U nang tuyến Bartholin: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về u nang tuyến Bartholin

Tuyến Bartholin, còn được gọi là tuyến tiền đình lớn, được nhà giải phẫu học Casper Bartholin mô tả lần đầu vào thế kỷ XVII. Tuyến gồm hai khối nhỏ có kích thước tương đương hạt đậu đỏ nằm đối xứng ở vị trí một phần ba dưới của môi lớn, hai bên mép lối vào âm đạo. Tuyến cấu tạo bởi các tế bào biểu mô trụ tiết nhầy, nối liền với môi trường bên ngoài thông qua một ống dẫn dài khoảng 1,5 đến 2 cm, đường kính lòng ống rất mảnh khoảng 0,5 mm và đổ ra rãnh giữa màng trinh cùng môi bé. Chất nhầy do tuyến Bartholin tiết ra có tính kiềm nhẹ, giữ vai trò duy trì độ ẩm sinh lý cho niêm mạc âm hộ và hỗ trợ bôi trơn trong quá trình giao hợp.

U nang tuyến Bartholin hình thành khi một trong hai ống dẫn tuyến này bị tắc nghẽn cục bộ. Do các tế bào tuyến vẫn tiếp tục hoạt động tiết dịch trong khi đường thoát bị chặn, lượng chất nhầy tích tụ làm phình giãn ống dẫn và thân tuyến, hình thành một nang có vỏ mỏng, chứa dịch trong hoặc hơi đục. Khối sưng này thường xuất hiện ở một bên âm hộ, rất hiếm khi gặp ở cả hai bên, với kích thước dao động từ vài milimét như hạt đậu cho tới vài xentimét tương đương quả trứng.

Bệnh lý này ước tính xuất hiện ở khoảng 2% phụ nữ tại một thời điểm nào đó trong cuộc đời, tập trung chủ yếu trong độ tuổi từ 20 đến 29 tuổi, khi hoạt động nội tiết và chức năng tiết dịch của tuyến đạt mức cao nhất. Bản thân u nang không nhiễm khuẩn là một tổn thương lành tính, không phải ung thư và không có khả năng lây truyền trực tiếp. Dẫu vậy, dịch ứ đọng lâu ngày là môi trường thuận lợi để vi khuẩn cơ hội xâm nhập, làm bùng phát đợt viêm cấp tính hoặc hóa mủ tạo thành ổ áp xe.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh cốt lõi của u nang tuyến Bartholin bắt nguồn từ sự tắc nghẽn cơ học tại lỗ mở hoặc dọc theo lòng ống dẫn của tuyến. Khi đường thoát bị bít kín, dịch tiết nhầy liên tục tích lũy khiến thành ống căng giãn dần. Nguyên nhân dẫn đến sự tắc nghẽn này rất đa dạng, bao gồm phản ứng viêm nhiễm cục bộ, phù nề mô xung quanh, lắng đọng dịch nhầy quá quánh hoặc sự hình thành dải xơ sau các vi chấn thương ở vùng âm hộ.

Yếu tố nhiễm khuẩn là nguyên nhân hàng đầu vừa trực tiếp gây tắc ống dẫn, vừa thúc đẩy nang tiến triển thành ổ áp xe mủ. Mặc dù bản thân u nang không phải bệnh lây truyền qua đường tình dục, các nghiên cứu vi sinh cho thấy nhiều tác nhân gây viêm có nguồn gốc từ nhiễm khuẩn lây qua đường tình dục hoặc vi khuẩn thường trú đường tiêu hóa. Điển hình gồm có lậu cầu khuẩn Neisseria gonorrhoeae và Chlamydia trachomatis, hai tác nhân có ái tính cao với biểu mô trụ niêm mạc đường sinh dục, gây viêm niêm mạc ống tuyến phù nề dữ dội. Bên cạnh đó, vi khuẩn đường ruột Escherichia coli cùng các vi khuẩn cơ hội khác như tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, liên cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae, vi khuẩn kỵ khí Bacteroides hoặc Haemophilus influenzae cũng thường xuyên được phân lập từ các nang nhiễm trùng.

Bên cạnh viêm nhiễm, tổn thương cơ học và chấn thương mô mềm tại tầng sinh môn cũng là yếu tố thuận lợi. Vết rách hoặc đường khâu tầng sinh môn trong quá trình sinh ngả âm đạo, các phẫu thuật can thiệp thẩm mỹ vùng âm hộ, hoặc chấn thương do cọ xát cơ học kéo dài có thể để lại sẹo co kéo làm biến dạng và hẹp lỗ mở ống tuyến. Thói quen vệ sinh vùng kín không đúng cách, như thụt rửa sâu làm rối loạn hệ vi sinh tự nhiên, mặc quần áo bó sát bằng chất liệu tổng hợp gây bí bách ẩm ướt, cũng tạo điều kiện cho vi khuẩn ngược dòng xâm nhập.

