Phình tách động mạch chủ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về phình tách động mạch chủ

Về mặt giải phẫu học, thành của động mạch chủ bình thường được cấu tạo bởi ba lớp tế bào và mô liên kết riêng biệt gồm lớp áo trong (nội mạc), lớp áo giữa (cơ trơn và các sợi đàn hồi chun giãn) cùng lớp áo ngoài (mô xơ liên kết bảo vệ). Hiện tượng phình tách động mạch chủ xảy ra khi xuất hiện một vết rách nguyên phát hoặc thứ phát tại lớp nội mạc. Áp lực tống máu cực lớn từ thất trái sẽ đẩy dòng máu luồn qua vết rách này, bóc tách lớp áo giữa ra khỏi lớp áo trong dọc theo chiều dài của thành mạch.

Quá trình bóc tách này tạo nên một khoang chứa máu nhân tạo song song với dòng chảy tự nhiên, được y học gọi là lòng mạch giả, trong khi đường dẫn máu ban đầu được gọi là lòng mạch thật. Khi lòng giả giãn rộng dưới tác động của huyết áp, nó có thể chèn ép làm xẹp lòng thật, hoặc hình thành các cục máu đông gây tắc nghẽn các nhánh động mạch xuất phát từ động mạch chủ. Điều này dẫn tới hiện tượng giảm tưới máu nghiêm trọng đến các cơ quan ở hạ lưu như não, tim, thận, ruột và các chi.

Vị trí tổn thương phình tách có thể phát sinh ở bất kỳ đoạn nào của động mạch chủ, nhưng thường tập trung nhiều nhất ở những khu vực chịu ứng suất thủy lực cao nhất từ chu chuyển tim. Cụ thể, thành bên phải của động mạch chủ lên (trong phạm vi 5 cm tính từ van động mạch chủ) và đoạn gần của động mạch chủ xuống (ngay sau chỗ xuất phát của động mạch dưới đòn trái) là hai vị trí xung yếu dễ bị bóc tách nhất. Sự suy giảm độ bền cơ học của thành mạch tại các vùng này biến phình tách động mạch chủ thành một biến cố tim mạch có diễn tiến khó lường và nguy cơ vỡ mạch đe dọa sinh mạng.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến phình tách động mạch chủ là sự thoái hóa cấu trúc của lớp áo giữa thành mạch. Lớp áo giữa bình thường chứa mạng lưới sợi collagen và sợi chun dày đặc, giúp động mạch chủ co giãn nhịp nhàng để điều hòa dòng máu sau mỗi nhát bóp của tim. Khi các sợi chun này bị gãy vụn, tế bào cơ trơn bị hoại tử hoặc suy giảm và chất căn bản bị biến tính, thành mạch sẽ mất đi tính đàn hồi, trở nên suy yếu và dễ dàng bị rách toạc dưới tác động của dòng máu lưu thông liên tục.

Tăng huyết áp mạn tính không được kiểm soát tốt là yếu tố nguy cơ thường gặp và quan trọng hàng đầu trong phần lớn các trường hợp phình tách động mạch chủ. Áp lực dòng máu tăng cao kéo dài sẽ tạo ứng suất cơ học liên tục lên thành mạch, thúc đẩy quá trình thoái hóa xơ cứng động mạch và làm căng giãn lớp nội mạc đến mức giới hạn. Ngoài ra, chấn thương vật lý mạnh vùng ngực, chẳng hạn như tai nạn giao thông va đập ngực vào vô lăng hoặc ngã từ trên cao, cũng có thể tạo ra lực xé đột ngột làm rách nội mạc động mạch chủ.

