hắt hơi cũng xuất hiện nhưng thường rời rạc và ngắt quãng chứ không thành chuỗi dồn dập như ở người viêm mũi dị ứng.

Điểm quan trọng nhất giúp phân biệt viêm mũi vận mạch với các bệnh lý mũi xoang khác nằm ở những triệu chứng vắng mặt. Bệnh nhân viêm mũi vận mạch hiếm khi hoặc hầu như không bao giờ gặp phải tình trạng ngứa mũi dữ dội, ngứa mắt, đỏ mắt, chảy nước mắt hay ngứa vòm họng. Nếu xuất hiện ngứa nhiều kèm theo các cơn hắt hơi tràng dài liên tục, người bệnh nhiều khả năng đang mắc viêm mũi dị ứng. Ngoài ra, viêm mũi vận mạch không gây sốt, không gây đau nhức mình mẩy và dịch mũi không chuyển sang màu xanh vàng đục như trong các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên do vi khuẩn hoặc virus.

Bên cạnh đó, người bệnh cần cảnh giác với các dấu hiệu cảnh báo bất thường như nghẹt mũi hoàn toàn một bên cố định không đổi chiều, chảy máu mũi tái diễn thường xuyên, dịch mũi chảy ra một bên có màu vàng đục kèm mùi hôi thối, hoặc xuất hiện đau nhức dữ dội vùng mặt và trán. Những biểu hiện này gợi ý các bệnh lý cấu trúc hoặc viêm nhiễm phức tạp hơn như vẹo vách ngăn, polyp mũi kích thước lớn hoặc viêm xoang cấp mạn tính cần được can thiệp y tế chuyên sâu.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm mũi vận mạch chủ yếu dựa trên phương pháp loại trừ, bởi vì hiện tại chưa có xét nghiệm đơn lẻ hoặc chỉ dấu sinh học đặc hiệu nào để khẳng định trực tiếp bệnh lý này. Bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng sẽ bắt đầu quy trình đánh giá bằng việc khai thác tiền sử bệnh lý một cách tỉ mỉ. Người bệnh sẽ được hỏi về thời điểm khởi phát, tần suất xuất hiện các cơn nghẹt mũi, tính chất dịch mũi, các yếu tố nghi ngờ kích hoạt triệu chứng trong sinh hoạt hằng ngày, môi trường làm việc cũng như tiền sử sử dụng các loại thuốc điều trị huyết áp, giảm đau hoặc thuốc xịt thông mũi.

Khám thực thể là bước quan trọng tiếp theo. Bác sĩ tiến hành nội soi tai mũi họng để quan sát trực tiếp cấu trúc niêm mạc bên trong các hốc mũi và cuốn mũi. Hình ảnh nội soi ở bệnh nhân viêm mũi vận mạch thường cho thấy niêm mạc cuốn mũi dưới phù nề, xung huyết phì đại, có màu đỏ hoặc đôi khi tái nhợt nhẹ và tiết nhiều dịch nhầy trong suốt. Phương pháp nội soi này cũng giúp bác sĩ tầm soát và loại trừ các nguyên nhân gây tắc nghẽn cơ học khác như vẹo lệch vách ngăn mũi, phì đại cuốn mũi quá mức, polyp mũi hoặc các khối u lành và ác tính trong khoang mũi xoang.

Để phân biệt chắc chắn với viêm mũi dị ứng, các xét nghiệm dị ứng chuyên biệt thường được chỉ định. Bác sĩ có thể thực hiện xét nghiệm lẩy da với bảng dị nguyên hô hấp phổ biến hoặc xét nghiệm định lượng nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu trong máu. Ở bệnh nhân viêm mũi vận mạch đơn thuần, các kết quả thử nghiệm dị ứng này đều hoàn toàn âm tính. Trong một số trường hợp nghi ngờ có viêm xoang mạn tính đi kèm hoặc triệu chứng nghẹt mũi khu trú một bên kéo dài, chụp cắt lớp vi tính mũi xoang có thể được chỉ định để đánh giá chi tiết tình trạng các xoang cạnh mũi và phức hợp lỗ thông ngách.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh viêm mũi vận mạch kéo dài