Những yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh bao gồm phụ nữ trong độ tuổi sinh sản tích cực từ 20 đến 30 tuổi, người đang mang thai do tình trạng sung huyết vùng chậu và thay đổi miễn dịch cục bộ, người có tiền sử mắc các bệnh nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục, hoặc người mắc bệnh đái tháo đường kiểm soát kém khiến hệ miễn dịch suy giảm và tăng nguy cơ nhiễm trùng mô mềm.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của u nang tuyến Bartholin phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước của nang và tình trạng có hay không có nhiễm trùng đi kèm. Trong phần lớn trường hợp u nang đơn thuần kích thước nhỏ dưới 1 hoặc 2 cm, người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng đau hay khó chịu. Tổn thương thường được phát hiện một cách tình cờ khi chị em chạm vào vùng kín lúc tắm rửa, vệ sinh hoặc khi bác sĩ thực hiện khám phụ khoa định kỳ. Khi sờ nắn, khối nang có cảm giác mềm hoặc hơi căng, ranh giới rõ ràng, thành mỏng, di động tương đối và không gây đau khi ấn nhẹ, nằm lệch về một bên môi lớn gần lối vào âm đạo.

Khi u nang tăng dần kích thước lên trên 2 đến 4 cm mà chưa nhiễm khuẩn, khối u bắt đầu chiếm chỗ tại tiền đình âm hộ, dẫn đến cảm giác cộm vướng, nặng tức một bên vùng kín. Người bệnh có thể thấy khó chịu rõ rệt khi ngồi lâu trên bề mặt cứng, khi đi bộ nhanh, đạp xe hoặc khi mặc quần bó chật. Trong sinh hoạt tình dục, khối nang lớn cản trở sự co giãn tự nhiên của cửa âm đạo và có thể làm giảm khả năng tiết dịch bôi trơn, gây cảm giác đau rát khi giao hợp. Sau khi quan hệ, vùng u nang có thể hơi sưng to hơn do hiện tượng sung huyết sinh lý tạm thời.

Trường hợp u nang bị bội nhiễm vi khuẩn và tiến triển thành áp xe tuyến Bartholin, triệu chứng lâm sàng bùng phát rất nhanh chóng chỉ trong vòng hai đến bốn ngày. Dấu hiệu cảnh báo cấp tính bao gồm cơn đau nhức dữ dội, liên tục, cảm giác buốt giật theo nhịp mạch tại vùng âm hộ, khiến người bệnh không thể ngồi xuống hay bước đi bình thường. Khối nang sưng to nhanh, bề mặt da môi lớn căng bóng, đỏ rực và nóng rát khi chạm vào. Toàn thân người bệnh có thể xuất hiện phản ứng sốt cao, ớn lạnh, mệt mỏi và nổi hạch bẹn cùng bên. Cơn đau lan rộng gây kích thích vùng tam giác bàng quang và niệu đạo, dẫn đến tình trạng tiểu buốt, tiểu rắt hoặc khó tiểu. Nếu ổ áp xe tự vỡ, một lượng lớn mủ đặc màu vàng xanh hoặc nâu xám có mùi hôi tanh sẽ thoát ra ngoài rãnh âm hộ, kèm theo cảm giác giảm đau tức thì nhưng để lại nguy cơ rò mủ kéo dài và tái phát nếu không được xử lý y tế triệt để.

Cần phân biệt u nang tuyến Bartholin với các tổn thương khác vùng âm hộ như u mỡ, u bã đậu, tụ máu âm hộ sau chấn thương, nang tuyến Skene ở cạnh niệu đạo hoặc mụn rộp sinh dục để tránh tự nhận định sai lệch.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán u nang tuyến Bartholin chủ yếu dựa trên việc thăm khám lâm sàng chuyên khoa sản phụ khoa kết hợp khai thác bệnh sử và các xét nghiệm bổ trợ khi cần thiết. Bác sĩ phụ khoa sẽ tiến hành kiểm tra vùng chậu và cơ quan sinh dục ngoài trong tư thế sản khoa. Khi quan sát, bác sĩ ghi nhận sự bất đối xứng giữa hai bên môi lớn và xác định vị trí khối phồng ở góc bốn giờ hoặc tám giờ của lối vào âm đạo. Bằng thao tác thăm khám hai tay, một ngón tay đặt trong âm đạo và ngón cái ở ngoài môi lớn, bác sĩ đánh giá chính xác vị trí giải phẫu, kích thước, mật độ mềm hay chắc, độ di động, độ căng bóng của bề mặt và mức độ đau khi ấn nắn.

