Phình mạch máu não: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về phình mạch máu não

Phình mạch máu não là hiện tượng giãn rộng khu trú có tính chất bệnh lý của một đoạn thành động mạch nội sọ. Bình thường, thành của các động mạch não được cấu tạo gồm ba lớp mô cơ bản, bao gồm lớp nội mạc trong cùng, lớp cơ trơn ở giữa tạo lực nâng đỡ và lớp màng ngoài liên kết bảo vệ. Dưới ảnh hưởng của sự thoái hóa cấu trúc mô liên kết hoặc khiếm khuyết bẩm sinh tại lớp cơ trơn, thành mạch tại một số điểm suy yếu sẽ không còn đủ khả năng đàn hồi trước sức ép thủy tĩnh của dòng máu. Áp lực huyết động tuần hoàn liên tục tác động vào điểm yếu này khiến thành mạch dần phồng lồi ra ngoài tạo thành một túi phình chứa đầy máu, tương tự cơ chế một vị trí mỏng trên quả bóng bay bị căng phồng khi chịu áp suất khí quá lớn.

Về mặt dịch tễ học y khoa, phình mạch máu não là một bệnh lý mạch máu nội sọ tương đối phổ biến, ước tính ảnh hưởng đến khoảng ba phần trăm dân số nói chung. Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi nhưng tần suất phát hiện và chẩn đoán gia tăng rõ rệt ở những người từ bốn mươi tuổi trở lên, đồng thời ghi nhận tỷ lệ mắc ở phụ nữ có phần nhỉnh hơn nam giới. Đại đa số các túi phình mạch não có kích thước nhỏ dưới năm đến bảy milimét, tồn tại im lặng suốt đời mà không gây ra bất kỳ triệu chứng hay biến chứng nào.

Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất đối với bệnh lý này là nguy cơ túi phình vỡ đột ngột. Trung bình mỗi năm có khoảng một trên một nghìn người mang túi phình mạch não bị biến chứng vỡ, gây ra xuất huyết khoang dưới nhện. Đây là thể đột quỵ xuất huyết đặc biệt nguy hiểm với tỷ lệ tử vong ước tính lên tới khoảng bốn mươi phần trăm, đồng thời nhiều bệnh nhân sống sót phải đối mặt với các di chứng suy giảm vận động, nhận thức hoặc rối loạn hành vi lâu dài. Hiểu rõ bản chất bệnh lý giúp người dân không quá hoang mang nhưng luôn giữ được sự cảnh giác cần thiết để chủ động tầm soát y khoa khi có yếu tố nguy cơ.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Sự hình thành và tiến triển của túi phình mạch máu não bắt nguồn từ sự phối hợp phức tạp giữa các khiếm khuyết cấu trúc thành mạch có sẵn và tác động cơ học của áp lực dòng máu kéo dài qua nhiều năm. Bản thân các vị trí chia nhánh của đa giác Willis ở đáy não là nơi phải chịu lực căng tiếp tuyến cao nhất từ tuần hoàn động mạch. Khi cấu trúc nâng đỡ của lớp cơ trơn và sợi đàn hồi tại những điểm này bị suy yếu hoặc thoái hóa, thành mạch sẽ dần bị giãn mỏng và phình nở ra ngoài.

Về mặt bệnh lý bẩm sinh và di truyền, một số tình trạng rối loạn cấu trúc mô liên kết làm tăng đáng kể nguy cơ xuất hiện túi phình mạch máu não. Điển hình trong số đó là hội chứng Ehlers-Danlos dạng mạch máu và hội chứng Marfan, nơi các sợi collagen hoặc fibrillin bị khiếm khuyết cấu trúc khiến thành động mạch mất đi độ bền vững tự nhiên. Bệnh thận đa nang di truyền trội nhiễm sắc thể thường cũng là một nguyên nhân quan trọng, khi sự đột biến gen không chỉ hình thành nhiều nang ở thận mà còn liên quan chặt chẽ đến sự phát triển của các túi phình mạch nội sọ. Ngoài ra, dị dạng động tĩnh mạch não làm biến đổi dòng chảy và gia tăng áp lực cục bộ lên các mạch máu nuôi dưỡng, gián tiếp thúc đẩy sự hình thành túi phình mạch. Tiền sử gia đình có người thân trực hệ từng mắc phình mạch não cũng được xác định là một yếu tố nguy cơ nội tại rõ ràng.

