Bại liệt: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bại liệt (Poliomyelitis) là một bệnh truyền nhiễm vi rút cấp tính lây lan chủ yếu qua đường tiêu hóa, có khả năng xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương và phá hủy các tế bào thần kinh vận động ở sừng trước tủy sống. Bệnh có thể dẫn đến liệt mềm cấp tính không đối xứng, teo cơ vĩnh viễn, thậm chí tử vong do liệt cơ hô hấp. Mặc dù Việt Nam đã thanh toán bệnh bại liệt hoang dại từ năm 2000 nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng, nguy cơ vi rút xâm nhập từ các vùng lưu hành trên thế giới hoặc sự xuất hiện của các biến chủng có nguồn gốc từ vắc xin vẫn đòi hỏi sự cảnh giác cao độ. Bài viết cung cấp hồ sơ bệnh học đầy đủ, giúp cộng đồng nhận biết dấu hiệu cảnh báo, hiểu quy trình chẩn đoán, điều trị hỗ trợ và tầm quan trọng của việc tiêm chủng phòng ngừa.
Tổng quan về bại liệt
Bệnh bại liệt do vi rút bại liệt (Poliovirus) thuộc chi Enterovirus, họ Picornaviridae gây ra. Vi rút có 3 type huyết thanh gồm type 1 (Brunhilde), type 2 (Lansing) và type 3 (Leon), trong đó type 1 là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra các đợt bùng phát dịch và thể bệnh liệt. Vi rút có sức đề kháng cao ở môi trường ngoại cảnh, chịu được pH acid của dạ dày và có thể tồn tại nhiều tuần trong nước thải hoặc phân. Đa số các ca nhiễm vi rút bại liệt (khoảng 90-95%) không biểu hiện triệu chứng hoặc chỉ ở thể nhẹ không điển hình (thể không liệt). Tuy nhiên, ở tỷ lệ khoảng 0.5-1% người nhiễm, vi rút vượt qua hàng rào máu – não tấn công hệ thần kinh vận động, gây ra thể liệt mềm cấp tính (AFP – Acute Flaccid Paralysis) đặc trưng với nguy cơ tàn tật suốt đời. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến nhất ở trẻ em dưới 5 tuổi chưa được tiêm chủng đầy đủ.
Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Căn nguyên trực tiếp gây bệnh là sự xâm nhập của Poliovirus vào cơ thể. Con đường lây truyền chủ yếu là đường phân – miệng (fecal-oral route), thông qua việc ăn uống phải thực phẩm, nguồn nước nhiễm phân có chứa vi rút, hoặc tiếp xúc với tay, đồ vật dính chất thải của người mang mầm bệnh. Trong giai đoạn đầu khi vi rút nhân lên ở hầu họng, bệnh cũng có thể lây qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho hoặc hắt hơi. Sau khi vào miệng, vi rút bám vào niêm mạc hầu họng và ruột non, nhân lên trong các mô lympho như hạch hạnh nhân (amidan) và mảng Peyer, sau đó xâm nhập vào máu (giai đoạn vi rút huyết). Yếu tố nguy cơ cao nhất mắc bệnh là chưa được tiêm phòng đầy đủ vắc xin phòng bại liệt (OPV/IPV). Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm: sinh sống hoặc đi du lịch đến các khu vực đang có dịch bại liệt lưu hành; điều kiện vệ sinh môi trường, nguồn nước và xử lý chất thải kém; tình trạng suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải; phẫu thuật cắt amidan hoặc tiêm bắp không cần thiết trong giai đoạn đang có vi rút huyết lưu hành có thể làm tăng nguy cơ vi rút xâm nhập mô thần kinh.
Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp
Biểu hiện lâm sàng của bệnh bại liệt rất đa dạng tùy thuộc vào thể bệnh. Ở thể không liệt (thể nhẹ chiếm phần lớn), người bệnh thường sốt nhẹ, đau họng, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, đau bụng hoặc tiêu chảy nhẹ trong 2 đến 3 ngày rồi tự hồi phục. Ở thể viêm màng não vô khuẩn không liệt, người bệnh có sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy, đau lưng và tăng cảm giác da. Đối với thể liệt điển hình (Poliomyelitis thể liệt), bệnh thường diễn tiến qua 3 giai đoạn: Giai đoạn ủ bệnh kéo dài 7 – 14 ngày (có thể từ 3 – 35 ngày) không có triệu chứng. Giai đoạn khởi phát (tiền liệt) kéo dài 1 – 3 ngày với sốt cao, đau cơ toàn thân, đau nhức cột sống, dễ kích thích và tăng phản xạ gân xương. Giai đoạn liệt bắt đầu khi sốt giảm hoặc dứt sốt, biểu hiện bằng liệt mềm cấp tính: mất trương lực cơ, mất phản xạ gân xương sâu, liệt không đối xứng (thường gặp ở chi dưới nhiều hơn chi trên), không có rối loạn cảm giác (người bệnh vẫn cảm nhận được đau, nóng, lạnh). Trường hợp nặng có thể liệt hành tủy (Bulbar Polio) gây liệt dây thần kinh sọ, nuốt khó, sặc nước bọt, giọng nói mũi, tắc nghẽn đường thở, suy tuần hoàn và liệt cơ hoành dẫn đến suy hô hấp cấp đe dọa tính mạng.