Bên cạnh các yếu tố mắc phải, các rối loạn di truyền ảnh hưởng đến cấu trúc mô liên kết đóng vai trò then chốt ở những người trẻ tuổi mắc bệnh. Các hội chứng di truyền như hội chứng Marfan, hội chứng Ehlers-Danlos, hội chứng Loeys-Dietz hoặc dị tật van động mạch chủ hai mảnh bẩm sinh khiến thành động mạch chủ vốn dĩ mỏng manh và dễ tổn thương hơn người bình thường. Tình trạng xơ vữa động mạch tiến triển với các mảng vữa loét cũng có thể làm tổn thương lớp nội mạc, tạo điều kiện thuận lợi cho máu thấm sâu vào lớp giữa.

Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm tình trạng viêm mạch máu mạn tính, tiền sử phẫu thuật can thiệp tim mạch trước đó, hút thuốc lá lâu năm và việc sử dụng các chất kích thích gây co mạch đột ngột. Đặc biệt, phụ nữ trong thai kỳ hoặc giai đoạn hậu sản cũng có nguy cơ bóc tách động mạch chủ cao hơn do sự thay đổi nội tiết tố làm biến đổi cấu trúc mô liên kết kết hợp với tình trạng tăng thể tích tuần hoàn trong thai kỳ.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Dấu hiệu lâm sàng điển hình và nổi bật nhất của phình tách động mạch chủ là cơn đau dữ dội khởi phát đột ngột, đạt cường độ tối đa ngay từ những giây phút đầu tiên. Người bệnh thường mô tả cảm giác đau như bị dao đâm, xé rách hoặc cào cấu bên trong lồng ngực hoặc vùng lưng giữa hai xương bả vai. Hướng lan của cơn đau thường phản ánh vị trí và sự tiến triển của dòng bóc tách: tổn thương ở động mạch chủ lên thường gây đau ngực trước lan lên cổ, hàm hoặc cánh tay; trong khi tổn thương ở động mạch chủ xuống thường biểu hiện bằng đau vùng lưng giữa hoặc đau bụng lan xuống hai chi dưới.

Đi kèm với cơn đau dữ dội, người bệnh có thể bị choáng váng hoặc ngất xỉu. Tình trạng ngất có thể xảy ra ở khoảng 20% trường hợp, xuất phát từ phản xạ kích hoạt thụ thể áp lực baroreceptor ở thành động mạch chủ, tình trạng tụt huyết áp nghiêm trọng do mất máu, hoặc do biến chứng chèn ép tim cấp khi máu tràn vào khoang màng ngoài tim. Biểu hiện mạch nhanh kết hợp với hạ huyết áp cảnh báo nguy cơ xuất huyết ồ ạt hoặc rò rỉ máu ra ngoài lòng mạch.

Các biểu hiện thiếu máu cục bộ cơ quan xảy ra khi lòng mạch giả chèn ép hoặc làm tắc nghẽn các nhánh động mạch xuất phát từ động mạch chủ. Nếu nhánh cấp máu lên não bị tổn thương, người bệnh có thể xuất hiện dấu hiệu đột quỵ não, lú lẫn, yếu liệt nửa người hoặc mất ý thức. Khi động mạch vành bị ảnh hưởng, cơn đau thắt ngực tương tự nhồi máu cơ tim cấp sẽ xuất hiện. Tắc động mạch thận dẫn đến tình trạng thiểu niệu, vô niệu hoặc tăng huyết áp ác tính. Tắc động mạch mạc treo gây thiếu máu nuôi ruột với triệu chứng đau bụng quằn quại, chướng bụng. Tắc mạch máu nuôi chi gây mất mạch ngoại vi, chân tay lạnh ngắt, tím tái và đau nhức dữ dội.

Khi thăm khám lâm sàng, bác sĩ có thể phát hiện sự chênh lệch chỉ số huyết áp giữa hai tay hoặc giữa tay và chân trên 20-30 mmHg, hoặc mất hoàn toàn mạch đập ở một số vị trí động mạch ngoại vi. Nghe tim có thể phát hiện tiếng thổi tâm trương mới xuất hiện do hở van động mạch chủ cấp tính, kèm theo các dấu hiệu suy tim tiến triển nhanh. Ngoài ra, rò rỉ dịch huyết thanh hoặc máu vào khoang màng phổi trái có thể gây ra hội chứng tràn dịch màng phổi, biểu hiện bằng khó thở và hội chứng ba giảm khi khám phổi.