Bên cạnh các nguyên nhân bẩm sinh, nhóm yếu tố nguy cơ mắc phải trong lối sống và bệnh mạn tính đóng vai trò thúc đẩy túi phình to nhanh và tăng khả năng rách vỡ. Trong đó, tăng huyết áp mạn tính không được kiểm soát tốt là yếu tố nguy hiểm hàng đầu, liên tục tạo áp lực căng xé lên thành mạch vốn đã mỏng manh. Thói quen hút thuốc lá làm suy giảm chức năng nội mô, kích hoạt các phản ứng viêm phá hủy cấu trúc đàn hồi của thành mạch và làm tăng nguy cơ vỡ túi phình lên gấp nhiều lần. Tuổi tác càng cao, đặc biệt sau bốn mươi tuổi, sự xơ vữa động mạch và thoái hóa mô càng diễn ra mạnh mẽ. Việc lạm dụng rượu bia mạn tính, sử dụng các chất kích thích như cocaine hoặc amphetamine, và tình trạng suy giảm hormone estrogen ở phụ nữ thời kỳ mãn kinh cũng là những yếu tố nguy cơ được y văn ghi nhận làm tăng khả năng phát sinh và rách vỡ phình mạch não.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của phình mạch máu não có sự khác biệt rất lớn tùy thuộc vào tình trạng túi phình còn nguyên vẹn hay đã bị rách vỡ, cũng như kích thước và vị trí giải phẫu cụ thể của túi phình trong hộp sọ.

Đối với túi phình mạch máu não chưa vỡ, đại đa số các trường hợp hoàn toàn không có bất kỳ triệu chứng nào và chỉ tình cờ được phát hiện khi người bệnh chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp vi tính sọ não vì một lý do khác. Tuy nhiên, khi túi phình phát triển đến kích thước lớn, nó có thể tạo hiệu ứng khối chèn ép trực tiếp lên các dây thần kinh sọ não hoặc nhu mô não lân cận. Người bệnh có thể xuất hiện cảm giác đau nhức cục bộ liên tục phía trên hoặc phía sau hốc mắt, giãn đồng tử một bên, nhìn mờ hoặc nhìn đôi do liệt dây thần kinh vận nhãn. Một số trường hợp có thể bị tê bì, yếu cơ khu trú một bên mặt hoặc chi, và tình trạng này dễ bị chẩn đoán nhầm với các cơn đau nửa đầu thông thường hoặc bệnh lý dây thần kinh ngoại biên.

Đối với phình mạch máu não bị vỡ, diễn biến lâm sàng xảy ra đột ngột, dữ dội và mang tính chất cấp cứu khẩn cấp do máu tràn vào khoang dưới nhện. Triệu chứng kinh điển và đặc trưng nhất là cơn đau đầu dữ dội như sét đánh, thường được người bệnh mô tả là cơn đau đầu khủng khiếp nhất từng trải qua trong đời, đạt đỉnh điểm chỉ trong vài giây. Cơn đau dữ dội này thường đi kèm ngay với hiện tượng buồn nôn và nôn vọt, cứng gáy, sợ ánh sáng chói và đau buốt lan xuống vùng cổ gáy. Khi lượng máu chảy vào màng não lớn làm tăng áp lực nội sọ nhanh chóng, bệnh nhân sẽ xuất hiện tình trạng lú lẫn, rối loạn ý thức từ ngủ gà đến hôn mê sâu, co giật toàn thân hoặc liệt nửa người.

