Viêm màng não do liên cầu: Dấu hiệu, mức độ nguy hiểm và cách điều trị

Tổng quan về viêm màng não do liên cầu

Viêm màng não do liên cầu là một bệnh cảnh nhiễm trùng mủ cấp tính tác động trực tiếp lên hệ thống các màng bao quanh đại não và tủy gai, đặc biệt là màng nhện, màng nuôi cùng khoang dưới nhện nơi chứa dịch não tủy lưu thông. Khi vi khuẩn liên cầu vượt qua được các hàng rào phòng vệ tự nhiên của cơ thể để tiến nhập vào dòng tuần hoàn dịch não tủy, chúng nhanh chóng nhân lên không kiểm soát do môi trường dịch não tủy bình thường vốn có nồng độ kháng thể và bổ thể rất thấp.

Sự hiện diện và phân giải của vi khuẩn giải phóng ra hàng loạt cấu trúc thành tế bào cùng các nội độc tố vi khuẩn. Những yếu tố này kích hoạt phản ứng miễn dịch dữ dội của vật chủ, lôi kéo một lượng lớn bạch cầu đa nhân trung tính di chuyển xuyên mạch vào khoang dưới nhện. Quá trình này phóng thích ồ ạt các cytokine tiền viêm như interleukin và yếu tố hoại tử khối u, làm tổn hại tính toàn vẹn của hàng rào máu não. Tính thấm mao mạch não gia tăng rõ rệt gây tích tụ dịch ngoại bào, dẫn đến tình trạng phù não do căn nguyên mạch và phù não do độc tế bào.

Đồng thời, sự tích tụ của dịch rỉ viêm mủ đặc quánh trong khoang dưới nhện làm cản trở lưu thông và giảm khả năng tái hấp thu dịch não tủy qua các hạt màng nhện, dẫn tới chứng não úng thủy giao thông hoặc tắc nghẽn. Tình trạng này phối hợp với phù não làm gia tăng nhanh chóng áp lực nội sọ, làm suy giảm áp lực tưới máu não và tiềm ẩn nguy cơ thiếu máu cục bộ mô não diện rộng. Viêm màng não do liên cầu vì vậy không chỉ đơn thuần là phản ứng viêm khu trú mà còn là một hội chứng nhiễm độc thần kinh toàn diện có thể phá hủy cấu trúc não nếu không được chặn đứng kịp thời.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới viêm màng não do liên cầu là sự xâm nhập và phát triển của các chủng vi khuẩn thuộc chi liên cầu vào dịch não tủy. Trong lâm sàng, các tác nhân vi khuẩn liên cầu thường gặp nhất phân bố tùy theo từng lứa tuổi và cơ địa bệnh lý.

Ở người trưởng thành và người cao tuổi, Streptococcus pneumoniae hay còn gọi là phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến hàng đầu. Vi khuẩn này thường khởi phát từ các ổ nhiễm trùng đường hô hấp trên như viêm tai giữa, viêm xoang mũi hoặc viêm phổi, sau đó xâm nhập vào dòng máu để đến màng não. Đối với nhóm trẻ sơ sinh và nhũ nhi dưới ba tháng tuổi, Streptococcus agalactiae tức liên cầu khuẩn nhóm B giữ vị trí hàng đầu. Loại vi khuẩn này thường cư trú tự nhiên ở đường tiêu hóa và đường sinh dục dưới của người mẹ, có thể lây truyền sang thai nhi trong quá trình chuyển dạ sinh thường qua đường âm đạo hoặc qua màng ối bị rách. Ngoài ra, Streptococcus suis tức liên cầu lợn cũng là căn nguyên gây bệnh đáng lo ngại tại cộng đồng, lây nhiễm sang người thông qua việc ăn tiết canh, thịt lợn chưa nấu chín hoặc qua các vết trầy xước trên da khi giết mổ, chế biến thịt lợn nhiễm bệnh.

Con đường xâm nhập của liên cầu khuẩn vào khoang dưới nhện có thể diễn ra theo nhiều cơ chế khác nhau. Đường phổ biến nhất là đường máu bắt nguồn từ một ổ nhiễm trùng tiên phát tại phổi, họng hoặc da. Con đường thứ hai là lan truyền kế cận trực tiếp từ các cấu trúc giải phẫu lân cận bị nhiễm trùng như viêm tai xương chũm mạn tính hoặc viêm các xoang cạnh mũi. Con đường thứ ba là xâm nhập trực tiếp từ môi trường bên ngoài vào khoang màng não thông qua các chấn thương vỡ nền sọ, rò rỉ dịch não tủy qua mũi tai, hoặc sau các phẫu thuật ngoại thần kinh mở hộp sọ và đặt dẫn lưu não thất.