Chẩn đoán

Chẩn đoán phình tách động mạch chủ là một quy trình cấp cứu đòi hỏi sự nhanh chóng và độ chính xác tuyệt đối nhằm phân biệt kịp thời với nhồi máu cơ tim cấp, thuyên tắc phổi hoặc các bệnh cảnh bụng ngoại khoa. Quy trình bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử bệnh lý cẩn thận, đặc biệt là tiền sử tăng huyết áp và đặc điểm cơn đau ngực xé rách khởi phát đột ngột, kết hợp đo huyết áp đồng thời ở hai tay và kiểm tra sự hiện diện của mạch đập ngoại vi.

Chụp cắt lớp vi tính mạch máu (CTA ngực và bụng) có tiêm thuốc cản quang là phương pháp chẩn đoán hình ảnh được lựa chọn hàng đầu trong thực hành lâm sàng. Kỹ thuật này cung cấp hình ảnh chi tiết, độ phân giải cao và thời gian thực hiện nhanh, giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí vết rách nội mạc, phân biệt rõ ràng giữa lòng mạch thật và lòng mạch giả, đánh giá mức độ lan rộng của tổn thương cũng như phát hiện tình trạng tắc nghẽn các nhánh động mạch tạng và chi.

Siêu âm tim đóng vai trò hỗ trợ đặc biệt quan trọng, nhất là ở những bệnh nhân có huyết động không ổn định khó di chuyển đến phòng chụp cắt lớp. Siêu âm tim qua thành ngực giúp đánh giá nhanh chức năng thất trái, mức độ hở van động mạch chủ và dịch màng ngoài tim. Siêu âm tim qua thực quản với đầu dò đặt sát thành sau động mạch chủ có độ nhạy và độ đặc hiệu rất cao trong việc phát hiện vết rách nội mạc và bóc tách ở đoạn động mạch chủ lên và cung động mạch chủ.

Chụp cộng hưởng từ mạch máu (MRA) là công cụ khảo sát rất chính xác mà không cần dùng tia xạ hay thuốc cản quang i-ốt, thường được ưu tiên trong theo dõi định kỳ mạn tính hoặc ở bệnh nhân dị ứng cản quang, suy thận ổn định. Ngoài ra, các xét nghiệm máu như công thức máu, men tim, chức năng thận và điện tâm đồ được thực hiện song song để loại trừ hội chứng vành cấp và đánh giá toàn diện mức độ suy giảm chức năng cơ quan.

Hệ thống phân loại phình tách động mạch chủ theo Stanford và DeBakey

Để định hướng phác đồ can thiệp chính xác và tiên lượng nguy cơ cho người bệnh, y học sử dụng hai hệ thống phân loại chính dựa trên vị trí giải phẫu của vết rách và phạm vi bóc tách thành mạch gồm hệ thống Stanford và hệ thống DeBakey.

Phân loại Stanford được áp dụng rộng rãi nhất trên lâm sàng do tính chất định hướng điều trị trực tiếp, chia bệnh thành hai nhóm:

• Nhóm Stanford A bao gồm tất cả các trường hợp có tổn thương bóc tách liên quan đến động mạch chủ lên, bất kể vết rách khởi phát ở đâu hay lan xa đến mức nào. Nhóm này chiếm đa số các ca bệnh và bắt buộc phải phẫu thuật cấp cứu vì nguy cơ vỡ mạch vào khoang màng ngoài tim gây chèn ép tim cấp hoặc hở van động mạch chủ cấp tính rất cao.
• Nhóm Stanford B chỉ bao gồm các tổn thương khu trú ở động mạch chủ xuống (phía sau chỗ xuất phát của động mạch dưới đòn trái) mà không ảnh hưởng đến động mạch chủ lên hay cung động mạch chủ. Nhóm này thường được ưu tiên điều trị nội khoa bảo tồn hoặc can thiệp đặt stent nội mạch khi có biến chứng.