Cần lưu ý phân biệt triệu chứng đau đầu do vỡ phình mạch với cơn đau nửa đầu migraine hoặc đau đầu căng thẳng. Cơn đau đầu căng thẳng thường âm ỉ, siết chặt và không kèm cứng gáy hay mất ý thức, trong khi đau do phình mạch vỡ có tính chất bùng nổ tức thì. Ngoài ra, một số bệnh nhân có thể trải qua cơn đau đầu cảnh báo vài ngày hoặc vài tuần trước khi túi phình vỡ hoàn toàn, do một lượng máu rất nhỏ bị rò rỉ sớm qua khe nứt nhỏ của thành mạch, đòi hỏi sự thăm khám y tế ngay lập tức.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán phình mạch máu não đòi hỏi sự phối hợp giữa đánh giá lâm sàng thần kinh chặt chẽ và các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh mạch máu hiện đại nhằm xác định chính xác sự hiện diện, kích thước, hình thái và vị trí giải phẫu của túi phình.

Trong bối cảnh cấp cứu khi người bệnh có triệu chứng nghi ngờ vỡ túi phình gây xuất huyết dưới nhện, chụp cắt lớp vi tính sọ não không tiêm thuốc cản quang là phương tiện đầu tay được chỉ định khẩn cấp. Kỹ thuật này có độ nhạy rất cao trong những giờ đầu sau khởi phát, cho phép phát hiện nhanh chóng vệt máu tăng tỷ trọng trong các rãnh não và bể dịch não tủy quanh não. Nếu kết quả chụp cắt lớp vi tính âm tính nhưng các dấu hiệu lâm sàng vẫn hướng nhiều đến xuất huyết dưới nhện, bác sĩ có thể cân nhắc thực hiện thủ thuật chọc dò tủy sống thắt lưng để tìm kiếm sự hiện diện của hồng cầu hoặc sắc tố vàng thoái hóa từ hemoglobin trong dịch não tủy.

Để khảo sát chi tiết hệ thống mạch máu, chụp cắt lớp vi tính mạch máu não hoặc chụp cộng hưởng từ mạch máu não là những công cụ không xâm lấn vô cùng giá trị. Chụp cắt lớp vi tính mạch máu cho hình ảnh tái tạo không gian ba chiều rõ nét của mạng lưới động mạch nội sọ, giúp nhận diện túi phình nhanh chóng. Trong khi đó, chụp cộng hưởng từ não kết hợp chuỗi xung mạch máu là lựa chọn tối ưu để tầm soát các túi phình chưa vỡ ở nhóm người có nguy cơ cao, do không làm bệnh nhân phơi nhiễm với bức xạ ion hóa và có thể khảo sát tốt nhu mô não xung quanh.

Tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị phình mạch máu não là chụp mạch số hóa xóa nền. Thông qua việc đưa một ống thông nhỏ từ động mạch đùi hoặc động mạch quay lên các động mạch lớn ở cổ, bác sĩ bơm thuốc cản quang để quan sát trực tiếp dòng chảy, cổ túi phình, mức độ giãn rộng và các nhánh mạch liên quan dưới màn hình tăng sáng. Việc lựa chọn phương tiện chẩn đoán nào sẽ do bác sĩ chuyên khoa quyết định dựa trên tình trạng cấp cứu, mức độ suy thận hoặc tiền sử dị ứng thuốc cản quang của từng người bệnh cụ thể.

Các biến chứng nguy hiểm thứ phát sau khi vỡ phình mạch máu não

Khi túi phình mạch máu não bị vỡ, biến cố xuất huyết dưới nhện không chỉ gây tổn thương nhu mô não tại thời điểm khởi phát mà còn khởi động một chuỗi biến chứng thứ phát vô cùng phức tạp đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.

