Sa tử cung: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về sa tử cung

Tử cung là một cơ quan cơ rỗng thuộc hệ sinh sản nữ, có hình dạng tựa như một quả lê lộn ngược, nằm sâu trong tiểu khung, phía trước giáp bàng quang và phía sau giáp trực tràng. Ở trạng thái giải phẫu bình thường, tử cung được treo và cố định vững chắc nhờ một mạng lưới phức tạp gồm các cơ nâng hậu môn, mô liên kết mạc chậu và các dây chằng chắc khỏe như dây chằng tròn, dây chằng rộng, dây chằng tử cung cùng và dây chằng ngang cổ tử cung. Cấu trúc võng cơ sàn chậu đóng vai trò như một giá đỡ chịu lực, gánh toàn bộ trọng lượng của các cơ quan nội tạng bên trong ổ bụng và vùng chậu.

Hiện tượng sa tử cung xảy ra khi các sợi cơ và mô liên kết nâng đỡ này bị kéo giãn quá giới hạn đàn hồi, rách vi thể hoặc suy giảm chức năng trương lực qua thời gian. Dưới tác động thường trực của áp lực ổ bụng và trọng lực, tử cung không còn giữ được điểm tựa vững chắc, dần dần tụt lún dọc theo trục của ống âm đạo. Sự dịch chuyển này có thể diễn ra âm thầm trong nhiều năm hoặc tiến triển nhanh chóng sau những biến cố cơ học nặng nề.

Sa tử cung hiếm khi tồn tại đơn độc mà thường nằm trong bệnh cảnh chung của rối loạn nâng đỡ sàn chậu. Khi trục nâng đỡ suy sụp, thành âm đạo cũng mất đi điểm tựa, kéo theo sự sa xuống đồng thời của các tạng lân cận. Tùy thuộc vào phần thành âm đạo bị tổn thương, người bệnh có thể cùng lúc bị sa bàng quang ở thành trước âm đạo, sa trực tràng ở thành sau âm đạo hoặc sa quai ruột non qua túi cùng sau. Điều này lý giải vì sao sa tử cung thường gây ra triệu chứng đa cơ quan, tác động đồng thời lên cả hệ sinh dục, tiết niệu và tiêu hóa dưới của người phụ nữ.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế cốt lõi dẫn đến sa tử cung là sự mất cân bằng giữa sức nâng đỡ của cấu trúc cân cơ sàn chậu và tải lực áp lực dồn xuống từ khoang bụng. Sự suy yếu này thường bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phối hợp, trong đó quá trình mang thai và sinh nở qua ngả âm đạo được xem là yếu tố khởi phát hàng đầu. Khi chuyển dạ, đặc biệt ở những ca sinh nở kéo dài, sinh con có cân nặng lớn trên bốn kilôgam hoặc phải can thiệp thủ thuật sản khoa như giác hút hay kẹp sản khoa, các khối cơ nâng sàn chậu và dây chằng tử cung bị căng giãn hết mức, thậm chí bị đứt rách các vi sợi collagen. Những tổn thương cơ học này không phải lúc nào cũng hồi phục hoàn toàn sau kỳ hậu sản, tạo tiền đề cho sự suy yếu tiềm tàng về sau.

Bên cạnh yếu tố sản khoa, quá trình lão hóa tự nhiên và sự suy giảm nội tiết tố estrogen trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh đóng vai trò làm bệnh tiến triển rõ rệt hơn. Hormone estrogen có nhiệm vụ duy trì độ dày dặn, tính đàn hồi và hàm lượng collagen trong các mô liên kết vùng chậu. Khi buồng trứng thoái hóa và giảm tiết estrogen, toàn bộ cấu trúc sàn chậu dần bị teo mỏng, xơ hóa và mất đi tính đàn hồi nâng đỡ, khiến tử cung không còn giá đỡ vững chắc như thời trẻ.

