Viêm màng não mủ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị kịp thời

Tổng quan về viêm màng não mủ

Màng não là hệ thống màng liên kết bao bọc và bảo vệ toàn bộ tổ chức não bộ cùng tủy sống, cấu tạo gồm ba lớp chính: màng cứng ở ngoài cùng, màng nhện ở giữa và màng nuôi áp sát bề mặt mô thần kinh. Khoang dưới nhện nằm giữa màng nhện và màng nuôi chứa dịch não tủy lưu thông liên tục, thực hiện chức năng nâng đỡ cơ học, cung cấp dưỡng chất và duy trì môi trường hóa sinh ổn định cho các tế bào thần kinh. Khi các loại vi khuẩn sinh mủ vượt qua hàng rào bảo vệ và xâm nhập vào khoang này, chúng nhân lên nhanh chóng và kích hoạt phản ứng viêm dữ dội của cơ thể. Phản ứng này thu hút một lượng lớn bạch cầu đa nhân trung tính tới giải phóng các chất trung gian hóa học, làm cho dịch não tủy biến đổi từ trong suốt sang màu đục hoặc chứa mủ thực sự, tạo nên bệnh cảnh viêm màng não mủ.

Quá trình sinh mủ và phản ứng viêm tại màng não gây nên tình trạng phù não lan tỏa, làm gia tăng nhanh chóng áp lực nội sọ và cản trở con đường tái hấp thu dịch não tủy. Bên cạnh đó, hiện tượng viêm thành mạch máu nuôi dưỡng màng não có thể dẫn tới hình thành huyết khối, tắc mạch, giảm tưới máu não cục bộ và hoại tử các tế bào thần kinh không hồi phục. Nếu không được ngăn chặn kịp thời, những tổn thương này sẽ nhanh chóng dẫn đến rối loạn ý thức, hôn mê, tụt kẹt não và đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh.

So với các trường hợp viêm màng não do virus thường có diễn tiến lành tính hơn và có thể tự thuyên giảm khi được chăm sóc nâng đỡ, viêm màng não mủ luôn là một cấp cứu nội khoa bắt buộc phải nhập viện theo dõi và can thiệp y tế tức thì. Bệnh có thể xảy ra ở bất kỳ ai nhưng mức độ nguy cơ và mức độ trầm trọng đặc biệt cao ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ dưới 3 tuổi, người cao tuổi và những bệnh nhân có tình trạng suy giảm miễn dịch.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra viêm màng não mủ là sự xâm nhập và phát triển của các loài vi khuẩn sinh mủ vào khoang dưới nhện và các lớp màng não. Vi khuẩn có thể xâm nhập theo đường máu sau một đợt nhiễm khuẩn huyết khởi phát từ đường hô hấp trên, ổ nhiễm khuẩn đường ruột hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu. Ngoài ra, vi khuẩn cũng có thể xâm lấn trực tiếp vào màng não từ các ổ nhiễm khuẩn lân cận như viêm tai giữa mạn tính, viêm xoang cạnh mũi, viêm xương chũm, hoặc thông qua lỗ rò màng cứng sau chấn thương sọ não vỡ nền sọ và các can thiệp phẫu thuật thần kinh.

Các tác nhân vi khuẩn gây bệnh thường phân bố đặc trưng theo từng nhóm tuổi và tình trạng miễn dịch của người bệnh. Ở trẻ sơ sinh dưới 2 tháng tuổi, vi khuẩn gây bệnh hàng đầu là liên cầu khuẩn nhóm B (Streptococcus agalactiae), trực khuẩn đường ruột Escherichia coli và Listeria monocytogenes. Ở trẻ nhỏ ngoài giai đoạn sơ sinh và người trưởng thành, các căn nguyên vi khuẩn phổ biến nhất bao gồm phế cầu khuẩn (Streptococcus pneumoniae), não mô cầu (Neisseria meningitidis) và trực khuẩn Haemophilus influenzae týp b (Hib). Trong môi trường y tế và nhiễm khuẩn bệnh viện, các tác nhân thường gặp hơn là tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), trực khuẩn mủ xanh (Pseudomonas aeruginosa) và các trực khuẩn gram âm kháng thuốc.