Biến chứng tái xuất huyết là nguy cơ hàng đầu trong những ngày đầu sau vỡ túi phình nếu tổn thương chưa được phẫu thuật kẹp hoặc nút mạch can thiệp kịp thời. Cục máu đông tạm thời bịt kín điểm vỡ có thể bị tiêu hủy do men tiêu sợi huyết tự nhiên, dẫn đến đợt chảy máu thứ hai với tỷ lệ tử vong và tàn phế rất cao.

Hiện tượng co thắt mạch máu não thường xuất hiện từ ngày thứ ba đến ngày thứ mười bốn sau xuất huyết. Các sản phẩm thoái hóa từ máu ứ đọng trong khoang màng não gây kích ứng và co thắt các động mạch lớn lân cận, làm giảm nghiêm trọng lưu lượng máu nuôi dưỡng các vùng não tương ứng, từ đó gây ra đột quỵ thiếu máu cục bộ thứ phát.

Biến chứng não úng thủy phát sinh do cục máu đông làm tắc nghẽn các kênh lưu thông hoặc cản trở các hạt màng nhện hấp thu dịch não tủy. Sự tích tụ dịch não tủy quá mức làm tăng áp lực nội sọ nhanh chóng, gây chèn ép thân não và dẫn đến hôn mê nếu không được đặt ống dẫn lưu dịch não tủy kịp thời. Ngoài ra, rối loạn nồng độ natri máu, thường gặp nhất là hạ natri máu do hội chứng mất muối qua não hoặc tiết hormone kháng niệu không thích hợp, có thể làm phù nề tế bào thần kinh và khởi phát các cơn co giật động kinh kéo dài.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược quản lý và điều trị phình mạch máu não được cá thể hóa dựa trên việc cân nhắc giữa nguy cơ rách vỡ của túi phình với các rủi ro có thể phát sinh từ thủ thuật can thiệp. Quyết định điều trị đòi hỏi sự đánh giá toàn diện từ hội đồng chuyên khoa gồm các bác sĩ phẫu thuật thần kinh, can thiệp mạch não và hồi sức thần kinh.

Đối với những túi phình mạch máu não chưa vỡ có kích thước nhỏ, nằm ở vị trí ít rủi ro và không gây triệu chứng, bác sĩ thường khuyến nghị theo dõi y khoa định kỳ thay vì can thiệp xâm lấn ngay. Kế hoạch theo dõi bao gồm việc chụp cộng hưởng từ hoặc chụp cắt lớp vi tính mạch máu định kỳ sau mỗi sáu đến mười hai tháng để đánh giá sự thay đổi về kích thước hoặc hình dạng của túi phình. Đi đôi với theo dõi hình ảnh là kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ nền, đặc biệt là kiểm soát huyết áp về ngưỡng an toàn dưới sự giám sát của bác sĩ tim mạch, kiên quyết bỏ hút thuốc lá và điều chỉnh lối sống khoa học nhằm giảm tải áp lực lên thành mạch.

Khi túi phình chưa vỡ có kích thước lớn, hình thái bất thường, nằm ở tuần hoàn sau hoặc có nguy cơ vỡ cao, cũng như ở tất cả các trường hợp túi phình đã vỡ, hai phương pháp can thiệp ngoại khoa chính được áp dụng là phẫu thuật kẹp túi phình và can thiệp nội mạch nút vòng xoắn kim loại. Phẫu thuật kẹp túi phình là kỹ thuật mở hộp sọ dưới kính hiển vi phẫu thuật, bộc lộ động mạch mang tổn thương và sử dụng một kẹp nhỏ bằng titan đặt ngang qua cổ túi phình để ngăn hoàn toàn dòng máu chảy vào trong túi phình, loại bỏ vĩnh viễn nguy cơ xuất huyết. Trong khi đó, can thiệp nội mạch là phương pháp ít xâm lấn hơn, tiếp cận hệ mạch não qua đường ống thông từ động mạch đùi hoặc động mạch quay, sau đó thả các vòng xoắn hợp kim platinum mềm hoặc đặt thiết bị chuyển dòng chảy vào lòng túi phình để tạo cục máu đông bịt kín túi phình từ bên trong.