Chẩn đoán
Chẩn đoán bệnh bại liệt đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lâm sàng, dịch tễ học và các xét nghiệm vi sinh chuyên biệt theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Về lâm sàng, bác sĩ dựa vào triệu chứng liệt mềm cấp tính tiến triển nhanh, không đối xứng, kèm giảm hoặc mất phản xạ gân xương mà không mất cảm giác xúc giác. Về xét nghiệm cận lâm sàng khẳng định: Tiêu chuẩn vàng là phân lập vi rút Polio từ mẫu phân. Theo hướng dẫn giám sát ca liệt mềm cấp của Bộ Y tế, cần thu thập 2 mẫu phân cách nhau tối thiểu 24 – 48 giờ trong vòng 14 ngày kể từ khi khởi phát liệt, bảo quản trong dây chuyền lạnh chuẩn và gửi đến phòng xét nghiệm tham chiếu quốc gia để nuôi cấy tế bào, giải trình tự gen (RT-PCR) nhằm xác định type huyết thanh và phân biệt vi rút hoang dại (WPV) hay vi rút biến đổi từ vắc xin (VDPV). Xét nghiệm dịch não tủy thường cho thấy tăng nhẹ áp lực, tăng bạch cầu lympho và tăng nhẹ protein mà glucose vẫn bình thường. Bác sĩ cũng tiến hành chẩn đoán phân biệt với các nguyên nhân gây liệt mềm khác như hội chứng Guillain-Barré (liệt mềm đối xứng, phân ly đạm – tế bào dịch não tủy), viêm tủy cắt ngang, bệnh nhược cơ, hoặc viêm não do các Enterovirus khác (như EV71).
Cơ chế sinh bệnh học và phân loại các thể bại liệt thần kinh
Quá trình sinh bệnh học của Poliovirus bắt đầu từ niêm mạc biểu mô ruột và các mô bạch huyết lympho. Sau khi xâm nhập thành công, vi rút nhân lên nhanh chóng và bài tiết vào lòng ruột cũng như hòa vào dòng máu tạo nên giai đoạn vi rút huyết sơ cấp và thứ cấp. Ở thể bại liệt thần kinh (Paralytic Poliomyelitis), vi rút vượt qua hàng rào máu – não thông qua dòng máu hoặc vận chuyển ngược dòng dọc theo các sợi trục thần kinh ngoại biên. Đích đến ưa thích của Poliovirus là các tế bào nơ-ron vận động (motor neurons) nằm ở sừng trước tủy sống và nhân các dây thần kinh sọ ở thân não (hành tủy và cầu não). Sự nhân lên ồ ạt của vi rút bên trong tế bào nơ-ron kích hoạt phản ứng viêm hoại tử, làm ly giải và chết tế bào thần kinh vĩnh viễn. Tùy thuộc vào vị trí tổn thương giải phẫu, bệnh được phân loại thành ba phân nhóm: Thể tủy sống (Spinal Polio) chiếm 79% các ca liệt, đặc trưng bởi liệt mềm không đối xứng ở các chi, thường ảnh hưởng nặng đến cơ tứ đầu đùi và cơ chày trước; Thể hành tủy (Bulbar Polio) chiếm khoảng 2%, gây tổn thương trung tâm hô hấp và vận mạch cùng các dây thần kinh sọ IX, X, XI, XII dẫn đến suy hô hấp cấp, tụt huyết áp và liệt cơ hầu họng; Thể tủy – hành tủy kết hợp (Bulbospinal Polio) chiếm khoảng 19%, là thể nặng nhất đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được can thiệp máy thở kịp thời.