Những yếu tố nguy cơ làm tăng tính nhạy cảm với viêm màng não do liên cầu bao gồm độ tuổi cực đoan như trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện hệ miễn dịch hoặc người già trên 65 tuổi có sức đề kháng suy giảm. Các bệnh lý nội khoa mạn tính như đái tháo đường, xơ gan, suy thận mạn, nghiện rượu kinh niên, hoặc người đã phẫu thuật cắt lách cũng khiến khả năng tiêu diệt vi khuẩn có vỏ bọc bị suy giảm nghiêm trọng. Ngoài ra, người mắc hội chứng suy giảm miễn dịch, bệnh nhân đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc đang điều trị hóa chất ung thư đều thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của bệnh viêm màng não do liên cầu thường khởi phát nhanh chóng, tiến triển dồn dập trong vòng vài giờ đến vài ngày. Bệnh cảnh lâm sàng kinh điển ở người trưởng thành thường được nhận diện thông qua tam chứng màng não gồm sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội liên tục không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường và hội chứng kích thích màng não biểu hiện bằng dấu hiệu cứng cổ gáy rõ rệt. Khi người bệnh cố gắng cúi cằm chạm ngực, các cơ vùng cổ sẽ co cứng gây đau đớn dữ dội, đi kèm các dấu hiệu thần kinh thực thể như dấu Kernig và dấu Brudzinski dương tính khi bác sĩ thăm khám.

Bên cạnh tam chứng kinh điển, người bệnh thường có cảm giác buồn nôn, nôn vọt không liên quan đến bữa ăn, tăng cảm giác da và chứng sợ ánh sáng, người bệnh thường muốn nằm cuộn tròn trong phòng tối để tránh kích thích. Sự thay đổi trạng thái tâm thần diễn ra nhanh chóng, bắt đầu từ bứt rứt, thờ ơ, lú lẫn, nói nhảm cho đến ngủ gà, li bì và có thể rơi vào hôn mê sâu. Co giật cục bộ hoặc co giật toàn thể có thể xuất hiện từ rất sớm, phản ánh tình trạng kích thích vỏ não do phù nề hoặc thiếu máu cục bộ. Nếu tác nhân là liên cầu lợn, bệnh nhân có thể xuất hiện các mảng ban xuất huyết hoại tử màu đỏ thẫm trên bề mặt da kèm theo triệu chứng giảm thính lực hoặc điếc tiếp nhận tiến triển nhanh do tổn thương dây thần kinh số tám.

Cần đặc biệt lưu ý rằng biểu hiện lâm sàng có sự khác biệt rất lớn ở các nhóm đối tượng đặc biệt. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, các triệu chứng kinh điển như đau đầu hay cứng gáy thường rất mờ nhạt hoặc hoàn toàn vắng mặt. Thay vào đó, trẻ thường có biểu hiện bú kém, bỏ bú, nôn trớ liên tục, khóc thét the thé khó dỗ, thóp trước phồng căng, giảm trương lực cơ, cơ thể mềm nhũn, thân nhiệt có thể sốt cao hoặc nghịch lý là hạ thân nhiệt. Ở người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc người nghiện rượu kinh niên, bệnh thường biểu hiện rất âm thầm, không sốt cao, không cứng cổ mà chỉ đơn thuần xuất hiện tình trạng lú lẫn mơ hồ, thờ ơ, thay đổi hành vi hoặc suy sụp tri giác đột ngột.

Sự đa dạng của triệu chứng dễ khiến người bệnh và gia đình nhầm lẫn viêm màng não với các bệnh lý đường hô hấp thông thường như cảm cúm nặng, sốt siêu vi, viêm xoang cấp tính hay đau mỏi cơ xương khớp vùng cổ gáy. Sự chủ quan này có thể làm mất đi khoảng thời gian vàng điều trị, đẩy bệnh nhân vào tình trạng suy hô hấp, sốc nhiễm trùng và tổn thương thần kinh không thể phục hồi.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm màng não do liên cầu đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa đánh giá lâm sàng khẩn cấp và các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu. Bác sĩ chuyên khoa sẽ tiến hành thăm dò phản xạ thần kinh, đánh giá tri giác theo thang điểm hôn mê, kiểm tra các dấu hiệu kích thích màng não và soi đáy mắt nhằm tìm kiếm dấu hiệu phù gai thị do tăng áp lực nội sọ. Đồng thời, việc tìm kiếm các ổ nhiễm khuẩn nguyên phát tại tai, mũi họng hoặc phổi cũng được tiến hành song song.