Ngoài ra, bất kỳ tình trạng nào làm gia tăng áp lực mạn tính trong ổ bụng đều thúc đẩy tử cung trượt dần xuống dưới. Những người thường xuyên bị táo bón mạn tính phải rặn nhiều khi đi đại tiện, người mắc các bệnh lý hô hấp gây ho kéo dài như hen phế quản hoặc viêm phế quản mạn, và người lao động thể lực nặng nhọc, thường xuyên khuân vác đồ nặng mà không có thời gian nghỉ ngơi hợp lý đều phải chịu tải lực áp lực rất lớn lên sàn chậu. Tình trạng thừa cân hoặc béo phì cũng liên tục tạo sức ép cơ học đè nặng lên các tạng vùng chậu, khiến sàn chậu bị quá tải liên tục.

Cuối cùng, yếu tố di truyền và đặc điểm cơ địa liên kết cũng góp phần quyết định nguy cơ mắc bệnh. Một số phụ nữ bẩm sinh có cấu trúc mô liên kết lỏng lẻo, khả năng tổng hợp collagen kém hoặc có tiền sử phẫu thuật can thiệp vùng chậu làm gián đoạn mạng lưới nâng đỡ. Khi kết hợp các yếu tố nguy cơ này lại với nhau, sàn chậu sẽ nhanh chóng thoái hóa và dẫn đến hiện tượng sa tử cung tiến triển theo thời gian.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Dấu hiệu và triệu chứng của sa tử cung rất đa dạng, biến thiên từ cảm giác khó chịu nhẹ thoáng qua cho đến những rối loạn chức năng rõ rệt làm xáo trộn cuộc sống hàng ngày. Ở những giai đoạn đầu khi tử cung mới chỉ tụt nhẹ trong ống âm đạo, người bệnh hầu như không nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường nào và bệnh thường chỉ tình cờ được phát hiện qua thăm khám phụ khoa định kỳ. Tuy nhiên, khi tử cung trượt xuống sâu hơn, các triệu chứng cơ học và rối loạn tạng lân cận sẽ bắt đầu bộc lộ ngày càng rõ rệt.

Biểu hiện điển hình và phổ biến nhất là cảm giác trì nặng, căng tức liên tục ở vùng hạ vị hoặc vùng đáy chậu, tương tự như cảm giác đang ngồi đè lên một quả bóng nhỏ hoặc có vật cản bên trong âm đạo. Người bệnh thường bị đau âm ỉ vùng thắt lưng và vùng xương cùng cụt do các dây chằng treo tử cung bị kéo căng quá mức. Điểm đặc trưng của các triệu chứng này là chúng có xu hướng gia tăng vào cuối ngày, nặng hơn khi người bệnh phải đứng lâu, đi bộ nhiều, ho, hắt hơi hoặc khuân vác đồ nặng, và thường thuyên giảm đáng kể khi nằm nghỉ ngơi kê cao chân.

Khi bệnh tiến triển sang mức độ nặng hơn, người bệnh có thể trực tiếp sờ thấy hoặc nhìn thấy một khối phồng mềm thò ra ngoài cửa mình. Tình trạng này khiến việc ngồi xuống, đi lại hay khép chân trở nên cộm vướng, bất tiện. Trong quan hệ vợ chồng, người bệnh có thể cảm thấy đau rát, khó chịu hoặc giảm cảm giác khoái cảm do đường âm đạo bị biến dạng và cản trở cơ học.