Phân loại DeBakey mô tả chi tiết hơn về mặt giải phẫu và giải phẫu bệnh học:

• DeBakey loại I tổn thương bắt đầu từ động mạch chủ lên và lan rộng qua cung động mạch chủ đến động mạch chủ xuống, chiếm khoảng 50% các trường hợp.
• DeBakey loại II tổn thương khởi phát và chỉ giới hạn trong phạm vi động mạch chủ lên, chiếm khoảng 35% các trường hợp.
• DeBakey loại III tổn thương bắt đầu từ sau động mạch dưới đòn trái và chỉ lan rộng dọc theo động mạch chủ ngực xuống hoặc động mạch chủ bụng, chiếm khoảng 15% còn lại.

Các biến chứng nguy hiểm của phình tách động mạch chủ

Phình tách động mạch chủ là một biến cố mạch máu có khả năng gây ra hàng loạt biến chứng cấp tính và mạn tính nghiêm trọng nếu dòng máu bóc tách không được kiểm soát. Biến chứng nguy hiểm nhất và gây tử vong nhanh nhất là vỡ động mạch chủ. Lớp áo ngoài mỏng manh không thể chịu đựng được áp lực máu cao trong thời gian dài, dẫn đến nguy cơ vỡ mạch vào khoang màng ngoài tim gây ép tim cấp, vỡ vào khoang màng phổi trái gây mất máu ồ ạt hoặc vỡ vào trung thất.

Biến chứng cơ học tại gốc động mạch chủ bao gồm tình trạng giãn vòng van và trào ngược van động mạch chủ cấp tính. Dòng bóc tách làm mất điểm tựa của các lá van khiến van không thể đóng kín, dẫn tới dòng máu phụt ngược về thất trái và gây suy tim cấp tiến triển nhanh chóng. Ngoài ra, vết rách bóc tách có thể lan vào lỗ xuất phát của các nhánh động mạch vành, phổ biến nhất là động mạch vành phải, dẫn đến nhồi máu cơ tim cấp do thiếu máu nuôi dưỡng cơ tim.

Hội chứng giảm tưới máu tạng và chi là biến chứng xuất phát từ việc lòng mạch giả chèn ép lòng thật hoặc bít tắc các nhánh động mạch xuất phát từ động mạch chủ. Tình trạng này có thể gây hoại tử ruột do thiếu máu mạc treo, suy thận cấp do tắc động mạch thận, liệt hai chi dưới do tổn thương động mạch cấp máu cho tủy sống và hoại tử chi do tắc nghẽn mạch máu ngoại vi. Sự phối hợp của nhiều cơ chế tổn thương khiến việc hồi sức và điều trị biến chứng trở nên vô cùng phức tạp.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí phình tách động mạch chủ là ổn định huyết động khẩn cấp, ngăn chặn vết rách tiếp tục lan rộng, bảo tồn tưới máu các cơ quan và ngăn ngừa biến cố vỡ mạch gây tử vong. Ngay khi tiếp nhận bệnh nhân nghi ngờ hoặc xác định phình tách động mạch chủ cấp tính, người bệnh phải được chuyển ngay vào đơn vị hồi sức cấp cứu tim mạch chuyên sâu để thiết lập đường truyền tĩnh mạch và theo dõi liên tục huyết áp, nhịp tim và bão hòa oxy.