Hội chứng sau bại liệt (Post-Polio Syndrome – PPS) và gánh nặng di chứng
Hội chứng sau bại liệt (PPS) là một tình trạng thần kinh mạn tính xuất hiện ở khoảng 25% đến 40% những người từng mắc bệnh bại liệt thể liệt, thường khởi phát sau một giai đoạn ổn định kéo dài từ 15 đến 40 năm. Cơ chế sinh bệnh của PPS được giải thích bởi sự thoái hóa và kiệt quệ sinh học của các nhánh tận nơ-ron vận động còn sót lại: sau đợt viêm cấp, các nơ-ron lành đã phát triển thêm các nhánh sợi thần kinh phụ để tái chi phối các sợi cơ bị mất dẫn truyền, nhưng sau nhiều thập kỷ làm việc quá tải, các nhánh này bị thoái hóa sớm. Biểu hiện của PPS bao gồm: yếu cơ và teo cơ mới xuất hiện tăng dần ở cả các nhóm cơ từng bị liệt và các nhóm cơ trước đây bình thường; mệt mỏi toàn thân suy kiệt không tương xứng với mức độ vận động; đau nhức khớp và cơ bắp mạn tính; giảm khả năng chịu lạnh do rối loạn vận mạch ngoại biên; và rối loạn giấc ngủ hoặc khó thở tiến triển nếu có tiền sử liệt cơ hô hấp. Việc quản lý PPS đòi hỏi chiến lược điều trị đa chuyên khoa bao gồm bảo tồn năng lượng, vật lý trị liệu nhẹ nhàng không gây kiệt sức cơ, sử dụng dụng cụ trợ vận động phù hợp và chăm sóc nâng cao chất lượng cuộc sống.
Nguyên tắc phục hồi chức năng và chỉnh hình toàn diện
Phục hồi chức năng đóng vai trò quyết định trong việc tối ưu hóa khả năng vận động và hạn chế tối đa tàn tật thứ phát cho người bệnh bại liệt. Trong giai đoạn bán cấp và hồi phục, mục tiêu chính là duy trì tầm vận động của các khớp (ROM – Range of Motion), ngăn ngừa tình trạng co rút cơ và biến dạng gân gót (bàn chân thuổng), vẹo cột sống hoặc co rút gập khớp háng gối. Kỹ thuật viên vật lý trị liệu hướng dẫn các bài tập kéo giãn thụ động nhẹ nhàng kết hợp tập chủ động có trợ giúp, thủy trị liệu (tập trong môi trường nước ấm để giảm tải trọng lực) và điện kích thích thần kinh cơ khi có chỉ định. Các dụng cụ chỉnh hình như nẹp dưới gối (AFO – Ankle Foot Orthosis), nẹp toàn chân (KAFO) hoặc nẹp nâng đỡ cột sống được thiết kế cá thể hóa để hỗ trợ dáng đi vững chắc và bảo vệ sụn khớp. Khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành, nếu có biến dạng cơ xương khớp nặng cản trở sinh hoạt, các can thiệp phẫu thuật chỉnh hình như chuyển gân chuyển hướng lực kéo, kéo dài gân gót Achilles, đục xương chỉnh trục hoặc hàn cứng khớp mất vững có thể được cân nhắc để tái tạo cơ chế cơ sinh học vận động cho chi thể.
Chiến lược tiêm chủng phòng ngừa và giám sát dịch tễ bại liệt
Sáng kiến Thanh toán Bại liệt Toàn cầu (GPEI) do WHO, UNICEF, Rotary International và CDC dẫn dắt đã giúp giảm hơn 99% số ca bại liệt trên toàn thế giới kể từ năm 1988. Tuy nhiên, thách thức hiện nay đến từ hai khía cạnh: sự lưu hành cục bộ của vi rút bại liệt hoang dại type 1 tại một số khu vực địa lý, và nguy cơ bùng phát các chủng vi rút bại liệt có nguồn gốc vắc xin biến đổi di truyền (cVDPV – Circulating Vaccine-Derived Poliovirus) tại những quần thể dân cư có tỷ lệ bao phủ tiêm chủng thấp kéo dài. Để tăng mức bảo vệ cộng đồng, chiến lược tiêm chủng hiện đại phối hợp các dạng vắc xin theo lịch của chương trình tiêm chủng: IPV tạo miễn dịch bảo vệ trong máu; IPV không chứa vi rút sống nên không tạo cVDPV từ chính vắc xin, còn OPV có thể được sử dụng ở một số chương trình theo hướng dẫn chuyên môn. Tại Việt Nam, hệ thống giám sát bệnh bại liệt duy trì giám sát ca liệt mềm cấp (AFP) ở trẻ dưới 15 tuổi tại tất cả các bệnh viện trên toàn quốc nhằm phát hiện sớm mọi dấu hiệu bất thường, đảm bảo tỷ lệ bao phủ vắc xin đạt trên 95% ở quy mô xã/phường để duy trì vững chắc thành quả thanh toán bệnh bại liệt.
