Viêm thực quản: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và cách điều trị

Tổng quan về viêm thực quản

Thực quản là một đoạn ống cơ rỗng thuộc hệ thống tiêu hóa trên, có chiều dài trung bình khoảng hai mươi lăm centimet ở người trưởng thành. Cấu trúc này bắt đầu từ vùng hầu họng, chạy qua lồng ngực, xuyên qua cơ hoành và kết nối với tâm vị của dạ dày. Chức năng sinh lý cốt lõi của thực quản là co bóp theo từng đợt nhu động nhịp nhàng để đẩy thức ăn và chất lỏng xuống dạ dày, đồng thời cơ vòng thực quản dưới đóng vai trò như chiếc van một chiều ngăn không cho thức ăn và dịch tiêu hóa trào ngược trở lại.

Bệnh viêm thực quản xảy ra khi lớp niêm mạc bảo vệ bề mặt trong lòng thực quản bị kích ứng, tổn thương và phát sinh phản ứng viêm cấp tính hoặc mạn tính. Tình trạng này có thể biểu hiện dưới nhiều mức độ khác nhau, từ sung huyết nhẹ, phù nề niêm mạc, hình thành các vết trợt nông cho đến những ổ loét sâu lan rộng vào lớp dưới niêm. Khi bề mặt niêm mạc bị tổn hại, các đầu mút thần kinh cảm giác trở nên nhạy cảm hơn bình thường, dẫn tới cảm giác đau đớn dữ dội mỗi khi người bệnh thực hiện động tác nuốt.

Căn cứ vào căn nguyên bệnh sinh, y học hiện đại phân loại viêm thực quản thành bốn nhóm bệnh cảnh chính gồm: viêm thực quản do trào ngược dịch vị dạ dày, viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan liên quan đến cơ chế dị ứng miễn dịch, viêm thực quản do lắng đọng thuốc và viêm thực quản do nhiễm trùng bởi nấm, virus hoặc vi khuẩn. Mỗi thể bệnh có đặc điểm tổn thương mô học và hướng can thiệp riêng biệt. Việc hiểu rõ bản chất giải phẫu và sinh lý bệnh giúp người bệnh nhận thức đúng đắn về tình trạng sức khỏe, tránh tâm lý chủ quan khi xuất hiện các cảm giác nuốt nghẹn hay nóng rát vùng ngực.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Căn nguyên gây viêm thực quản rất đa dạng, trong đó phổ biến nhất là bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Khi cơ vòng thực quản dưới bị suy yếu hoặc giãn mở bất thường, acid dịch vị cùng enzym pepsin và dịch mật từ dạ dày sẽ trào ngược lên lòng thực quản. Do niêm mạc thực quản không có lớp chất nhầy bảo vệ chuyên biệt bền vững như niêm mạc dạ dày, sự tiếp xúc lặp đi lặp lại với dịch toan sẽ ăn mòn tế bào biểu mô, gây viêm loét kéo dài. Nguy cơ này gia tăng rõ rệt ở những người thừa cân, béo phì do áp lực ổ bụng tăng cao, phụ nữ mang thai dưới tác động của sự thay đổi nội tiết tố làm giãn cơ thắt, người có dị tật thoát vị khe hoành, người hút thuốc lá thường xuyên hoặc người có thói quen tiêu thụ nhiều thức ăn cay nóng, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, cà phê, sô-cô-la và rượu bia.

Nhóm nguyên nhân thứ hai là viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, một rối loạn miễn dịch dị ứng mạn tính. Tình trạng này xảy ra khi các tế bào bạch cầu ái toan thâm nhiễm với mật độ cao vào thành thực quản để phản ứng lại với các dị nguyên từ thức ăn quen thuộc như sữa bò, trứng gà, đậu nành, lúa mì, hải sản hoặc các dị nguyên đường hô hấp như phấn hoa, mạt bụi nhà và lông thú cưng. Cơ địa dị ứng, hen phế quản hoặc viêm mũi dị ứng là những yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy thể bệnh này xuất hiện.

Bên cạnh đó, viêm thực quản do thuốc là tình trạng tổn thương cơ học và hóa học trực tiếp khi viên thuốc uống bị kẹt lại hoặc tiếp xúc kéo dài với niêm mạc. Việc nuốt các viên nén cỡ lớn nhưng uống quá ít nước hoặc thói quen nằm ngay sau khi uống thuốc khiến thuốc tan rã tại chỗ, tạo nồng độ acid hoặc kiềm đậm đặc gây bỏng mô. Các loại thuốc thường liên quan gồm thuốc giảm đau chống viêm không steroid như aspirin, ibuprofen, naproxen, kháng sinh nhóm tetracycline hay doxycycline, viên uống bổ sung kali clorid, quinidine trong tim mạch và nhóm thuốc chống loãng xương bisphosphonate như alendronate.