Bên cạnh khám thực thể, các kỹ thuật cận lâm sàng có thể được chỉ định tùy thuộc vào bệnh cảnh. Siêu âm phần mềm vùng tầng sinh môn giúp xác định cấu trúc bên trong của khối nang, phân biệt dịch trong thuần nhất với dịch mủ đặc có vách ngăn, đo lường kích thước chi tiết và đánh giá mức độ thâm nhiễm vào các mô sâu lân cận. Nếu khối u có biểu hiện viêm mủ hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn lây truyền qua đường tình dục, bác sĩ sẽ lấy mẫu dịch tiết âm đạo hoặc mủ dẫn lưu để nhuộm soi, nuôi cấy vi khuẩn làm kháng sinh đồ và thực hiện xét nghiệm PCR định danh các tác nhân đặc hiệu như lậu cầu khuẩn, Chlamydia trachomatis hay Mycoplasma.

Đối với phụ nữ trên 40 tuổi hoặc phụ nữ đã mãn kinh xuất hiện khối u mới ở vùng tuyến Bartholin, sinh thiết mô học là chỉ định vô cùng quan trọng. Ở độ tuổi này, các khối u tuyến thường thoái triển sinh lý; sự xuất hiện của khối gồ cứng, dính hoặc tái phát nhanh cần được sinh thiết để loại trừ ung thư biểu mô tuyến Bartholin hoặc các khối u ác tính vùng âm hộ. Việc chẩn đoán phân biệt kỹ lưỡng với nang tuyến Skene, thoát vị bẹn – môi lớn, nang biểu bì hay áp xe quanh hậu môn giúp bác sĩ đưa ra hướng can thiệp chuẩn xác nhất.

Biến chứng nguy hiểm của u nang tuyến Bartholin khi không xử trí kịp thời

Mặc dù u nang tuyến Bartholin ở giai đoạn đầu thường lành tính và diễn tiến âm thầm, việc chủ quan không theo dõi hoặc xử trí sai cách có thể dẫn đến nhiều hệ lụy sức khỏe đáng lo ngại. Biến chứng phổ biến nhất là tình trạng ứ đọng dịch tạo môi trường lý tưởng cho vi khuẩn xâm nhập, nhanh chóng biến khối nang thành ổ áp xe tuyến Bartholin sưng to, hóa mủ và gây đau đớn dữ dội. Khi áp xe quá căng, vỏ bọc có thể tự vỡ và rò rỉ dịch mủ hôi tanh, để lại nguy cơ rò mủ kéo dài và tạo thành các đường rò phức tạp tại tầng sinh môn.

Trong những trường hợp nhiễm khuẩn nặng không được khống chế, đặc biệt ở người có hệ miễn dịch suy yếu hoặc mắc đái tháo đường, vi khuẩn có thể xâm nhập qua mạng lưới mạch máu phong phú vùng chậu vào hệ tuần hoàn chung, gây nhiễm trùng huyết toàn thân đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Bên cạnh đó, các đợt viêm nhiễm tái phát liên tục còn để lại sẹo xơ cứng, làm biến dạng kiến trúc giải phẫu âm hộ và gây rối loạn chức năng tiết dịch nhờn lâu dài.

Tầm soát và loại trừ nguy cơ ác tính ở phụ nữ trên 40 tuổi

Một khía cạnh dịch tễ và bệnh học đặc biệt quan trọng cần được lưu ý là mối liên quan giữa tuổi tác và các tổn thương tại tuyến Bartholin. Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đại đa số các khối u tuyến là lành tính do liên quan đến hoạt động tiết dịch nhầy mạnh mẽ. Tuy nhiên, sau tuổi 40 và đặc biệt là giai đoạn sau mãn kinh, tuyến Bartholin tự nhiên sẽ dần thoái hóa và giảm kích thước.