Biện pháp nội khoa được tiến hành lập tức bằng cách sử dụng các thuốc kiểm soát huyết áp và tần số tim qua đường truyền tĩnh mạch dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa hồi sức tim mạch. Mục tiêu điều trị là giảm nhanh áp lực dòng máu và lực co bóp thất trái (giảm dP/dt), duy trì nhịp tim khoảng 60 nhịp mỗi phút và huyết áp tâm thu ở mức thấp an toàn cho phép tưới máu não, tim và thận (thường trong khoảng 100 đến 120 mmHg). Bệnh nhân cũng được sử dụng các thuốc giảm đau mạnh theo chỉ định y khoa để giảm bớt đau đớn và ức chế phản xạ kích thích giao cảm làm tăng vọt huyết áp.

Chiến lược can thiệp ngoại khoa phụ thuộc trực tiếp vào vị trí tổn thương theo phân loại giải phẫu:

• Đối với phình tách động mạch chủ liên quan đến đoạn lên (tương đương Stanford loại A), chỉ định phẫu thuật mở cấp cứu là bắt buộc nhằm ngăn chặn nguy cơ vỡ mạch vào khoang màng tim, suy tim do hở van cấp hoặc nhồi máu cơ tim. Bác sĩ phẫu thuật tim mạch sẽ cắt bỏ đoạn động mạch chủ bị tổn thương, sửa chữa hoặc thay thế van động mạch chủ và tái tạo lưu thông bằng ống ghép mạch máu nhân tạo.
• Đối với phình tách chỉ khu trú ở đoạn xuống (tương đương Stanford loại B) không có biến chứng, điều trị nội khoa bảo tồn tối ưu thường là lựa chọn ban đầu. Tuy nhiên, nếu xuất hiện biến chứng như dọa vỡ, đau ngực không kiểm soát được, huyết áp kháng trị hoặc thiếu máu tạng, kỹ thuật can thiệp đặt stent nội mạch (TEVAR) qua đường ống thông được ưu tiên để bít vết rách nội mạc và mở rộng lòng mạch thật.

Sau giai đoạn cấp tính, người bệnh cần được theo dõi sức khỏe dài hạn bởi chuyên gia tim mạch. Việc tuân thủ dùng thuốc hạ áp suốt đời, kiểm soát chặt chẽ các chỉ số tim mạch và tái khám định kỳ bằng chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ đóng vai trò quyết định giúp phát hiện sớm nguy cơ tiến triển phình giãn lòng giả hoặc tái phát vết rách mới.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa phình tách động mạch chủ tập trung chủ yếu vào việc giảm thiểu các tác nhân gây suy yếu thành mạch và kiểm soát các yếu tố cơ học làm tăng áp lực dòng máu tuần hoàn. Trọng tâm hàng đầu và có hiệu quả rõ rệt nhất là quản lý tối ưu bệnh lý tăng huyết áp. Người bệnh cần đo huyết áp thường xuyên tại nhà, tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ và không tự ý ngưng thuốc hạ áp ngay cả khi cảm thấy sức khỏe bình thường, nhằm tránh các cơn tăng huyết áp đột ngột làm nứt rách thành mạch.

Duy trì một lối sống lành mạnh góp phần bảo vệ tính đàn hồi của hệ thống tim mạch. Chế độ ăn uống nên giảm thiểu lượng muối, hạn chế thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa, đồ chiên rán và thức ăn chế biến sẵn để ngăn ngừa xơ vữa động mạch. Người dân tuyệt đối không hút thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động, vì các chất độc trong khói thuốc gây phá hủy trực tiếp cấu trúc mô liên kết và làm cứng thành động mạch. Đồng thời, việc tập luyện thể dục thể thao đều đặn với cường độ vừa phải như đi bộ, bơi lội hoặc đạp xe giúp cải thiện sức khỏe tim mạch; cần tránh các bài tập nâng vật nặng gắng sức quá mức vì chúng có thể làm huyết áp tăng vọt tức thời.