Chọc dò tủy sống thắt lưng để lấy dịch não tủy là tiêu chuẩn vàng mang tính chất quyết định trong chẩn đoán viêm màng não do vi khuẩn. Trước khi thực hiện thủ thuật, nếu bệnh nhân có dấu hiệu thần kinh khu trú, phù gai thị, co giật mới xuất hiện hoặc suy giảm tri giác nặng, bác sĩ sẽ chỉ định chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ sọ não trước để loại trừ nguy cơ thoát vị não. Mẫu dịch não tủy thu được sẽ được phân tích toàn diện. Ở bệnh nhân viêm màng não mủ do liên cầu, dịch thường có màu trắng đục, áp lực mở tăng cao, nồng độ protein tăng vọt, nồng độ đường giảm mạnh so với đường huyết cùng thời điểm và số lượng bạch cầu đa nhân trung tính chiếm ưu thế tuyệt đối.

Kỹ thuật nhuộm Gram dịch não tủy cho phép nhận diện nhanh hình thái song cầu hoặc chuỗi cầu khuẩn bắt màu gram dương, hỗ trợ định hướng kháng sinh ban đầu. Tiếp đó, nuôi cấy vi sinh dịch não tủy và làm kháng sinh đồ là bước thiết yếu để xác định chính xác danh tính chủng liên cầu và đo lường độ nhạy cảm của vi khuẩn đối với từng loại kháng sinh. Các xét nghiệm sinh học phân tử như phản ứng chuỗi polymerase đa mồi cũng được áp dụng nhằm phát hiện nhanh ADN của vi khuẩn ngay cả khi bệnh nhân đã được dùng kháng sinh trước đó. Ngoài ra, người bệnh luôn được cấy máu đồng thời và làm các xét nghiệm chỉ số viêm toàn thân như bạch cầu máu, procalcitonin và protein phản ứng C để đánh giá mức độ nhiễm khuẩn huyết.

Biến chứng thần kinh và di chứng lâu dài do viêm màng não liên cầu

Viêm màng não do liên cầu là một bệnh lý có tỷ lệ xảy ra biến chứng thần kinh rất cao nếu không được ngăn chặn kịp thời. Các biến chứng tại sọ cấp tính bao gồm viêm vỏ não lan tỏa, viêm não thất và hình thành các ổ tích mủ dưới màng cứng hoặc áp xe nhu mô não. Quá trình viêm mạch máu nội sọ có thể dẫn tới huyết khối và tắc nghẽn cả động mạch lẫn tĩnh mạch não, gây ra các cơn đột quỵ nhồi máu não diện rộng. Tình trạng thoát vị não thứ phát do phù não tăng vọt và tăng áp lực nội sọ không kiểm soát chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới tử vong phổ biến nhất trong giai đoạn cấp.

Đối với những bệnh nhân may mắn qua khỏi giai đoạn cấp tính, di chứng thần kinh để lại vẫn rất nặng nề. Biến chứng thường gặp và đặc trưng nhất là tổn thương dây thần kinh thính giác số tám dẫn đến điếc tiếp nhận thần kinh một bên hoặc cả hai bên, đặc biệt hay gặp sau nhiễm liên cầu lợn hoặc phế cầu. Ngoài ra, người bệnh có thể bị suy giảm thị lực, bại liệt vận động do tổn thương các dây thần kinh sọ hoặc liệt nửa người, hình thành ổ động kinh thứ phát, tràn dịch não úng thủy đòi hỏi phải phẫu thuật đặt dẫn lưu, cùng các rối loạn nhận thức, trí nhớ và hành vi kéo dài suốt đời.

Biến chứng toàn thân và hội chứng suy đa tạng liên quan

Bên cạnh các tổn thương trực tiếp tại hệ thần kinh trung ương, vi khuẩn liên cầu cùng độc tố giải phóng vào tuần hoàn có thể kích hoạt các biến chứng toàn thân đe dọa tính mạng người bệnh. Nguy hiểm hàng đầu là tình trạng nhiễm khuẩn huyết tiến triển thành sốc nhiễm khuẩn và hội chứng suy đa cơ quan, khiến huyết áp tụt sâu và các tạng quan trọng như gan, thận, phổi bị suy giảm chức năng cấp tính.