Nếu tình trạng viêm mũi vận mạch không được kiểm soát đúng cách và để kéo dài dai dẳng, tình trạng phù nề niêm mạc mạn tính có thể dẫn đến một số biến chứng tại chỗ đường hô hấp trên. Biến chứng thường gặp nhất là sự phát triển của polyp mũi, bản chất là các khối u lành tính hình thành từ sự thoái hóa phì đại của niêm mạc khoang mũi hoặc xoang cạnh mũi. Dù không phải ung thư, các polyp lớn có thể gây bít tắc đường dẫn khí, cản trở dẫn lưu dịch xoang và làm cho triệu chứng nghẹt thở ngày càng nghiêm trọng.

Bên cạnh polyp mũi, sự ứ đọng dịch nhầy kéo dài kết hợp với việc bít tắc các lỗ thông xoang tạo điều kiện thuận lợi cho các loại vi khuẩn phát triển, làm tăng nguy cơ tiến triển thành bệnh viêm xoang cấp tính hoặc mạn tính. Ngoài ra, việc nghẹt mũi triền miên gây khó thở về đêm, buộc người bệnh phải thở bằng miệng, dẫn đến viêm họng mạn tính, ngủ ngáy, gián đoạn giấc ngủ và gây hội chứng mệt mỏi ban ngày, làm sút giảm đáng kể hiệu suất học tập cũng như chất lượng công việc hằng ngày.

Tác động của viêm mũi vận mạch đến chức năng khứu giác

Nhiều người bệnh lo lắng về việc viêm mũi vận mạch có thể gây suy giảm hoặc mất khứu giác tạm thời. Trên thực tế, tình trạng giảm khả năng ngửi mùi hoàn toàn có thể xảy ra trong các đợt phù nề cuốn mũi nghiêm trọng. Cơ chế chính là do niêm mạc mũi sưng to làm bít tắc đường thở, ngăn cản các phân tử mùi trong luồng không khí tiếp cận đến vùng biểu mô khứu giác nằm ở trần hốc mũi.

Ngoài nguyên nhân tắc nghẽn cơ học, quá trình viêm mạn tính kéo dài tại niêm mạc hốc mũi nếu không được chăm sóc thích hợp có thể gây ảnh hưởng gián tiếp đến độ nhạy cảm của các đầu mút thụ thể thần kinh khứu giác. Hơn nữa, việc người bệnh tự ý lạm dụng quá liều các thuốc xịt mũi co mạch hoặc dùng thuốc không theo chỉ định chuyên môn có thể gây tổn hại sâu sắc hơn cho biểu mô niêm mạc. Do đó, khi phát hiện dấu hiệu giảm cảm nhận mùi vị kèm theo nghẹt mũi, người bệnh nên đi khám chuyên khoa sớm để phục hồi thông khí và bảo vệ chức năng ngửi an toàn.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu điều trị viêm mũi vận mạch không phải là loại bỏ hoàn toàn căn bệnh mà hướng đến việc kiểm soát triệu chứng, giảm thiểu tần suất bùng phát cơn nghẹt mũi chảy nước mũi và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Vì bệnh lý này mang tính mạn tính và liên quan mật thiết đến phản xạ thần kinh vận mạch tại chỗ, phác đồ can thiệp luôn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thay đổi lối sống, kiểm soát môi trường và sử dụng thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ.

Biện pháp nền tảng không dùng thuốc bao gồm việc rửa mũi hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương hoặc ưu trương nhẹ. Nước muối giúp làm sạch dịch nhầy ứ đọng, rửa trôi các chất kích ứng bám trên bề mặt niêm mạc và hỗ trợ cải thiện hoạt động của các tế bào biểu mô lông chuyển trong hốc mũi. Đi đôi với vệ sinh mũi, người bệnh cần chủ động loại bỏ hoặc hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các yếu tố kích hoạt đã được nhận diện, như giữ ấm cơ thể khi chuyển mùa, sử dụng máy tạo độ ẩm phòng ngủ, tránh khói thuốc lá và không ăn các món quá cay nóng.