Cuối cùng, viêm thực quản nhiễm trùng thường khởi phát ở những đối tượng có hệ thống miễn dịch suy giảm, chẳng hạn như người nhiễm HIV giai đoạn tiến triển, bệnh nhân ung thư đang điều trị hóa chất hoặc xạ trị vùng ngực, và người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài sau ghép tạng. Các tác nhân vi sinh vật cơ hội hay gặp gồm nấm Candida albicans, virus Herpes simplex và Cytomegalovirus. Tuổi cao cùng tình trạng suy dinh dưỡng cũng là yếu tố làm giảm khả năng tự bảo vệ của niêm mạc thực quản trước các tác nhân gây hại.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của viêm thực quản rất phong phú, thay đổi tùy thuộc vào mức độ tổn thương niêm mạc và nguyên nhân nền của bệnh. Nhóm triệu chứng điển hình và thường gặp nhất là cảm giác khó nuốt và đau khi nuốt. Người bệnh thường có cảm nhận thức ăn bị ứ đọng, vướng lại hoặc di chuyển rất chậm chạp qua vùng ngực sau mỗi lần nuốt. Đi kèm với đó là cảm giác nóng rát vùng thượng vị lan ngược lên sau xương ức, hay còn gọi là chứng ợ nóng. Dịch vị chua hoặc thức ăn chưa tiêu có thể trào ngược lên tận vòm họng khiến người bệnh thường xuyên có vị chua chát hoặc đắng ngắt trong miệng, gây ho húng hắng kéo dài, viêm họng mạn và khàn giọng do acid kích thích dây thanh âm.

Ở trẻ nhỏ, các triệu chứng thường không điển hình như người lớn mà biểu hiện qua hành vi biếng ăn, từ chối bú, quấy khóc nhiều trong hoặc sau bữa ăn, nôn trớ tái diễn, chậm tăng cân hoặc biểu hiện nghẹn khi bắt đầu tập ăn thức ăn thô. Ở người lớn tuổi hoặc người bị viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, tình trạng nghẹn thức ăn đặc diễn ra thường xuyên hơn, người bệnh thường phải uống thật nhiều nước mới có thể đưa thức ăn xuống dạ dày.

Bên cạnh các dấu hiệu thường nhật, người bệnh cần đặc biệt chú ý đến các triệu chứng báo động nguy hiểm. Cơn đau sau xương ức xuất hiện dữ dội, đau nhói lan ra sau lưng, lên cổ hoặc xuống cánh tay có thể cảnh báo tình trạng trợt loét sâu hoặc nguy cơ biến chứng thủng thực quản. Tình trạng nôn ra dịch có lẫn máu đỏ tươi hoặc bã màu nâu đen như bã cà phê, đi ngoài phân đen sệt có mùi khẳm nồng nặc là dấu hiệu của xuất huyết đường tiêu hóa trên. Khi tình trạng tắc nghẽn thức ăn xảy ra hoàn toàn khiến người bệnh không thể nuốt trôi cả nước bọt, dẫn tới chảy nước bọt liên tục hoặc khó thở, đây là tình trạng cấp cứu cần xử trí y tế khẩn trương.

Một điểm dễ gây nhầm lẫn trên lâm sàng là cơn đau rát ngực do viêm thực quản thường rất giống với cơn đau thắt ngực trong các bệnh lý tim mạch thiếu máu cục bộ cơ tim. Ngoài ra, triệu chứng ho mạn tính, thở rít và khàn tiếng kéo dài do viêm thực quản trào ngược cũng dễ bị chẩn đoán nhầm với bệnh hen phế quản hoặc viêm thanh quản đơn thuần. Do đó, việc tự ý phỏng đoán dựa trên cảm giác cá nhân là rất rủi ro và đòi hỏi phải có sự thăm khám, phân biệt của bác sĩ chuyên khoa.

Chẩn đoán

Để xác định chính xác bệnh viêm thực quản, bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa sẽ bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử bệnh lý chi tiết, bao gồm thói quen ăn uống, các loại thuốc đang sử dụng, tiền sử dị ứng và thời gian xuất hiện các triệu chứng như khó nuốt hay ợ nóng. Thăm khám lâm sàng giúp phát hiện các dấu hiệu toàn thân như tình trạng thiếu máu, sụt cân hoặc các bệnh lý cơ địa đi kèm.