Bên cạnh các triệu chứng tại chỗ, sa tử cung hầu như luôn đi kèm các rối loạn chức năng bàng quang và trực tràng do các cơ quan này bị kéo lệch trục. Về đường tiết niệu, người bệnh có thể gặp tình trạng tiểu không kiểm soát khi ho, hắt hơi, cười lớn, hoặc ngược lại là cảm giác buồn tiểu gấp, tiểu nhiều lần nhưng dòng tiểu yếu, thậm chí bí tiểu và phải dùng tay đẩy khối sa vào trong mới đi tiểu hết được. Về đường tiêu hóa, người bệnh thường bị táo bón kéo dài, đi tiêu khó khăn hoặc có cảm giác đại tiện không hết phân. Cần lưu ý phân biệt các triệu chứng này với các bệnh lý phụ khoa khác như u xơ tử cung, polyp cổ tử cung hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu đơn thuần để tránh nhầm lẫn trong đánh giá ban đầu.

Chẩn đoán

Chẩn đoán sa tử cung chủ yếu dựa trên quá trình thăm khám lâm sàng tỉ mỉ do bác sĩ chuyên khoa phụ khoa thực hiện kết hợp với việc khai thác kỹ tiền sử sinh nở và triệu chứng của người bệnh. Trong quy trình thăm khám vùng chậu, bác sĩ sẽ sử dụng mỏ vịt chuyên dụng để quan sát từng thành âm đạo, kiểm tra vị trí chính xác của cổ tử cung và đánh giá xem có tổn thương viêm loét, trợt niêm mạc hay tình trạng sa phối hợp của bàng quang và trực tràng hay không.

Để lượng giá chính xác mức độ sa trong điều kiện chịu tải thực tế, bác sĩ thường yêu cầu người bệnh thực hiện nghiệm pháp tăng áp lực ổ bụng, hay còn gọi là động tác rặn Valsalva giống như khi rặn đi cầu hoặc ho mạnh. Khi đó, mức độ trượt xuống tối đa của tử cung và thành âm đạo sẽ bộc lộ rõ ràng nhất. Tiếp theo, bác sĩ sẽ hướng dẫn người bệnh thực hiện động tác siết thắt cơ sàn chậu tương tự như khi nín tiểu nhằm kiểm tra và đánh giá sức mạnh cơ lực cũng như độ đàn hồi của nhóm cơ nâng hậu môn. Hiện nay, hệ thống phân loại định lượng mức độ sa tạng chậu chuẩn quốc tế thường được áp dụng nhằm đo đạc chính xác vị trí giải phẫu của các điểm mốc so với màng trinh.

Trong những trường hợp bệnh nhân có triệu chứng rối loạn tiểu tiện phức tạp, tiểu không tự chủ hoặc có dấu hiệu ứ đọng nước tiểu sau khi đi tiểu, bác sĩ có thể chỉ định thêm các thăm dò chuyên sâu như đo niệu động học và siêu âm đo lượng nước tiểu tồn dư để đánh giá chính xác chức năng bàng quang. Ngoài ra, chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng, siêu âm đầu dò âm đạo hoặc chụp cộng hưởng từ vùng chậu có thể được cân nhắc nhằm loại trừ các bệnh lý khối u vùng tiểu khung đi kèm như u xơ tử cung hay u buồng trứng trước khi đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp.

Phân loại các cấp độ tiến triển của sa tử cung

Tình trạng sa tử cung thường được các chuyên gia sản phụ khoa phân chia thành ba hoặc bốn cấp độ lâm sàng dựa trên vị trí thấp nhất của cổ tử cung so với lỗ ngoài âm đạo. Ở cấp độ một, tử cung mới chỉ tụt nhẹ xuống phần trên của ống âm đạo và phần lớn không gây ra cảm giác khó chịu rõ ràng. Sang cấp độ hai, tử cung tiếp tục trượt sâu hơn dọc theo ống âm đạo và có thể thập thò ngay tại mép cửa âm đạo khi người bệnh rặn mạnh hoặc làm việc quá sức. Cấp độ ba là giai đoạn tiến triển nghiêm trọng nhất khi toàn bộ thân và cổ tử cung đã tụt hẳn ra ngoài âm hộ, có thể quan sát trực tiếp bằng mắt thường dưới dạng một khối phồng có màu hồng nhạt.