Nhiều yếu tố làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc viêm màng não mủ trong cộng đồng. Yếu tố độ tuổi là một nguy cơ quan trọng, trong đó trẻ dưới 5 tuổi và người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên có tỷ lệ mắc cao do đặc điểm miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc đã suy thoái dần theo thời gian. Môi trường sống tập trung đông đúc như nhà trẻ, trường học nội trú, ký túc xá hoặc doanh trại quân đội tạo điều kiện thuận lợi cho các chủng vi khuẩn như não mô cầu lây truyền nhanh chóng qua các giọt bắn đường hô hấp.

Tình trạng sức khỏe nền suy yếu cũng khiến hàng rào phòng vệ tự nhiên bị suy giảm, bao gồm người nhiễm virus HIV/AIDS, bệnh nhân đã phẫu thuật cắt lách hoặc có lách mất chức năng, người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài, bệnh nhân ung thư hoặc đái tháo đường kiểm soát kém. Đối với trẻ sơ sinh, các yếu tố chu sinh từ người mẹ như nhiễm trùng ối, sốt trong quá trình chuyển dạ, sinh non hoặc nhẹ cân đều làm gia tăng đáng kể nguy cơ lây nhiễm vi khuẩn từ mẹ sang con.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng lâm sàng của viêm màng não mủ thường khởi phát đột ngột và tiến triển rất nhanh chóng chỉ trong vòng 24 giờ. Ở trẻ lớn và người trưởng thành, bệnh cảnh kinh điển thường thể hiện rõ rệt qua sự kết hợp giữa hội chứng nhiễm trùng toàn thân và hội chứng kích thích màng não. Người bệnh thường sốt cao liên tục kèm theo rét run, mệt mỏi rũ rượi, đau nhức cơ khớp, đau đầu dữ dội không đáp ứng với các loại thuốc giảm đau thông thường và nôn vọt (nôn dễ dàng, nôn thành vòi không liên quan đến bữa ăn). Bên cạnh đó, bệnh nhân rất sợ ánh sáng và tiếng động, có xu hướng thích nằm nghiêng co người và quay mặt vào góc tối, tạo nên tư thế cò súng đặc trưng.

Khi thăm khám thực thể, nhân viên y tế sẽ ghi nhận các dấu hiệu kích thích màng não điển hình. Dấu hiệu cứng gáy biểu hiện qua việc người bệnh không thể cúi đầu để cằm chạm vào ngực do co thắt các khối cơ cạnh sống cổ. Dấu hiệu Kernig dương tính khi bệnh nhân nằm ngửa, đùi gập vuông góc với thân mình nhưng người khám không thể duỗi cẳng chân lên thẳng do phản xạ đau và co cơ đối kháng. Dấu hiệu Brudzinski xuất hiện khi việc gập cổ thụ động của bệnh nhân làm hai chân tự động co gập lại ở khớp háng và khớp gối.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhũ nhi, các biểu hiện màng não kinh điển thường rất kín đáo hoặc không xuất hiện, khiến bệnh dễ bị nhầm lẫn với các nhiễm trùng sơ sinh thông thường. Trẻ thường sốt cao hoặc ngược lại có biểu hiện hạ thân nhiệt, bú kém, bỏ bú, nôn trớ liên tục, quấy khóc the thé không dỗ được hoặc trở nên li bì, thờ ơ, giảm phản xạ với kích thích xung quanh. Dấu hiệu thóp phồng và căng cứng khi trẻ nằm yên tĩnh là triệu chứng thực thể rất có giá trị gợi ý tình trạng tăng áp lực nội sọ ở trẻ nhỏ còn thóp.

Các dấu hiệu cảnh báo bệnh đang diễn tiến nguy kịch bao gồm thay đổi trạng thái tâm thần nhanh chóng, ngủ gà, lú lẫn, hôn mê sâu, co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ. Trong trường hợp nhiễm vi khuẩn não mô cầu, người bệnh có thể xuất hiện các ban xuất huyết hoại tử hình sao màu tím thẫm lan nhanh trên da, gọi là ban xuất huyết tối cấp, báo hiệu tình trạng nhiễm khuẩn huyết tối cấp và sốc nhiễm khuẩn đe dọa tử vong trong thời gian rất ngắn.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm màng não mủ đòi hỏi sự kết hợp khẩn trương giữa thăm khám lâm sàng toàn diện và các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu, trong đó chọc dò tủy sống lấy dịch não tủy là tiêu chuẩn vàng mang tính quyết định chẩn đoán. Thủ thuật này được bác sĩ thực hiện tại vùng thắt lưng để đo áp lực mở, đánh giá màu sắc đại thể và lấy mẫu dịch não tủy gửi xét nghiệm sinh hóa, tế bào và vi sinh. Trong bệnh cảnh viêm màng não mủ, dịch não tủy thường có màu mờ đục hoặc mủ đặc, áp lực tăng cao, số lượng tế bào bạch cầu tăng vọt với ưu thế tuyệt đối của bạch cầu đa nhân trung tính, nồng độ protein tăng cao rõ rệt và nồng độ glucose dịch não tủy giảm sâu so với nồng độ glucose trong máu.