Nội soi thực quản – dạ dày – tá tràng bằng ống mềm là phương pháp chẩn đoán then chốt và có giá trị cao nhất. Qua camera nội soi, bác sĩ có thể trực tiếp quan sát toàn bộ bề mặt niêm mạc thực quản, đánh giá mức độ sưng nề, sung huyết, vết trợt, ổ loét, mảng trắng giả mạc hay các vòng xơ hẹp. Dựa trên hình ảnh nội soi, bác sĩ sẽ phân loại mức độ tổn thương theo các thang điểm chuẩn mực y khoa như phân loại Los Angeles trong bệnh trào ngược. Đồng thời, thủ thuật sinh thiết mô bệnh học có thể được tiến hành ngay trong quá trình nội soi. Mẫu mô được quan sát dưới kính hiển vi giúp đếm mật độ bạch cầu ái toan để chẩn đoán viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, hoặc tìm kiếm sự hiện diện của tế bào nấm men, tế bào biến đổi do virus Herpes hay Cytomegalovirus, cũng như tầm soát sớm hiện tượng dị sản biểu mô trong bệnh Barrett thực quản.

Bên cạnh nội soi, chụp X-quang thực quản có uống thuốc cản quang baryt có thể được chỉ định nhằm đánh giá hình thái, khẩu kính lòng ống thực quản và phát hiện các đoạn co thắt, hẹp hoặc hình ảnh thủng thực quản. Đo pH và trở kháng thực quản liên tục hai mươi tư giờ là kỹ thuật hữu hiệu để định lượng chính xác số đợt trào ngược acid hoặc dịch không acid trong ngày ở những trường hợp trào ngược khó trị. Ngoài ra, đo áp lực nhu động thực quản độ phân giải cao giúp loại trừ các rối loạn vận động cơ thực quản khác như co thắt tâm vị trước khi đưa ra kết luận chẩn đoán cuối cùng.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh viêm thực quản

Nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời, các tổn thương viêm tại thực quản có thể tiến triển âm thầm và dẫn tới nhiều biến chứng cấu trúc cũng như bệnh lý toàn thân nghiêm trọng. Biến chứng thường gặp đầu tiên là loét và hẹp lòng thực quản. Quá trình viêm loét sâu mạn tính kích thích các mô sợi sẹo phát triển quá mức, làm co rút và thu hẹp khẩu kính của ống thực quản. Hậu quả là người bệnh gặp tình trạng nuốt nghẹn tăng dần, ban đầu là với thức ăn đặc và về sau ngay cả thức ăn lỏng hay nước uống cũng khó đi qua.

Một biến chứng đặc biệt nguy hiểm khác liên quan chặt chẽ đến trào ngược acid mạn tính là bệnh Barrett thực quản. Dưới tác động bào mòn liên tục của acid dịch vị, các tế bào biểu mô vảy bình thường lót trong lòng thực quản sẽ bị thay thế dần bằng các tế bào biểu mô trụ tương tự như niêm mạc ruột. Đây là một tổn thương tiền ung thư quan trọng, làm gia tăng đáng kể nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tuyến thực quản, đòi hỏi người bệnh phải được theo dõi nội soi sinh thiết định kỳ.

Bên cạnh đó, các ổ loét nặng có thể ăn sâu xuyên qua các lớp cơ của thành thực quản dẫn đến biến chứng thủng thực quản, gây tràn dịch tiêu hóa vào trung thất và màng phổi, dẫn đến viêm trung thất, viêm màng tim, viêm màng phổi hoặc nhiễm trùng huyết đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Tình trạng trào ngược dịch viêm kéo dài cũng có thể xâm nhập đường hô hấp trên gây viêm thanh quản mạn tính, ho dai dẳng và co thắt phế quản. Việc kiểm soát sớm tình trạng viêm thực quản là chìa khóa then chốt để ngăn chặn toàn bộ chuỗi biến chứng nguy hại này.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong quản trị và xử trí y khoa bệnh viêm thực quản là làm giảm nhanh các triệu chứng khó chịu, thúc đẩy quá trình chữa lành tổn thương niêm mạc, loại bỏ căn nguyên gây bệnh và phòng ngừa tái phát cũng như biến chứng lâu dài. Kế hoạch chăm sóc và can thiệp luôn được bác sĩ chuyên khoa cá thể hóa dựa trên thể bệnh, mức độ trợt loét và tình trạng sức khỏe tổng thể của từng cá nhân. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc điều trị khi chưa có chẩn đoán chính xác vì việc dùng sai nhóm thuốc có thể che lấp dấu hiệu bệnh hoặc làm tổn thương niêm mạc trầm trọng thêm.