Việc phân độ chính xác đóng vai trò quyết định trong việc định hướng chiến lược điều trị phù hợp cho từng cá nhân. Với cấp độ một và hai, người bệnh thường đáp ứng tốt với các biện pháp can thiệp bảo tồn như thay đổi thói quen sinh hoạt, tập luyện cơ sàn chậu và theo dõi định kỳ. Tuy nhiên, khi bệnh đã chuyển sang cấp độ ba, khối tử cung nằm thường trực bên ngoài môi trường âm đạo sẽ dễ bị cọ xát với quần áo, dẫn đến nguy cơ viêm loét, nhiễm trùng mạn tính và chảy máu. Khi đó, can thiệp y khoa tích cực thông qua đặt vòng nâng hoặc phẫu thuật tạo hình sàn chậu sẽ là chỉ định cần thiết để ngăn ngừa biến chứng và khôi phục chức năng giải phẫu.

Các dạng sa cơ quan vùng chậu thường phối hợp

Do sàn chậu là một cấu trúc nâng đỡ thống nhất bao gồm nhiều nhóm cơ và mạc liên kết đan xen, nên hiện tượng suy yếu sàn chậu hiếm khi chỉ ảnh hưởng cục bộ lên một cơ quan duy nhất. Trong thực hành lâm sàng, sa tử cung rất thường đi kèm với các dạng thoát vị thành âm đạo khác, tạo thành một hội chứng rối loạn chức năng sàn chậu phức tạp. Dạng phối hợp phổ biến nhất là sa bàng quang, xảy ra khi thành trước của âm đạo bị suy yếu khiến bàng quang tụt xuống và phình vào lòng âm đạo. Tình trạng này làm biến dạng góc niệu đạo bàng quang, dẫn đến các rối loạn bài tiết nước tiểu như tiểu gấp, tiểu ngắt quãng hoặc bí tiểu.

Bên cạnh sa bàng quang, người bệnh cũng có thể đồng thời gặp phải tình trạng sa trực tràng khi thành sau âm đạo bị giãn mỏng, cho phép trực tràng phình lồi về phía trước. Biến đổi giải phẫu này tạo ra một túi chứa phân giả khiến người bệnh gặp rất nhiều khó khăn khi đi đại tiện, thường xuyên có cảm giác đi tiêu không hết và đôi khi phải dùng ngón tay ấn vào thành sau âm đạo để hỗ trợ tống phân ra ngoài. Ngoài ra, sự thoát vị của các quai ruột non vào túi cùng sau âm đạo, gọi là sa ruột non, cũng có thể xuất hiện ở những bệnh nhân có tổn thương sàn chậu sâu rộng. Sự phối hợp của nhiều cơ quan sa cùng lúc đòi hỏi việc đánh giá phải toàn diện để lập kế hoạch điều trị đồng bộ.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược xử trí sa tử cung được xây dựng dựa trên mức độ nghiêm trọng của tổn thương giải phẫu, mức độ ảnh hưởng của triệu chứng lên chất lượng sống, độ tuổi, nhu cầu sinh hoạt tình dục và nguyện vọng bảo tồn tử cung cũng như kế hoạch sinh con trong tương lai của từng người bệnh. Với những trường hợp sa tử cung nhẹ, không có triệu chứng khó chịu hoặc triệu chứng không gây cản trở sinh hoạt, việc can thiệp phẫu thuật thường chưa cần thiết mà ưu tiên theo dõi định kỳ kết hợp điều chỉnh lối sống.