Đối với các trường hợp phình mạch đã vỡ gây xuất huyết dưới nhện, bệnh nhân cần được hồi sức tích cực tại đơn vị chăm sóc đặc biệt thần kinh. Mục tiêu bao gồm kiểm soát huyết áp ổn định, đặt dẫn lưu não thất nếu có biến chứng não úng thủy cấp tính, sử dụng các nhóm thuốc chuyên biệt theo phác đồ bệnh viện để phòng ngừa biến chứng co thắt mạch não gây nhồi máu thứ phát, điều chỉnh thăng bằng nước điện giải và kiểm soát các cơn co giật. Quá trình hồi phục sau can thiệp đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa dùng thuốc theo chỉ định, phục hồi chức năng vận động và tái khám theo dõi mạch máu lâu dài.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù các yếu tố di truyền và cấu trúc mạch máu bẩm sinh không thể can thiệp thay đổi, người dân hoàn toàn có thể chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa để giảm thiểu nguy cơ hình thành túi phình mới, hạn chế sự tiến triển phình to và phòng tránh biến chứng vỡ mạch não nguy hiểm.

Kiểm soát huyết áp là trụ cột quan trọng nhất trong việc bảo vệ thành mạch máu não. Tăng huyết áp liên tục tạo ra áp lực xé dòng máu tại các ngã ba động mạch, làm suy yếu lớp mô liên kết vốn có. Người bệnh cần theo dõi huyết áp thường xuyên tại nhà, duy trì chế độ ăn giảm muối, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa nếu đã được chẩn đoán tăng huyết áp mạn tính. Tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc giảm liều thuốc hạ áp khi thấy huyết áp tạm thời ổn định.

Từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động là hành động then chốt tiếp theo. Các độc chất trong khói thuốc lá làm tổn thương lớp tế bào nội mạc, kích hoạt quá trình thoái hóa sợi đàn hồi và làm gia tăng đáng kể nguy cơ vỡ túi phình mạch máu não. Bên cạnh đó, cần hạn chế tối đa việc tiêu thụ rượu bia, tuyệt đối không sử dụng các chất kích thích tổng hợp như cocaine hay amphetamine vì những chất này có thể gây co mạch cấp tính và tăng vọt huyết áp đột ngột dẫn tới vỡ mạch.

Xây dựng lối sống lành mạnh thông qua chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ từ rau xanh đậm, bổ sung cá biển chứa nhiều axit béo có lợi và các loại quả mọng chống oxy hóa giúp tăng cường độ đàn hồi thành mạch. Thường xuyên duy trì vận động thể chất vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ nhàng hoặc bơi lội nhằm cải thiện sức khỏe tim mạch tổng thể, đồng thời tránh các động tác nín thở rặn quá mạnh gây tăng áp lực nội sọ đột ngột. Đối với những cá nhân có tiền sử gia đình từ hai người thân trực hệ trở lên mắc phình mạch não hoặc người mắc bệnh thận đa nang, việc chủ động đến cơ sở y tế chuyên khoa để tầm soát mạch máu não định kỳ bằng cộng hưởng từ là biện pháp dự phòng biến cố hiệu quả nhất.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phình mạch máu não vỡ là một tình trạng cấp cứu nội khoa và ngoại khoa khẩn cấp, từng giây phút trì hoãn đều có thể làm mất đi các tế bào não quý giá và tăng nguy cơ tử vong.