Một biến chứng nguy kịch khác là đông máu nội mạch rải rác dẫn tới rối loạn đông máu nghiêm trọng, vừa gây tắc mạch vi tuần hoàn vừa gây xuất huyết ồ ạt khó cầm. Đồng thời, phản ứng viêm nội sọ còn có thể làm rối loạn chức năng vùng dưới đồi và tuyến yên, dẫn tới hội chứng tiết hormone chống bài niệu không thích hợp. Hội chứng này gây giữ nước và hạ natri máu nặng, làm trầm trọng thêm tình trạng phù não và gia tăng mức độ co giật, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được theo dõi và điều chỉnh điện giải cẩn trọng.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Xử trí viêm màng não do liên cầu là một quá trình hồi sức cấp cứu phức tạp, đòi hỏi người bệnh phải được nhập viện điều trị tích cực tại các khoa truyền nhiễm hoặc khoa hồi sức cấp cứu. Mục tiêu điều trị cốt lõi bao gồm tiêu diệt mầm bệnh nhanh chóng, ức chế phản ứng viêm quá mức, hạ áp lực nội sọ và ngăn ngừa các di chứng thần kinh vĩnh viễn.

Kháng sinh phổ rộng đường tĩnh mạch liều cao có khả năng thấm tốt qua hàng rào máu não cần được thiết lập càng sớm càng tốt, lý tưởng là ngay sau khi lấy bệnh phẩm cấy máu và chọc dịch não tủy. Trong trường hợp cần thực hiện chụp cắt lớp sọ não trước khi chọc tủy sống, bác sĩ sẽ không trì hoãn mà chủ động truyền kháng sinh theo kinh nghiệm ngay lập tức. Sau khi có kết quả kháng sinh đồ, phác đồ sẽ được hiệu chỉnh thành kháng sinh đích thích hợp nhằm tối ưu hóa hiệu quả diệt khuẩn và hạn chế phát sinh tình trạng kháng thuốc.

Liệu pháp chống viêm hỗ trợ bằng corticosteroid như dexamethasone đóng vai trò then chốt trong việc cải thiện tiên lượng, đặc biệt đối với viêm màng não do phế cầu khuẩn. Thuốc thường được chỉ định dùng trước hoặc đồng thời với liều kháng sinh tĩnh mạch đầu tiên. Biện pháp này giúp làm dịu phản ứng viêm bùng nổ do xác vi khuẩn phân hủy phóng thích độc tố, từ đó làm giảm nguy cơ phù não, hạn chế biến chứng mất thính lực và giảm tỷ lệ tử vong.

Song song với liệu pháp kháng khuẩn, công tác kiểm soát áp lực nội sọ và hồi sức thần kinh được tiến hành nghiêm ngặt. Người bệnh được cho nằm đầu cao 30 độ để tạo điều kiện thuận lợi cho hồi lưu tĩnh mạch cảnh. Khi có biểu hiện tăng áp lực nội sọ đe dọa phù não, các dung dịch thẩm thấu hoặc dung dịch muối ưu trương sẽ được bác sĩ cân nhắc chỉ định dưới sự giám sát chặt chẽ. Kiểm soát thân nhiệt, cắt các cơn co giật bằng thuốc chống co giật và bảo vệ đường thở bằng thở oxy hoặc đặt ống nội khí quản thông khí nhân tạo là bắt buộc đối với bệnh nhân suy giảm tri giác.

Trong suốt quá trình nằm viện, các chỉ số sinh hiệu, bilan dịch vào ra, chức năng gan thận và nồng độ điện giải máu được theo dõi liên tục nhằm phát hiện sớm các biến chứng toàn thân như hội chứng tiết hormone chống bài niệu không thích hợp gây hạ natri máu. Sau khi kết thúc giai đoạn cấp tính, người bệnh cần được đánh giá lại chức năng thính giác, thị giác và vận động để xây dựng kế hoạch phục hồi chức năng thần kinh kịp thời.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm màng não do liên cầu đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa tiêm chủng chủ động, tầm soát thai kỳ và thực hành an toàn thực phẩm.

Tiêm vắc xin phế cầu là biện pháp dự phòng quan trọng nhất đối với Streptococcus pneumoniae. Trẻ nhỏ từ hai tháng tuổi cần được tiêm phòng đầy đủ theo lịch tiêm chủng mở rộng hoặc dịch vụ. Người cao tuổi trên 65 tuổi, người bị suy giảm miễn dịch, người mắc bệnh lý phổi mạn tính, đái tháo đường, suy thận hoặc đã phẫu thuật cắt lách cần được bác sĩ tư vấn tiêm phòng mũi vắc xin phế cầu nhắc lại định kỳ.