Về điều trị nội khoa, việc lựa chọn nhóm thuốc phù hợp phụ thuộc vào triệu chứng chiếm ưu thế của từng người bệnh và phải do bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng trực tiếp chỉ định. Đối với tình trạng nghẹt mũi và viêm niêm mạc mạn tính, thuốc xịt mũi chứa corticosteroid tại chỗ thường là liệu pháp được ưu tiên lựa chọn nhờ khả năng giảm viêm và ổn định niêm mạc, tuy nhiên thuốc cần được sử dụng đều đặn theo liệu trình hướng dẫn để đạt hiệu quả tối ưu. Trong trường hợp triệu chứng nổi trội là chảy nước mũi trong suốt quá nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc kê đơn thuốc xịt kháng cholinergic nhằm ức chế bài tiết dịch tuyến nhầy tại chỗ. Ngoài ra, một số loại thuốc xịt kháng histamin thế hệ mới tác dụng tại chỗ cũng có thể được áp dụng để giảm phản ứng nhạy cảm của niêm mạc mũi.

Đối với các trường hợp nghẹt mũi nặng nề không đáp ứng với điều trị nội khoa bảo tồn hoặc cuốn mũi dưới phì đại quá mức làm bít tắc đường thở, bác sĩ có thể đánh giá chỉ định các thủ thuật can thiệp ngoại khoa. Các can thiệp hiện đại như phẫu thuật chỉnh hình cuốn mũi, đông điện, cắt đốt cuốn mũi bằng sóng cao tần hoặc can thiệp nhiệt lượng thấp nhằm làm giảm thể tích mô mềm cuốn mũi, giải phóng đường thông khí và mang lại cảm giác dễ thở lâu dài cho bệnh nhân.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa các đợt bùng phát của viêm mũi vận mạch đòi hỏi người bệnh phải xây dựng một lối sống khoa học và chủ động thiết lập môi trường sinh hoạt an toàn để bảo vệ niêm mạc mũi nhạy cảm. Do bản chất bệnh gắn liền với các phản xạ thần kinh vận mạch trước kích thích bên ngoài, việc kiểm soát tốt các tác nhân môi trường là chìa khóa then chốt nhất.

Người bệnh cần rèn luyện thói quen theo dõi và ghi chép các yếu tố thường kích hoạt triệu chứng của bản thân để có biện pháp phòng tránh chủ động. Khi thời tiết giao mùa hoặc trời chuyển lạnh đột ngột, việc giữ ấm vùng cổ, ngực và mũi họng bằng khăn quàng, áo ấm và khẩu trang là vô cùng cần thiết. Trong không gian sinh hoạt hằng ngày, đặc biệt là phòng ngủ sử dụng máy điều hòa không khí, nên duy trì mức nhiệt độ vừa phải và có thể dùng máy tạo độ ẩm để tránh làm khô niêm mạc mũi. Tránh xa hoàn toàn khói thuốc lá, đồng thời hạn chế tối đa việc tiếp xúc với các hóa chất tẩy rửa mạnh, dung môi sơn, thuốc xịt côn trùng cũng như các loại nước hoa, sáp thơm có mùi nồng đậm.