Đối với những người có tiền sử gia đình mắc bệnh lý động mạch chủ hoặc có các rối loạn di truyền liên quan đến mô liên kết như hội chứng Marfan, việc tầm soát định kỳ bằng siêu âm tim hoặc chụp cắt lớp mạch máu theo khuyến cáo y khoa là hết sức cần thiết. Phụ nữ mắc bệnh lý mô liên kết hoặc có tiền sử giãn gốc động mạch chủ cần được tư vấn chuyên sâu bởi bác sĩ tim mạch và sản khoa trước khi quyết định mang thai để đánh giá toàn diện nguy cơ và có kế hoạch quản lý an toàn trong suốt thai kỳ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phình tách động mạch chủ là một tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp, từng phút trôi qua đều quyết định trực tiếp đến cơ hội sống còn của người bệnh. Người dân cần gọi xe cấp cứu hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất có chuyên khoa tim mạch can thiệp khi xuất hiện cơn đau ngực, đau lưng hoặc đau bụng dữ dội khởi phát đột ngột, đặc biệt khi cơn đau mang cảm giác xé toạc, lan lên cổ, hàm hoặc chạy dọc xuống thắt lưng.

Cần đặc biệt lưu ý đưa người bệnh đi cấp cứu ngay lập tức nếu cơn đau đi kèm với bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào sau đây:

• Cảm giác choáng váng dữ dội, ngất xỉu hoặc mất ý thức thoáng qua;
• Khó thở cấp tính, thở dốc hoặc cảm giác nghẹt thở không rõ nguyên nhân;
• Đột ngột yếu liệt tay chân, méo miệng, nói ngọng hoặc mất thị lực tương tự triệu chứng đột quỵ;
• Mạch đập ở cổ tay hoặc bàn chân yếu hẳn, biến mất, hoặc một bên tay chân trở nên lạnh ngắt, tím tái và mất cảm giác;
• Vã mồ hôi đầm đìa, da tái nhợt và tụt huyết áp nghiêm trọng.

Trong lúc chờ đợi phương tiện vận chuyển cấp cứu, cần để người bệnh nằm nghỉ ngơi tuyệt đối ở tư thế thoải mái, tránh mọi hoạt động gắng sức, không cho người bệnh ăn uống hoặc tự ý uống bất kỳ loại thuốc nào khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết được cung cấp với mục đích giáo dục sức khỏe cộng đồng và nâng cao nhận thức về bệnh lý mạch máu, không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá chuyên môn hoặc phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Mỗi trường hợp phình tách động mạch chủ có hình thái tổn thương, mức độ lan rộng và tình trạng bệnh nền hoàn toàn khác nhau, đòi hỏi phải được cá nhân hóa phương án xử trí thông qua các xét nghiệm hình ảnh chuyên sâu.

Người bệnh và gia đình tuyệt đối không được tự ý mua thuốc, không tự điều chỉnh liều lượng thuốc huyết áp hay tim mạch khi chưa có chỉ định y khoa. Khi nghi ngờ có dấu hiệu bóc tách mạch máu, tuyệt đối không áp dụng các phương pháp dân gian như cạo gió, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt hoặc chờ đợi cơn đau tự thuyên giảm, vì những hành động này làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu và có thể gây biến chứng vỡ mạch tức thì.

Kết luận

Phình tách động mạch chủ là biến cố tim mạch thảm khốc với diễn tiến nhanh chóng và nguy cơ tử vong cao, nhưng hoàn toàn có thể cải thiện tiên lượng nếu được nhận biết sớm và tiếp cận cấp cứu kịp thời. Sự cảnh giác trước cơn đau ngực xé rách khởi phát đột ngột là yếu tố quyết định để giành lấy thời gian vàng điều trị. Bên cạnh nỗ lực can thiệp y khoa, việc chủ động kiểm soát huyết áp, xây dựng lối sống lành mạnh và tầm soát định kỳ ở nhóm đối tượng có nguy cơ cao là biện pháp then chốt để bảo vệ thành mạch. Khi có bất kỳ biểu hiện nghi ngờ nào, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hỗ trợ điều trị đúng cách.