Đối với thai phụ, xét nghiệm tầm soát Streptococcus agalactiae bằng phương pháp nuôi cấy dịch âm đạo và trực tràng từ tuần thứ 35 đến 37 có ý nghĩa sống còn để bảo vệ trẻ sơ sinh. Nếu người mẹ mang vi khuẩn hoặc từng có tiền sử con bị nhiễm khuẩn huyết sơ sinh, việc dùng kháng sinh dự phòng đường tĩnh mạch trong khi chuyển dạ sinh sẽ giúp bảo vệ tối đa cho trẻ.

Để phòng ngừa lây nhiễm liên cầu lợn Streptococcus suis, người dân cần tuyệt đối không ăn tiết canh, nem thính sống hoặc các sản phẩm thịt lợn chưa được nấu chín. Những người làm việc trong môi trường giết mổ, buôn bán hoặc chế biến thịt sống phải đeo găng tay bảo hộ và rửa tay sạch bằng xà phòng. Cuối cùng, việc thăm khám và điều trị dứt điểm các ổ viêm tai giữa, viêm xoang mạn tính giúp ngăn ngừa vi khuẩn lây lan kế cận vào màng não.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Viêm màng não do liên cầu là một tình huống y tế khẩn cấp, đòi hỏi người bệnh phải được chuyển ngay đến bệnh viện có chuyên khoa hồi sức truyền nhiễm mà không được phép chần chừ hay theo dõi tại nhà.

Người nhà cần gọi xe cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến khoa cấp cứu gần nhất ngay lập tức khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo đỏ nào sau đây: sốt cao đột ngột đi kèm đau nhức đầu dữ dội đến mức ôm đầu rên la, cứng đờ vùng cổ gáy khiến người bệnh không thể cúi cằm chạm vào hõm ngực, buồn nôn và nôn vọt liên tục. Cần đặc biệt cảnh giác khi người bệnh có biểu hiện biến đổi ý thức như nói lảm nhảm, lú lẫn, chậm chạp bất thường, ngủ gà khó đánh thức hoặc rơi vào tình trạng hôn mê.

Các dấu hiệu nguy kịch khác gồm co giật toàn thân hoặc cục bộ, nhìn đôi, sụp mi mắt hoặc liệt chi. Nếu người bệnh xuất hiện các mảng ban tím thẫm lan nhanh trên da, đầu chi lạnh ngắt và thở gấp nông, đây là dấu hiệu của sốc nhiễm trùng đe dọa tính mạng. Đối với trẻ nhỏ, biểu hiện bỏ bú hoàn toàn, nôn trớ mọi thứ, thóp phồng căng và tiếng khóc thét the thé đều là mệnh lệnh cấp cứu bắt buộc. Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng thuốc hạ sốt giảm đau để chờ theo dõi tại nhà vì hành động này dễ làm lu mờ triệu chứng nguy kịch.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất cung cấp kiến thức y học phổ quát cho cộng đồng, không thay thế cho việc chẩn đoán xác định hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh hoặc thuốc giảm đau để tự điều trị tại nhà khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ. Việc tự ý dùng thuốc trước khi chọc dò tủy sống sẽ làm sai lệch kết quả vi sinh, cản trở việc xác định chủng vi khuẩn và làm mất đi thời gian vàng cấp cứu.

Người nhà tuyệt đối không áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng như cạo gió, chích lể hay đắp lá thuốc lên cơ thể người bệnh. Những hành động này không có tác dụng điều trị nhiễm trùng nội sọ mà còn gia tăng nguy cơ bội nhiễm da và trì hoãn việc tiếp cận cơ sở y tế chuyên khoa. Mọi can thiệp điều trị phải tuyệt đối tuân theo hướng dẫn của nhân viên y tế tại bệnh viện.

Kết luận

Viêm màng não do liên cầu là một trong những bệnh lý nhiễm trùng cấp tính nguy hiểm nhất ở hệ thần kinh trung ương, tiềm ẩn nguy cơ tử vong nhanh chóng và để lại nhiều di chứng thần kinh nặng nề nếu chậm trễ trong cấp cứu. Khả năng phục hồi của người bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy và tiếp cận ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán, điều trị bằng kháng sinh kịp thời.

Mỗi người cần chủ động phòng bệnh bằng cách tiêm vắc xin phế cầu theo lịch, tầm soát thai kỳ định kỳ và thực hành ăn chín uống sôi an toàn. Nắm rõ các biểu hiện nguy hiểm và kịp thời đưa người bệnh đến bệnh viện chính là chìa khóa then chốt để bảo tồn chức năng thần kinh và bảo vệ tính mạng.