Đối với viêm thực quản do trào ngược dịch vị, biện pháp y khoa chủ đạo bao gồm việc sử dụng các nhóm thuốc giảm tiết acid dạ dày dưới sự chỉ định chặt chẽ của bác sĩ. Nhóm thuốc ức chế bơm proton hoặc thuốc kháng thụ thể H2 thường được kê đơn để giảm nồng độ acid trong dịch tiêu hóa, tạo môi trường thuận lợi cho lớp biểu mô thực quản tự hồi phục. Đi kèm với đó, các chế phẩm kháng acid dạng gel hoặc hỗn dịch có thể được dùng hỗ trợ để trung hòa nhanh acid tại chỗ. Nếu bệnh bắt nguồn từ phản ứng dị ứng tăng bạch cầu ái toan, bác sĩ có thể phối hợp chế độ ăn loại trừ các dị nguyên nghi ngờ kết hợp với nhóm thuốc chống viêm dạng xịt hoặc nuốt tại chỗ nhằm ức chế phản ứng viêm miễn dịch mà hạn chế tối đa tác dụng phụ toàn thân.

Trong trường hợp viêm thực quản do thuốc, nguyên tắc đầu tiên là bác sĩ sẽ đánh giá lại danh mục thuốc đang dùng để cân nhắc tạm ngừng, đổi sang dạng bào chế lỏng hoặc thay thế bằng hoạt chất khác ít kích ứng hơn, đồng thời hướng dẫn lại kỹ thuật uống thuốc an toàn. Đối với thể bệnh nhiễm trùng, việc điều trị phải tập trung vào căn nguyên vi sinh cụ thể, bao gồm nhóm thuốc kháng nấm, kháng virus hoặc kháng sinh theo đơn của bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc tiêu hóa, kết hợp nâng cao thể trạng và hệ miễn dịch.

Bên cạnh can thiệp nội khoa, các phương pháp can thiệp thủ thuật hoặc ngoại khoa có thể được xem xét khi bệnh xuất hiện biến chứng cơ học. Trường hợp lòng thực quản bị chít hẹp do sẹo xơ hóa sau viêm mạn tính, bác sĩ có thể chỉ định nội soi nong rộng thực quản bằng bóng hoặc ống nong chuyên dụng. Phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị tái tạo van chống trào ngược cũng là phương án được cân nhắc ở những người bệnh trào ngược kháng trị với thuốc. Quá trình theo dõi định kỳ và tái khám nội soi theo lịch hẹn của nhân viên y tế giữ vai trò then chốt để đánh giá mức độ liền sẹo niêm mạc và kịp thời điều chỉnh liệu trình can thiệp.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm thực quản đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa việc xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học, chế độ ăn uống lành mạnh và việc sử dụng dược phẩm đúng nguyên tắc y khoa. Thay đổi lối sống là nền tảng quan trọng giúp giảm thiểu áp lực lên cơ thắt thực quản dưới và hạn chế tình trạng trào ngược dịch toan. Mỗi cá nhân nên duy trì chỉ số khối cơ thể ở mức hợp lý, bởi tình trạng thừa cân béo phì làm tăng áp lực ổ bụng và đẩy dịch tiêu hóa lên lồng ngực. Khi ngủ, nên nâng cao đầu giường khoảng mười lăm đến hai mươi centimet bằng cách kê chân giường hoặc sử dụng gối chống trào ngược chuyên dụng, đồng thời tránh nằm nghỉ ngay sau khi ăn; khoảng thời gian tối thiểu giữa bữa ăn cuối cùng và lúc đi ngủ nên duy trì từ hai đến ba giờ.

Về chế độ dinh dưỡng, nên chia khẩu phần ăn thành các bữa nhỏ trong ngày để tránh làm dạ dày quá căng trướng. Hạn chế tối đa các loại thực phẩm và thức uống có khả năng làm giãn cơ vòng hoặc gây kích thích trực tiếp lên lớp niêm mạc thực quản như đồ ăn cay nóng chứa nhiều ớt tiêu, món chiên xào nhiều chất béo khó tiêu, trái cây có vị chua đậm chứa nhiều acid citric, sô-cô-la, bạc hà, nước ngọt có gas, cà phê đậm đặc và các loại rượu bia. Việc từ bỏ hút thuốc lá cũng mang tính quyết định vì khói thuốc làm suy yếu trương lực cơ thắt và giảm tiết nước bọt vốn có tính kiềm tự nhiên giúp trung hòa acid.