Mẫu dịch não tủy được soi tươi nhuộm Gram khẩn cấp để nhận diện hình thái và tính chất bắt màu của vi khuẩn, giúp bác sĩ định hướng sơ bộ vi khuẩn gram âm hay gram dương và đưa ra phác đồ kháng sinh ban đầu chính xác. Nuôi cấy dịch não tủy và làm kháng sinh đồ là bước quan trọng tiếp theo nhằm định danh chính xác loài vi khuẩn và xác định độ nhạy cảm với các loại kháng sinh điều trị. Ngoài ra, các kỹ thuật sinh học phân tử như xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase (PCR) dịch não tủy cũng có thể được áp dụng để tìm kiếm vật liệu di truyền của vi khuẩn với độ nhạy rất cao, đặc biệt hữu ích trong các trường hợp người bệnh đã dùng kháng sinh trước đó làm giảm khả năng mọc vi khuẩn khi nuôi cấy.

Song song với xét nghiệm dịch não tủy, bác sĩ sẽ chỉ định cấy máu, tổng phân tích tế bào máu ngoại vi và định lượng các dấu ấn sinh học của phản ứng viêm như CRP và procalcitonin. Trong những trường hợp người bệnh có biểu hiện suy giảm tri giác sâu, xuất hiện dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc phù gai thị nghi ngờ tăng áp lực nội sọ nặng, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não sẽ được tiến hành trước khi chọc dò thắt lưng nhằm loại trừ nguy cơ tụt kẹt não nguy hiểm.

Biến chứng và di chứng lâu dài của viêm màng não mủ

Viêm màng não mủ nếu không được phát hiện sớm và can thiệp y tế tích cực có thể gây ra nhiều biến chứng cấp tính nguy hiểm đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh. Trong giai đoạn cấp, tình trạng viêm dữ dội và tăng áp lực nội sọ có thể dẫn đến phù não nghiêm trọng, tụt kẹt não qua lỗ chẩm, nhồi máu não do viêm tắc các nhánh mạch máu màng não, sốc nhiễm khuẩn và suy đa cơ quan nhanh chóng.

Ngay cả sau khi đã vượt qua cơn nguy kịch và hồi phục sự sống, người bệnh vẫn phải đối mặt với nguy cơ cao chịu đựng các di chứng thần kinh lâu dài hoặc vĩnh viễn. Các nghiên cứu y khoa ghi nhận một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân bị tổn thương các dây thần kinh sọ não sau viêm màng não mủ, phổ biến nhất là tình trạng giảm thính lực hoặc điếc hoàn toàn do tổn thương dây thần kinh số VIII và các cấu trúc ốc tai. Các di chứng khác có thể bao gồm suy giảm thị lực, yếu liệt chi, rối loạn thăng bằng, mất phối hợp động tác và các cơn co giật động kinh thứ phát kéo dài.

Ở đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, di chứng của viêm màng não mủ để lại những ảnh hưởng rất nặng nề đối với sự phát triển thể chất và tinh thần trong tương lai. Trẻ có thể gặp tình trạng não úng thủy do tắc nghẽn con đường lưu thông của dịch não tủy, bại não, chậm phát triển trí tuệ, khó khăn trong việc tiếp thu ngôn ngữ và học tập hoặc rối loạn hành vi. Do đó, việc theo dõi sát sao sau xuất viện, đánh giá định kỳ thính lực và can thiệp phục hồi chức năng sớm đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với quá trình tái hòa nhập cuộc sống của người bệnh.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Viêm màng não mủ là một trường hợp cấp cứu y tế tối khẩn cấp, mục tiêu điều trị hàng đầu là tiêu diệt tác nhân vi khuẩn gây bệnh trong thời gian ngắn nhất, kiểm soát các biến chứng phù não và bảo tồn tối đa chức năng thần kinh của người bệnh. Nguyên tắc cốt lõi trong xử trí bệnh lý này là khởi động liệu pháp kháng sinh đường tĩnh mạch ngay sau khi hoàn tất các thủ thuật thu thập bệnh phẩm chẩn đoán hoặc thậm chí trước khi chọc dò tủy sống nếu việc thực hiện thủ thuật bị trì hoãn do cần chụp phim kiểm tra sọ não.