Phương pháp điều trị bảo tồn không phẫu thuật là lựa chọn ban đầu cho hầu hết các trường hợp sa độ nhẹ đến trung bình hoặc những bệnh nhân lớn tuổi có bệnh nền nội khoa phức tạp không thể thực hiện phẫu thuật. Trong đó, tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng sàn chậu với các bài tập Kegel đóng vai trò nền tảng. Khi được hướng dẫn thực hiện đúng kỹ thuật dưới sự giám sát của chuyên viên y tế, các bài tập này giúp tăng cường sức mạnh khối cơ nâng, ngăn chặn tử cung tụt sâu hơn và cải thiện đáng kể triệu chứng són tiểu. Đối với những trường hợp sa tiến triển hơn nhưng chưa muốn hoặc không đủ điều kiện mổ, đặt vòng nâng tử cung bằng silicon qua đường âm đạo là giải pháp cơ học an toàn và hiệu quả cao. Vòng nâng có tác dụng nâng đỡ tử cung tại chỗ, giúp giảm áp lực và cải thiện triệu chứng tức thì, tuy nhiên người bệnh cần được bác sĩ hướng dẫn cách tháo lắp vệ sinh và tái khám định kỳ để tránh nguy cơ xước loét niêm mạc.

Khi các biện pháp bảo tồn không mang lại hiệu quả hoặc tình trạng sa tử cung ở mức độ nặng gây cản trở nghiêm trọng đến chức năng sinh hoạt, can thiệp ngoại khoa sẽ được xem xét. Các phương pháp phẫu thuật hiện nay bao gồm hai nhóm chính: phẫu thuật bảo tồn tử cung và phẫu thuật cắt bỏ tử cung. Trong phẫu thuật bảo tồn, bác sĩ sẽ tiến hành treo tử cung vào các cấu trúc dây chằng hoặc mỏm nhô xương cùng bằng mô tự thân hoặc lưới nhân tạo qua ngả nội soi ổ bụng hay đường âm đạo. Phương pháp này thích hợp cho những phụ nữ trẻ còn mong muốn giữ lại tử cung. Ngược lại, với những phụ nữ lớn tuổi, đã mãn kinh hoặc kèm theo các bệnh lý tử cung khác, phẫu thuật cắt tử cung qua ngả âm đạo kết hợp tái tạo thành âm đạo và khâu nâng cơ sàn chậu thường được lựa chọn để giải quyết triệt để khối sa. Mọi quyết định can thiệp ngoại khoa đều cần được tư vấn kỹ lưỡng bởi bác sĩ chuyên khoa nhằm cân nhắc tối ưu giữa lợi ích và nguy cơ tái phát.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa sa tử cung đòi hỏi một chiến lược chủ động kéo dài xuyên suốt cuộc đời của người phụ nữ, đặc biệt là trong các giai đoạn nhạy cảm như sau sinh nở và thời kỳ tiền mãn kinh. Nguyên tắc mấu chốt là bảo vệ sự toàn vẹn của hệ thống cân cơ sàn chậu và hạn chế tối đa các tác nhân làm gia tăng áp lực đè nén lên ổ bụng.

Trong giai đoạn hậu sản, sản phụ cần có chế độ nghỉ ngơi hợp lý để các mô liên kết và dây chằng vùng chậu có thời gian phục hồi tự nhiên. Cần tuyệt đối tránh việc ngồi xổm lâu, khiêng vác vật nặng hoặc quay trở lại lao động thể lực nặng nhọc quá sớm sau sinh. Thay vào đó, việc vận động nhẹ nhàng và thực hiện các bài tập co thắt sàn chậu theo hướng dẫn y khoa ngay sau khi cơ thể hồi phục sẽ giúp kích thích trương lực cơ nâng phục hồi nhanh chóng và bền vững.