Trong chế độ ăn uống, người bệnh nên hạn chế sử dụng đồ uống chứa cồn như rượu bia và các món ăn có gia vị cay nóng quá mức nếu nhận thấy chúng thường xuyên kích thích chảy nước mũi. Duy trì thói quen vệ sinh mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý đúng cách giúp niêm mạc luôn sạch thoáng và khỏe mạnh. Đặc biệt, người bệnh cần tuyệt đối tránh việc tự ý mua và lạm dụng các loại thuốc nhỏ hoặc xịt mũi co mạch tác dụng nhanh kéo dài nhiều ngày, bởi đây là nguyên nhân hàng đầu làm niêm mạc mũi mất dần khả năng điều hòa tự nhiên, dẫn đến tổn thương cấu trúc cuốn mũi không hồi phục. Việc thăm khám định kỳ với bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng cũng giúp theo dõi sát sao tình trạng niêm mạc và điều chỉnh kế hoạch kiểm soát khi cần.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù viêm mũi vận mạch không phải là bệnh lý đe dọa trực tiếp đến tính mạng, người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan chịu đựng các triệu chứng kéo dài. Việc tìm kiếm sự hỗ trợ y tế từ các bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng là vô cùng cần thiết khi các biện pháp chăm sóc tại nhà hoặc thay đổi môi trường sống không đem lại hiệu quả cải thiện, khiến tình trạng nghẹt mũi và chảy dịch mũi diễn ra triền miên làm gián đoạn nghiêm trọng giấc ngủ, gây mất tập trung và ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt hằng ngày.

Người bệnh cần nhanh chóng đi khám chuyên khoa nếu gặp phải các dấu hiệu cảnh báo bất thường sau: tình trạng nghẹt mũi chỉ xuất hiện cố định ở một bên mũi mà không thay đổi vị trí; dịch mũi chuyển sang màu vàng xanh đặc quánh, có mùi hôi khó chịu hoặc lẫn mủ; thường xuyên xuất hiện các đợt chảy máu mũi tự phát; hoặc xuất hiện cảm giác đau nhức âm ỉ kèm căng tức dữ dội tại vùng má, hốc mắt, trán và đau đầu tăng dần. Đặc biệt, nếu người bệnh nhận thấy khứu giác suy giảm rõ rệt, mất khả năng ngửi mùi vị, hoặc gặp các tác dụng không mong muốn như khô rát niêm mạc dữ dội khi dùng thuốc xịt, cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra toàn diện, nội soi mũi xoang và điều chỉnh phác đồ phù hợp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y khoa và phổ biến kiến thức sức khỏe cộng đồng, hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng. Cơ địa và mức độ nhạy cảm thần kinh vận mạch ở mỗi cá nhân là hoàn toàn khác biệt, do đó cùng một triệu chứng nghẹt mũi hay chảy nước mũi có thể phản ánh những bệnh lý nền khác nhau.

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị, không áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, và không tự thay đổi liều lượng hay thời gian sử dụng của các loại thuốc xịt mũi. Đặc biệt, việc lạm dụng kéo dài các thuốc xịt chống sung huyết mũi có thể gây teo niêm mạc, kháng thuốc và làm tình trạng nghẹt mũi trở nên trầm trọng hơn. Mọi quyết định sử dụng thuốc xịt chứa hoạt chất chống viêm, kháng cholinergic hoặc can thiệp phẫu thuật đều cần có sự thăm khám, chỉ định và theo dõi sát sao từ nhân viên y tế.

Kết luận

Viêm mũi vận mạch là một tình trạng viêm mạn tính đặc trưng bởi sự phản ứng quá mức của mạch máu niêm mạc mũi trước các kích thích môi trường phi dị ứng. Mặc dù bệnh không thể loại bỏ triệt để một cách nhanh chóng, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát tốt các triệu chứng nghẹt mũi, chảy nước mũi và bảo vệ chất lượng cuộc sống thông qua việc nhận diện chính xác các yếu tố khởi phát, duy trì thói quen vệ sinh đường thở bằng nước muối sinh lý và xây dựng môi trường sống lành mạnh. Khi các biểu hiện có xu hướng dai dẳng hoặc cản trở giấc ngủ, việc chủ động tham vấn bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng là bước đi an toàn và cần thiết nhất để nhận được lộ trình chăm sóc cá nhân hóa, tránh lạm dụng thuốc bừa bãi và phòng ngừa biến chứng lâu dài.