Trong giai đoạn đầu khi chưa có kết quả xét nghiệm định danh vi khuẩn chính xác, bác sĩ sẽ chỉ định liệu pháp kháng sinh theo kinh nghiệm. Phác đồ ban đầu này được lựa chọn dựa trên độ tuổi của người bệnh, các yếu tố dịch tễ học và tình hình đề kháng kháng sinh tại địa phương nhằm đảm bảo phổ tác dụng bao phủ được các tác nhân vi khuẩn phổ biến nhất. Sau khi có kết quả nhuộm soi, nuôi cấy và kháng sinh đồ từ phòng xét nghiệm, bác sĩ chuyên khoa sẽ điều chỉnh kháng sinh trúng đích để đạt hiệu quả diệt khuẩn tối ưu và hạn chế nguy cơ chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc. Thuốc kháng sinh bắt buộc phải sử dụng bằng đường tiêm truyền tĩnh mạch với liều lượng và thời gian chuẩn xác để đảm bảo nồng độ thuốc thấu qua hàng rào máu não đang bị viêm.

Bên cạnh kháng sinh, liệu pháp thuốc kháng viêm phối hợp thường được bác sĩ cân nhắc chỉ định đúng thời điểm, lý tưởng nhất là trước hoặc cùng lúc với liều kháng sinh đầu tiên. Thuốc kháng viêm giúp làm giảm phản ứng viêm quá mức do các mảnh vỡ tế bào vi khuẩn giải phóng khi bị kháng sinh tiêu diệt, từ đó hỗ trợ giảm phù não và hạn chế các di chứng thần kinh lâu dài, đặc biệt là nguy cơ giảm thính lực ở trẻ nhỏ.

Công tác hồi sức tích cực và chăm sóc hỗ trợ toàn diện đóng vai trò then chốt tại các khoa hồi sức truyền nhiễm hoặc hồi sức cấp cứu. Nhân viên y tế sẽ theo dõi liên tục các chỉ số sinh tồn, nồng độ oxy máu, kiểm soát thông khí đường thở, cân bằng dịch truyền và các chất điện giải. Bệnh nhân được hạ sốt an toàn, dùng thuốc kiểm soát co giật nếu có cơn động kinh và áp dụng các biện pháp giảm áp lực nội sọ chuyên sâu khi có biểu hiện phù não tiến triển. Thời gian điều trị nội trú kéo dài từ một đến vài tuần tùy thuộc vào tác nhân vi khuẩn gây bệnh và mức độ đáp ứng lâm sàng của từng cá thể.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa viêm màng não mủ chủ động và bền vững nhất hiện nay là thực hiện tiêm chủng vắc xin đầy đủ và đúng lịch theo các hướng dẫn y tế chuyên môn. Nhiều loại vắc xin đã được phát triển nhằm tạo miễn dịch chống lại các vi khuẩn sinh mủ nguy hiểm hàng đầu, bao gồm vắc xin phòng trực khuẩn Hib (thường được phối hợp trong vắc xin 5 trong 1 hoặc 6 trong 1 cho trẻ nhỏ), vắc xin phòng phế cầu khuẩn và vắc xin phòng các nhóm huyết thanh của vi khuẩn não mô cầu. Việc hoàn thành các mũi tiêm cơ bản và tiêm nhắc lại theo khuyến cáo giúp cơ thể tạo ra kháng thể bảo vệ vững chắc, làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng.

Bên cạnh việc tiêm ngừa vắc xin, xây dựng và duy trì thói quen vệ sinh cá nhân cũng như vệ sinh môi trường sống là yếu tố quan trọng giúp ngăn chặn sự phát tán của vi khuẩn. Mọi người cần thường xuyên rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt là trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi bằng khăn giấy dùng một lần hoặc bằng khuỷu tay gập lại, tránh dùng chung các vật dụng sinh hoạt cá nhân như bát đũa, cốc uống nước hoặc bàn chải đánh răng.