Hướng xử trí và theo dõi y khoa
Hiện nay chưa có thuốc kháng vi rút đặc hiệu để tiêu diệt Poliovirus hay đảo ngược tình trạng tổn thương nơ-ron thần kinh đã bị hoại tử. Do đó, nguyên tắc điều trị là hồi sức tích cực, điều trị hỗ trợ triệu chứng, bảo tồn chức năng sống và phục hồi chức năng vận động. Người bệnh nghi ngờ bại liệt cần được cách ly và nhập viện theo dõi tại phòng bệnh truyền nhiễm chuyên khoa. Ở giai đoạn cấp: bất động tại giường, nằm ở tư thế cơ năng sinh lý để tránh co rút và biến dạng khớp gối, cổ chân; sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau (như paracetamol), chườm ấm để giảm co thắt và đau cơ; không tiêm bắp trong giai đoạn cấp vì có thể làm tăng mức độ liệt. Trường hợp liệt cơ hô hấp hoặc liệt hành tủy: cần được thông khí nhân tạo (thở máy), hút đờm dãi, đặt ống thông dạ dày nuôi dưỡng để phòng sặc phổi. Sau khi hết sốt và tổn thương liệt ngừng tiến triển (giai đoạn hồi phục): tiến hành vật lý trị liệu và phục hồi chức năng sớm với các bài tập vận động thụ động chuyển sang chủ động, sử dụng nẹp chỉnh hình để ngăn ngừa biến dạng chi, tập luyện tái thích nghi chức năng cơ bắp. Giai đoạn di chứng lâu dài có thể cần phẫu thuật chỉnh hình (chuyển gân, chỉnh trục xương) để cải thiện dáng đi và khả năng tự phục vụ.
Phòng ngừa và giảm nguy cơ
Tiêm chủng vắc xin đầy đủ và đúng lịch là biện pháp phòng ngừa bại liệt hiệu quả và bền vững nhất. Hiện có hai loại vắc xin chính: Vắc xin bại liệt uống giảm độc lực (OPV – Oral Poliovirus Vaccine), giúp tạo miễn dịch niêm mạc ruột mạnh mẽ ngăn ngừa sự nhân lên và thải vi rút ra cộng đồng; và Vắc xin bại liệt bất hoạt dạng tiêm (IPV – Inactivated Poliovirus Vaccine), tạo kháng thể thể dịch trong máu bảo vệ hệ thần kinh mà không mang nguy cơ biến đổi độc lực. Theo lịch tiêm chủng tại Việt Nam, trẻ cần được uống đủ các liều OPV (lúc 2, 3, 4 tháng tuổi) và tiêm các mũi IPV (lúc 5 tháng tuổi và 9 tháng tuổi trong Chương trình Tiêm chủng Mở rộng, hoặc sử dụng vắc xin phối hợp 5 trong 1, 6 trong 1 dịch vụ). Bên cạnh vắc xin, các biện pháp vệ sinh phòng bệnh bao gồm: thường xuyên rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước sạch, đặc biệt sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã cho trẻ và trước khi chế biến thức ăn; thực hiện ăn chín, uống sôi, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm; xử lý phân và chất thải y tế đúng quy trình; sử dụng nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh.
Khi nào cần gặp bác sĩ?
Cần đưa người bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ, đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ: đột ngột yếu liệt một hoặc nhiều chi, khó đứng dậy, đi tập tễnh, bước đi loạng choạng sau khi bị sốt hoặc rối loạn tiêu hóa; trẻ bỗng nhiên không thể cầm nắm đồ vật hoặc không nâng được chân tay. Cần gọi cấp cứu hoặc đến bệnh viện khẩn cấp nếu có các dấu hiệu nguy hiểm tính mạng: khó thở, thở ngắt quãng, phập phồng cánh mũi, thở co kéo cơ liên sườn; nuốt khó, sặc nước bọt liên tục, giọng nói bị nghẹt hoặc thay đổi bất thường; ngủ gà, li bì, lơ mơ hoặc co giật. Khi phát hiện ca nghi ngờ liệt mềm cấp, cơ sở y tế và gia đình cần thông báo ngay cho hệ thống y tế dự phòng để thực hiện lấy mẫu xét nghiệm giám sát dịch tễ kịp thời theo quy định.