Duy trì một chế độ dinh dưỡng cân đối và khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa táo bón mạn tính, vốn là yếu tố hàng đầu gây quá tải sàn chậu do phản xạ rặn thường xuyên. Chị em nên tăng cường bổ sung chất xơ hòa tan và không hòa tan từ rau xanh, củ quả tươi, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý thông qua vận động thể chất thường xuyên giúp giảm bớt sức nặng cơ học đè ép liên tục lên đáy chậu. Những người mắc các bệnh lý mạn tính gây ho kéo dài như hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn hoặc viêm xoang chảy dịch cần được điều trị y khoa dứt điểm để hạn chế các đợt tăng áp lực ổ bụng đột ngột. Cuối cùng, việc duy trì thói quen tập luyện cơ sàn chậu hàng ngày như một phần của lối sống sẽ giúp giữ vững sự săn chắc của khung chậu qua thời gian.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người phụ nữ nên chủ động đặt lịch khám chuyên khoa sản phụ khoa ngay khi nhận thấy những dấu hiệu bất thường ban đầu như cảm giác nặng trũng, tức tức ở vùng bụng dưới, cảm giác cộm vướng như có dị vật trong ống âm đạo hoặc xuất hiện tình trạng rò rỉ nước tiểu khi ho và vận động. Việc thăm khám sớm ở giai đoạn nhẹ sẽ giúp người bệnh tiếp cận các biện pháp phục hồi bảo tồn hiệu quả mà chưa cần can thiệp xâm lấn.

Đặc biệt, cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế có chuyên khoa sàn chậu nếu phát hiện khối sa đã tụt hẳn ra ngoài cửa mình và không thể tự co lên, gây khó khăn khi đi lại hoặc ngồi. Các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng đòi hỏi phải được nhân viên y tế đánh giá kịp thời bao gồm: bề mặt khối sa xuất hiện vết trầy xước, lở loét, chảy dịch có mùi hôi hoặc rỉ máu bất thường; xuất hiện tình trạng bí tiểu cấp tính, bụng dưới căng tức dữ dội không thể đi tiểu được; hoặc sốt cao kèm theo đau quặn bụng dưới nghi ngờ biến chứng nhiễm trùng. Tuyệt đối không tự ý dùng tay cố gắng đẩy mạnh khối sa vào trong khi chưa được hướng dẫn kỹ thuật chuẩn xác để tránh làm tổn thương thêm niêm mạc âm đạo.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin y khoa được cung cấp trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức cộng đồng và không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Mức độ sa tử cung và sức chịu đựng của sàn chậu ở mỗi cá nhân là hoàn toàn khác nhau, do đó người bệnh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán dựa trên các triệu chứng tham khảo trên mạng.

Đặc biệt, phụ nữ sau sinh hoặc người lớn tuổi cần cảnh giác và tuyệt đối không áp dụng các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học như xông hơi vùng kín bằng các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc, châm cứu hoặc uống các bài thuốc tán được quảng cáo có tác dụng co rút tử cung. Việc xông hơ nhiệt độ cao có thể dẫn đến bỏng niêm mạc, khô rát và tăng nguy cơ nhiễm trùng phụ khoa nghiêm trọng. Người bệnh cũng không tự ý mua hoặc sử dụng các loại vòng nâng tử cung khi chưa được bác sĩ đo kích thước chuẩn xác và hướng dẫn quy trình khử khuẩn an toàn.

Kết luận

Sa tử cung là một rối loạn sàn chậu thường gặp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và cải thiện tốt nếu được phát hiện sớm và xử trí đúng hướng. Việc suy giảm chất lượng cuộc sống do bệnh gây ra không phải là điều phụ nữ phải âm thầm chịu đựng như một hệ quả tất yếu của quá trình sinh nở hay tuổi già.

Thay vì mang tâm lý e ngại hay tự ý áp dụng các biện pháp dân gian chưa kiểm chứng, chị em nên cởi mở chia sẻ tình trạng của mình với bác sĩ chuyên khoa phụ khoa. Sự kết hợp giữa lối sống lành mạnh, bài tập phục hồi sàn chậu kiên trì và các can thiệp y khoa phù hợp sẽ giúp người phụ nữ sớm tìm lại sự thoải mái, tự tin và bảo vệ trọn vẹn sức khỏe sinh sản lâu dài.