Để ngăn ngừa tổn thương thực quản do lắng đọng thuốc, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn dùng thuốc đường uống. Luôn uống thuốc ở tư thế ngồi thẳng hoặc đứng thẳng, uống cùng một cốc nước lọc đầy khoảng hai trăm mililit để đảm bảo viên thuốc trôi hoàn toàn xuống dạ dày. Tuyệt đối không nằm xuống ngay trong vòng ba mươi phút sau khi uống thuốc, đặc biệt là các thuốc giảm đau, kháng sinh hoặc thuốc điều trị loãng xương. Với những người có cơ địa dị ứng hoặc suy giảm miễn dịch, việc thăm khám sức khỏe định kỳ và tuân thủ các hướng dẫn chăm sóc y tế sẽ giúp phát hiện sớm nguy cơ viêm nhiễm tiềm ẩn.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa để được thăm khám và đánh giá chuyên sâu khi xuất hiện các triệu chứng gợi ý viêm thực quản kéo dài quá vài ngày mà không có dấu hiệu thuyên giảm. Những dấu hiệu cần thăm khám sớm bao gồm cảm giác nuốt vướng, nuốt đau tái diễn thường xuyên, chứng ợ nóng hoặc ợ chua xuất hiện nhiều lần trong tuần ảnh hưởng đến giấc ngủ và sinh hoạt, cảm giác thức ăn chậm trôi qua ngực hoặc phải dùng nhiều nước mới nuốt được thức ăn đặc, kèm theo tình trạng sụt cân không rõ nguyên nhân hay chán ăn ở trẻ nhỏ.

Đặc biệt, người bệnh cần đến ngay phòng cấp cứu hoặc gọi dịch vụ y tế khẩn cấp nếu gặp phải các dấu hiệu nguy hiểm đe dọa tính mạng. Đáng chú ý nhất là cơn đau tức ngực dữ dội kéo dài trên vài phút, cảm giác đè nghẹt hoặc đau lan tỏa lên hàm, cổ, vai và cánh tay; triệu chứng này cần được can thiệp y tế tức thì để phân biệt và loại trừ cơn nhồi máu cơ tim cấp tính, nhất là ở những người có sẵn bệnh lý tim mạch, đái tháo đường hoặc tăng huyết áp. Bên cạnh đó, tình trạng hóc nghẹn hoàn toàn làm thức ăn mắc kẹt trong thực quản khiến người bệnh không thể nuốt trôi cả ngụm nước nhỏ, chảy nước bọt liên tục, biểu hiện khó thở, tím tái, sốt cao kèm ớn lạnh, nôn ra máu tươi hoặc dịch đen, đi ngoài phân đen như nhựa đường là những tình huống cấp cứu khẩn cấp cần được xử trí y khoa lập tức để tránh biến chứng thủng thực quản hay sốc mất máu.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y tế và tham khảo tổng quan, hoàn toàn không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc phác đồ điều trị trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Tình trạng viêm thực quản có nhiều nguyên nhân bệnh sinh khác nhau và mức độ tổn thương niêm mạc ở mỗi cá nhân là hoàn toàn riêng biệt. Người đọc tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giảm tiết acid, kháng sinh, thuốc giảm đau hoặc các bài thuốc thảo dược truyền miệng khi chưa qua thăm khám nội soi. Việc tự ý điều trị có thể làm che lấp các tổn thương ác tính hoặc khiến ổ loét tiến triển nghiêm trọng hơn.

Người bệnh không nên tự ý ngưng hoặc thay đổi liều lượng của các loại thuốc đang được bác sĩ kê đơn cho các bệnh lý nền như tim mạch, huyết áp hay loãng xương chỉ vì lo ngại nguy cơ viêm thực quản; mọi điều chỉnh cần phải được thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ điều trị. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường vùng ngực hoặc khó nuốt, việc ưu tiên hàng đầu luôn là đến bệnh viện để được thăm khám chính xác.

Kết luận

Viêm thực quản là một bệnh lý tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa trên thường gặp nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu không được phát hiện và kiểm soát đúng đắn. Nhận thức rõ ràng về các nguyên nhân phổ biến như trào ngược acid, phản ứng dị ứng miễn dịch, tổn thương do thuốc và nhiễm trùng cơ hội sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong việc phòng ngừa và nhận diện triệu chứng. Khi gặp phải các dấu hiệu cảnh báo như nuốt đau, nuốt nghẹn hay ợ nóng kéo dài, việc tìm kiếm sự tư vấn y khoa và tuân thủ lộ trình thăm khám, chẩn đoán từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa là giải pháp an toàn và hiệu quả nhất nhằm phục hồi sức khỏe niêm mạc và bảo vệ chất lượng cuộc sống lâu dài.