Lưu ý an toàn
Tất cả thông tin trong bài viết nhằm mục đích nâng cao nhận thức cộng đồng và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho quy trình khám bệnh, chẩn đoán xác định và chỉ định y khoa của bác sĩ. Không tự ý dùng thuốc, không tiêm bắp hay áp dụng các phương pháp dân gian đắp thuốc, chích lể khi người bệnh có biểu hiện yếu liệt đột ngột. Mọi trường hợp liệt mềm cấp tính cần được đưa đến bệnh viện ngay lập tức để cấp cứu và lấy mẫu xét nghiệm giám sát dịch tễ theo quy định của Bộ Y tế.
Kết luận
Bại liệt là một bệnh lý truyền nhiễm nguy hiểm từng để lại nỗi ám ảnh lớn trong lịch sử y học nhân loại với nguy cơ tàn phế vĩnh viễn và tử vong do suy hô hấp. Nhờ thành tựu vĩ đại của vắc xin, nhân loại đã tiến rất gần đến mục tiêu thanh toán hoàn toàn căn bệnh này. Tuy nhiên, chừng nào vi rút bại liệt chưa bị triệt tiêu hoàn toàn trên toàn cầu, nguy cơ bùng phát dịch vẫn luôn tiềm ẩn nếu tỷ lệ tiêm chủng trong cộng đồng suy giảm. Việc tiêm phòng vắc xin bại liệt đầy đủ, đúng lịch cho trẻ nhỏ và duy trì lối sống vệ sinh ăn uống sạch là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ thế hệ tương lai khỏi căn bệnh tàn khốc này.
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Bệnh bại liệt lây truyền chủ yếu qua những con đường nào?
Bệnh bại liệt lây truyền chủ yếu qua đường phân – miệng khi người lành ăn uống phải thực phẩm, nguồn nước bị nhiễm vi rút từ chất thải của người mang mầm bệnh. Ngoài ra, trong giai đoạn đầu của bệnh khi vi rút nhân lên ở vùng hầu họng, bệnh cũng có thể lây truyền qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho hoặc hắt hơi trong cự ly gần.
Tại sao Việt Nam đã công bố thanh toán bệnh bại liệt nhưng trẻ em vẫn cần tiêm vắc xin bại liệt?
Việt Nam đã thanh toán bệnh bại liệt hoang dại từ năm 2000, nhưng vi rút bại liệt vẫn đang lưu hành ở một số quốc gia trên thế giới và hoàn toàn có nguy cơ xâm nhập qua con đường giao thương, du lịch quốc tế. Bên cạnh đó, nếu tỷ lệ tiêm chủng trong cộng đồng giảm sút, các chủng vi rút biến đổi từ vắc xin có thể bùng phát. Do đó, việc duy trì tỷ lệ tiêm chủng cao là biện pháp bắt buộc để bảo vệ thành quả thanh toán bệnh.
Bệnh bại liệt có chữa khỏi hoàn toàn được không nếu đã xuất hiện triệu chứng liệt?
Hiện nay y học chưa có thuốc đặc hiệu để tiêu diệt vi rút bại liệt hoặc hồi phục các tế bào thần kinh vận động đã bị hoại tử hoàn toàn. Tuy nhiên, việc điều trị hỗ trợ đúng cách trong giai đoạn cấp kết hợp với vật lý trị liệu phục hồi chức năng sớm và can thiệp chỉnh hình có thể giúp hồi phục một phần chức năng cơ bắp, ngăn ngừa biến dạng co rút khớp và giúp người bệnh thích nghi với sinh hoạt.
Vắc xin bại liệt uống (OPV) và vắc xin bại liệt tiêm (IPV) khác nhau như thế nào?
Vắc xin OPV là vắc xin sống giảm độc lực dùng qua đường uống, giúp tạo miễn dịch niêm mạc ruột mạnh mẽ để ngăn ngừa thải vi rút ra môi trường. Vắc xin IPV là vắc xin bất hoạt dùng qua đường tiêm bắp, tạo kháng thể bảo vệ hệ thần kinh trong máu mà hoàn toàn không có nguy cơ biến đổi độc lực. Việc kết hợp cả hai loại vắc xin mang lại hiệu quả bảo vệ toàn diện và an toàn tối ưu cho trẻ.
Hội chứng sau bại liệt (Post-Polio Syndrome) là gì và có thể phòng ngừa được không?
Hội chứng sau bại liệt là tình trạng yếu cơ mới, teo cơ tiến triển, mệt mỏi và đau khớp xuất hiện ở người từng mắc bại liệt sau khoảng 15 đến 40 năm ổn định. Để phòng ngừa và làm chậm tiến triển của hội chứng này, người bệnh cần duy trì lối sống điều độ, tránh vận động gắng sức quá mức làm kiệt sức cơ bắp, thực hiện các bài tập vật lý trị liệu nhẹ nhàng và sử dụng dụng cụ hỗ trợ vận động khi cần thiết.