Do đó, bất kỳ sự xuất hiện mới nào của một khối u tại vị trí tuyến Bartholin ở phụ nữ lớn tuổi đều là dấu hiệu cảnh báo cần được khảo sát cẩn trọng để loại trừ ung thư biểu mô tuyến Bartholin hoặc các khối u ác tính vùng âm hộ. Bác sĩ thường chỉ định làm sinh thiết mô học để kiểm tra bản chất tế bào thay vì chỉ đơn thuần dẫn lưu như ở phụ nữ trẻ, giúp đảm bảo không bỏ sót các bệnh lý tân sinh nguy hiểm.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược xử trí u nang tuyến Bartholin được cá thể hóa dựa trên kích thước nang, mức độ triệu chứng khó chịu, tình trạng nhiễm trùng và tiền sử tái phát của từng người bệnh. Với những u nang nhỏ dưới 2 cm, không đau, không có dấu hiệu viêm nhiễm và được phát hiện tình cờ, việc can thiệp thủ thuật thường chưa cần thiết. Bác sĩ chuyên khoa có thể hướng dẫn người bệnh theo dõi định kỳ kết hợp ngâm vùng chậu trong nước ấm sạch từ mười đến mười lăm phút mỗi lần, vài lần mỗi ngày. Nhiệt độ ấm giúp tăng cường tuần hoàn cục bộ, hỗ trợ làm loãng chất nhầy ứ đọng và tạo điều kiện cho miệng ống tuyến tự mở ra thoát dịch.

Khi u nang phát triển với kích thước lớn gây vướng cộm, đau rát khi sinh hoạt hoặc đã chuyển hóa thành ổ áp xe cấp tính, can thiệp ngoại khoa xâm lấn tối thiểu là phương thức điều trị chủ đạo nhằm giải phóng dịch mủ và tái tạo đường dẫn lưu vĩnh viễn. Thủ thuật rạch dẫn lưu đơn thuần hiện nay ít được ưu tiên đơn độc vì tỷ lệ tái phát bít tắc rất cao. Thay vào đó, hai thủ thuật thường quy được áp dụng rộng rãi bao gồm đặt ống thông Word và phẫu thuật mở thông túi (marsupialization). Với phương pháp đặt ống thông Word, bác sĩ rạch một vết nhỏ trên nang sau khi gây tê tại chỗ, đưa ống thông có bóng nhỏ vào lòng nang rồi bơm nước muối sinh lý giữ cố định trong bốn đến sáu tuần để hình thành lỗ rò có biểu mô hóa vĩnh viễn. Với phẫu thuật mở thông túi, bác sĩ rạch rộng nang và khâu lộn mép vỏ nang vào niêm mạc âm hộ nhằm tạo cửa thoát dịch tự nhiên lâu dài.

Trong các trường hợp u nang nhiễm khuẩn hoặc áp xe, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau và chống viêm toàn thân phù hợp dựa trên kết quả cấy vi sinh nhằm kiểm soát tình trạng nhiễm trùng lan rộng. Phẫu thuật bóc trọn toàn bộ tuyến Bartholin chỉ được xem xét như lựa chọn cuối cùng khi u nang hoặc áp xe tái phát dai dẳng nhiều lần sau các thủ thuật mở thông, hoặc ở phụ nữ lớn tuổi có nghi ngờ bệnh lý ác tính. Sau can thiệp, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn chăm sóc vết mổ, giữ vùng kín khô thoáng và tái khám đúng lịch hẹn để đánh giá tốc độ liền sẹo.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không có biện pháp nào có thể ngăn ngừa hoàn toàn sự hình thành của u nang tuyến Bartholin do đặc điểm giải phẫu tự nhiên của ống tuyến rất mảnh dẻ, phụ nữ hoàn toàn có thể chủ động giảm thiểu tối đa nguy cơ tắc nghẽn và nhiễm trùng thông qua các thói quen chăm sóc sức khỏe khoa học.

Vệ sinh vùng sinh dục đúng cách giữ vai trò nền tảng. Chị em nên rửa nhẹ nhàng vùng âm hộ hằng ngày bằng nước sạch hoặc dung dịch vệ sinh phụ nữ có độ pH dịu nhẹ, cân bằng với môi trường sinh lý. Tránh tuyệt đối hành vi thụt rửa sâu bên trong âm đạo vì hành động này làm xáo trộn hệ vi khuẩn có lợi Lactobacillus, tạo cơ hội cho vi khuẩn gây hại phát triển ngược dòng. Sau khi đi vệ sinh, luôn lau chùi theo hướng từ trước ra sau để ngăn vi khuẩn từ vùng hậu môn lan sang cửa mình.