Đối với những trường hợp có tiếp xúc mật thiết với người bệnh viêm màng não do não mô cầu hoặc Hib, cần liên hệ ngay với cơ quan y tế dự phòng để được tư vấn và chỉ định sử dụng thuốc kháng sinh dự phòng kịp thời nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền. Ngoài ra, việc điều trị triệt để các ổ nhiễm trùng tai mũi họng, viêm xoang và nhiễm khuẩn đường hô hấp cũng giúp hạn chế tối đa nguy cơ vi khuẩn lan rộng vào khoang nội sọ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Viêm màng não mủ là một trường hợp cấp cứu y tế tối khẩn cấp, do đó người bệnh hoặc người nhà cần tìm kiếm sự trợ giúp y tế ngay lập tức hoặc gọi xe cấp cứu khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào. Cần đưa người bệnh đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện các biểu hiện sốt cao đột ngột đi kèm đau đầu dữ dội không thuyên giảm, cứng vùng cổ khiến đầu không thể cúi xuống ngực, nôn vọt liên tục hoặc sợ ánh sáng.

Đặc biệt lưu ý phải đưa đi bệnh viện cấp cứu khẩn cấp khi người bệnh bắt đầu có biểu hiện biến đổi trạng thái tâm thần như lú lẫn, nói nhảm, kích động, lờ đờ, khó đánh thức hoặc hôn mê. Sự xuất hiện của các cơn co giật, yếu liệt vận động ở tay chân hoặc các nốt ban xuất huyết màu đỏ tím lan nhanh trên bề mặt da là dấu hiệu báo động đỏ cảnh báo nguy cơ sốc nhiễm khuẩn và tử vong trong thời gian ngắn.

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cha mẹ không nên chần chừ hay chờ đợi theo dõi tại nhà nếu thấy trẻ có biểu hiện bỏ bú, nôn trớ nhiều, thở rên, quấy khóc the thé bất thường, ngủ li bì khó đánh thức hoặc phần thóp đầu bị căng phồng. Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các loại thuốc hạ sốt, thuốc giảm đau để tự theo dõi tại nhà khi chưa có sự đánh giá của nhân viên y tế vì điều này có thể làm lu mờ các triệu chứng cảnh báo và đánh mất thời gian vàng cấp cứu.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ nội dung trong bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin kiến thức y khoa tổng quan và giáo dục sức khỏe cộng đồng, tuyệt đối không thể thay thế cho quá trình thăm khám lâm sàng, chẩn đoán xác định hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa.

Viêm màng não mủ là một cấp cứu y khoa có mức độ nguy hiểm rất cao với diễn biến phức tạp. Người đọc tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán bệnh, không tự mua thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt hoặc áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng tại nhà khi nhận thấy các dấu hiệu nghi ngờ. Việc tự ý sử dụng thuốc kháng sinh không đúng chỉ định có thể làm biến đổi các triệu chứng điển hình, gây khó khăn cho việc phân tích xét nghiệm dịch não tủy và dẫn tới hiện tượng vi khuẩn kháng thuốc. Ngay khi phát hiện các triệu chứng như sốt cao, đau đầu dữ dội kèm cứng gáy hoặc biến đổi tri giác, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc cấp cứu gần nhất để được nhân viên y tế thăm khám và xử trí kịp thời.

Kết luận

Viêm màng não mủ là một bệnh lý nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương tối khẩn cấp với tỷ lệ tử vong cao và nguy cơ để lại nhiều di chứng thần kinh vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời. Mặc dù bệnh diễn tiến nguy hiểm, tiên lượng của người bệnh có thể được cải thiện rõ rệt nếu được chẩn đoán sớm và điều trị tích cực bằng kháng sinh tĩnh mạch thích hợp tại các cơ sở y tế chuyên khoa. Việc chủ động tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin phòng ngừa phế cầu, não mô cầu và Hib là biện pháp phòng bệnh bền vững và hiệu quả nhất. Mọi người cần nâng cao cảnh giác trước các dấu hiệu bất thường như sốt cao, cứng gáy, nôn vọt hoặc rối loạn tri giác để kịp thời đưa người bệnh đến bệnh viện cấp cứu, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.