Người bệnh hoặc người nhà cần gọi cấp cứu hoặc đưa bệnh nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất có chuyên khoa đột quỵ thần kinh khi xuất hiện các dấu hiệu báo động đỏ sau đây:

• Cơn đau đầu khởi phát dữ dội đột ngột, đau bùng nổ chỉ sau vài giây hoặc vài phút chưa từng trải qua trước đây;
• Buồn nôn và nôn mửa liên tục không rõ nguyên nhân tiêu hóa, đặc biệt là nôn vọt kèm cứng cổ gáy;
• Mất thị lực đột ngột, nhìn đôi, sụp mí mắt một bên hoặc đau nhức dữ dội sâu phía sau ổ mắt;
• Rối loạn nhận thức, lú lẫn, nói khó, mất định hướng không gian thời gian hoặc bất tỉnh;
• Lên cơn co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ lần đầu tiên;
• Yếu, tê bì hoặc liệt nửa người, mất thăng bằng đột ngột khiến người bệnh ngã quỵ.

Trong trường hợp chưa có biểu hiện cấp cứu nhưng thuộc nhóm đối tượng có từ hai người thân trong gia đình từng bị phình mạch não, người mắc bệnh thận đa nang di truyền, hoặc thường xuyên bị đau đầu khu trú một bên kéo dài kèm cảm giác chèn ép vùng mắt, người bệnh nên chủ động đặt lịch khám chuyên khoa nội thần kinh hoặc ngoại thần kinh. Việc thăm khám sớm giúp bác sĩ thực hiện các xét nghiệm hình ảnh cần thiết nhằm phát hiện tổn thương khi chưa có biến chứng, từ đó vạch ra kế hoạch theo dõi an toàn và kịp thời.

Lưu ý an toàn

Những thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và tham khảo kiến thức y khoa đại cương, hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định và phác đồ điều trị chuyên sâu của bác sĩ chuyên khoa thần kinh.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc giảm đau thông thường, đặc biệt là các thuốc thuộc nhóm kháng viêm không steroid như aspirin hoặc ibuprofen khi gặp phải cơn đau đầu dữ dội đột ngột. Nếu cơn đau đầu đó thực chất bắt nguồn từ sự nứt rò hoặc vỡ túi phình mạch não, các hoạt chất có tác dụng chống kết tập tiểu cầu hoặc chống đông máu này có thể làm tình trạng xuất huyết não lan rộng và trầm trọng hơn rất nhiều.

Bên cạnh đó, cộng đồng cần loại bỏ hoàn toàn các biện pháp sơ cứu dân gian truyền miệng phản khoa học như chích máu đầu ngón tay, nặn chanh vào miệng người đang bất tỉnh hoặc cạo gió, giật tóc khi nghi ngờ đột quỵ. Những hành động này không chỉ làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu mà còn có thể gây sặc đường thở dẫn đến suy hô hấp cấp. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào về bệnh lý mạch máu não, việc liên hệ hỗ trợ y tế khẩn cấp và đưa người bệnh đến bệnh viện có trang thiết bị chụp mạch não là lựa chọn duy nhất đảm bảo an toàn.

Kết luận

Phình mạch máu não là một tổn thương mạch máu nội sọ nguy hiểm tiềm tàng nhưng hoàn toàn có thể chủ động nhận biết và kiểm soát nếu được tiếp cận y khoa đúng cách. Sự hiểu biết đầy đủ về các triệu chứng cảnh báo của túi phình, đặc biệt là tính chất dữ dội của cơn đau đầu do xuất huyết dưới nhện, giúp người bệnh và thân nhân xử trí khẩn cấp và bảo toàn thời gian vàng điều trị.

Đối với những trường hợp túi phình chưa vỡ được phát hiện tình cờ, việc duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát tối ưu chỉ số huyết áp và tuân thủ lịch tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa để chung sống an toàn. Mọi quyết định liên quan đến phương pháp theo dõi hay phẫu thuật can thiệp đều cần được thảo luận kỹ lưỡng với đội ngũ y tế nhằm lựa chọn giải pháp phù hợp nhất cho từng cá nhân.