Thực hành tình dục an toàn là yếu tố then chốt khác. Việc sử dụng bao cao su đúng cách trong mọi lần giao hợp giúp phòng ngừa hiệu quả các bệnh lây truyền qua đường tình dục, đặc biệt là lậu cầu khuẩn và Chlamydia, vốn là những tác nhân hàng đầu gây viêm tắc ống tuyến Bartholin. Bên cạnh đó, nên duy trì lối sống tình dục lành mạnh, chung thủy và cởi mở chia sẻ với bạn tình về sức khỏe sinh sản.

Lựa chọn trang phục thoáng mát, ưu tiên quần lót bằng chất liệu cotton tự nhiên thấm hút mồ hôi tốt và thay mới mỗi ngày. Tránh mặc quần bó sát, đồ ẩm ướt kéo dài vì môi trường bí bách tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi. Đồng thời, những người có bệnh lý nền như đái tháo đường cần kiểm soát tốt đường huyết và phụ nữ nên duy trì khám phụ khoa định kỳ sáu tháng một lần để bảo vệ sức khỏe vùng kín.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Chị em phụ nữ nên chủ động đến các cơ sở y tế có chuyên khoa phụ sản để được thăm khám ngay khi nhận thấy những dấu hiệu bất thường sau đây: Xuất hiện khối sưng hoặc u cục mới nổi ở một bên mép âm đạo, dù khối u không gây đau đớn nhưng không có dấu hiệu tự thu nhỏ sau vài ngày theo dõi. Khối nang tăng nhanh về kích thước, gây cảm giác nặng nề, cộm vướng, đau rát khi ngồi, khi đi lại hoặc gây cản trở trong sinh hoạt tình dục.

Vùng âm hộ xuất hiện các triệu chứng viêm nhiễm cấp tính như sưng nề to, tấy đỏ, nóng rát, sờ vào thấy đau chói hoặc rỉ dịch mủ màu vàng đục, có mùi hôi tanh khó chịu. Cơn đau nhức âm hộ diễn tiến dữ dội kèm theo phản ứng toàn thân như sốt cao, rét run, mệt mỏi, sưng đau hạch bẹn hoặc rối loạn tiểu tiện như tiểu buốt, tiểu khó.

Trường hợp người bệnh trên 40 tuổi hoặc đã mãn kinh phát hiện khối u mới ở vùng cửa mình cần đi khám ngay lập tức để tiến hành sinh thiết tầm soát nguy cơ ung thư. Tuyệt đối không được chần chừ, trì hoãn vì tâm lý e ngại, và đặc biệt không tự ý dùng kim nhọn chọc hút hay bóp nặn khối u tại nhà vì hành động này có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quan và nâng cao nhận thức cộng đồng, không thể thay thế cho việc thăm khám lâm sàng, chẩn đoán xác định hay chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa. Mỗi cá nhân có đặc điểm giải phẫu và tình trạng đáp ứng y khoa khác nhau, do đó kế hoạch can thiệp cần được chuyên gia y tế đánh giá trực tiếp.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dùng kim, dao lam hay các vật sắc nhọn để chọc thủng, rạch nặn mủ khối u tại nhà. Hành vi này có thể gây chảy máu khó cầm, tổn thương cấu trúc mô xung quanh và khiến vi khuẩn xâm nhập sâu vào tuần hoàn máu, dẫn đến biến chứng nhiễm trùng huyết vô cùng nguy hiểm. Đồng thời, không tự mua các loại thuốc kháng sinh, thuốc bôi ngoài da hay đắp các loại lá cây, bài thuốc dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng lên vùng kín vì có thể gây bỏng rát niêm mạc, dị ứng tiếp xúc và làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng.

Kết luận

U nang tuyến Bartholin là bệnh lý lành tính phổ biến nhưng có thể gây ra nhiều phiền toái trong sinh hoạt hằng ngày và tiềm ẩn nguy cơ biến chứng áp xe nếu không được chăm sóc đúng cách. Việc chủ động nhận biết sớm các biểu hiện ban đầu, duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện vệ sinh vùng kín khoa học là những yếu tố thiết yếu giúp phụ nữ bảo vệ sức khỏe sinh sản của bản thân. Khi phát hiện khối sưng bất thường hoặc có dấu hiệu đau rát tại vùng âm hộ, chị em không nên tự ti hay trì hoãn, mà hãy tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa uy tín để được bác sĩ thăm khám, xác định chính xác nguyên nhân và tư vấn giải pháp can thiệp an toàn, hiệu quả.