Viêm đại tràng thiếu máu cục bộ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về viêm đại tràng thiếu máu cục bộ

Hệ thống đại tràng được cấp máu bởi hai nguồn động mạch chính là động mạch mạc treo tràng trên và động mạch mạc treo tràng dưới, cùng với mạng lưới các nhánh mạch thông nối phụ trợ. Tuy nhiên, tuần hoàn máu tại thành đại tràng có những điểm giáp ranh giải phẫu đặc thù, thường được gọi là các vùng ranh giới mạch máu hay vùng phân chia tuần hoàn. Hai vị trí có nguy cơ cao nhất đối với tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng là góc lách của đại tràng, nơi giao thoa giữa lưu vực của động mạch mạc treo tràng trên và dưới, cùng với đoạn nối giữa đại tràng sigma và trực tràng. Khi huyết áp hệ thống sụt giảm hoặc có sự tắc nghẽn cục bộ tại các mạch nhánh nhỏ, những vùng giáp ranh này sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên và nặng nề nhất do mạng lưới mạch bàng hệ tại đây tương đối nghèo nàn.

Viêm đại tràng thiếu máu cục bộ phát sinh khi nhu cầu oxy của các tế bào biểu mô ruột vượt quá khả năng cung cấp thực tế từ tuần hoàn mao mạch. Quá trình này bắt đầu từ sự thiếu máu bề mặt niêm mạc, dẫn đến bong tróc các tế bào biểu mô, xuất huyết dưới niêm mạc và hình thành các ổ loét. Về mặt diễn tiến lâm sàng, bệnh có thể biểu hiện dưới nhiều mức độ khác nhau. Khoảng tám mươi đến tám mươi lăm phần trăm trường hợp thuộc thể thiếu máu thoáng qua và tự giới hạn, nơi tổn thương chỉ khu trú ở lớp niêm mạc và dưới niêm mạc, có khả năng phục hồi hoàn toàn sau khi tuần hoàn tưới máu được tái lập. Ngược lại, một tỷ lệ nhỏ hơn phát triển thành thể hoại tử xuyên thành, gây chết tế bào toàn bộ các lớp của thành ruột, dẫn đến thủng đại tràng, viêm phúc mạc nhiễm độc và đòi hỏi phải can thiệp ngoại khoa khẩn cấp.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến viêm đại tràng thiếu máu cục bộ là sự suy giảm đột ngột hoặc kéo dài của lưu lượng tưới máu qua các nhánh động mạch mạc treo, bắt nguồn từ các rối loạn tắc nghẽn mạch máu hoặc hiện tượng giảm tưới máu hệ thống không do tắc nghẽn.

Xơ vữa động mạch là nguyên nhân phổ biến hàng đầu ở người lớn tuổi. Sự tích tụ các mảng xơ vữa mỡ trong lòng động mạch mạc treo làm lòng mạch bị thu hẹp dần, giảm khả năng giãn nở để đáp ứng nhu cầu tưới máu khi ruột hoạt động tiêu hóa sau bữa ăn. Thêm vào đó, tình trạng thuyên tắc huyết khối từ tim, đặc biệt ở bệnh nhân có rung nhĩ, bệnh van tim hoặc nhồi máu cơ tim, có thể bắn các cục máu đông vào tuần hoàn mạc treo, gây bít tắc đột ngột một nhánh động mạch nuôi ruột.

Hiện tượng giảm tưới máu không do tắc mạch thường xuất hiện trong các bệnh cảnh cấp tính gây tụt huyết áp toàn thân hoặc suy tuần hoàn nghiêm trọng. Khi xảy ra tình trạng sốc nhiễm trùng, sốc giảm thể tích do mất máu, mất nước nghiêm trọng hoặc đợt mất bù của suy tim sung huyết, cơ thể sẽ kích hoạt cơ chế tự bảo vệ bằng cách co thắt mạch máu mạc treo để ưu tiên dồn máu nuôi não và cơ tim. Hậu quả là thành đại tràng bị thiếu máu nuôi dưỡng trầm trọng.

Bên cạnh đó, áp lực cơ học gia tăng trong lòng ruột cũng là một nguyên nhân đáng kể. Táo bón mạn tính, ứ đọng khối phân lớn hoặc tắc ruột cơ học do dây dính sau phẫu thuật ổ bụng, khối u chèn ép hay thoát vị nghẹt đều làm tăng áp lực nội lòng đại tràng, từ đó chèn ép trực tiếp lên các mạch máu nhỏ nằm ở thành ruột và làm ngưng trệ tuần hoàn vi mạch.

Các yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh bao gồm độ tuổi trên sáu mươi, tiền sử phẫu thuật can thiệp động mạch chủ bụng hoặc phẫu thuật vùng chậu, bệnh lý đái tháo đường, rối loạn lipid máu và hút thuốc lá làm tổn thương nội mô mạch máu. Ngoài ra, việc sử dụng một số nhóm thuốc có tác dụng co mạch mạnh như thuốc chủ vận alpha, thuốc điều trị đau nửa đầu nhóm ergotamine, thuốc lợi tiểu liều cao gây mất dịch, hay thuốc ngừa thai đường uống làm tăng nguy cơ đông máu cũng góp phần làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của viêm đại tràng thiếu máu cục bộ rất đa dạng, phụ thuộc vào mức độ tắc nghẽn dòng máu, tốc độ khởi phát cũng như vị trí đoạn ruột bị tổn thương.

Dấu hiệu đặc trưng và thường gặp nhất là cơn đau bụng quặn thắt khởi phát tương đối đột ngột. Cơn đau thường khu trú ở vùng hạ vị hoặc hố chậu bên trái, tương ứng với đoạn đại tràng xuống và đại tràng sigma, nơi có mạng lưới mạch máu nhạy cảm nhất. Đau có thể xuất hiện nhiều hơn sau khi ăn do nhu cầu tưới máu tăng cao nhưng mạch máu không đáp ứng đủ. Đi kèm với cơn đau bụng là cảm giác mót rặn đại tiện khẩn cấp và người bệnh bắt đầu đi ngoài nhiều lần.

Triệu chứng đi ngoài ra máu thường xuất hiện trong vòng hai mươi tư giờ sau khi khởi phát cơn đau bụng. Máu trong phân thường có màu đỏ tươi hoặc đỏ sẫm lẫn với phân lỏng hoặc chất nhầy niêm mạc. Điểm quan trọng cần lưu ý là lượng máu mất trong viêm đại tràng thiếu máu cục bộ thể thông thường thường chỉ ở mức độ nhẹ đến vừa, hiếm khi gây tụt huyết áp do mất máu ồ ạt. Người bệnh cũng có thể trải qua các triệu chứng kèm theo như sốt nhẹ, buồn nôn, nôn mửa, chướng bụng và cảm giác mệt mỏi toàn thân.

Cần phân biệt rõ triệu chứng của bệnh với các bệnh lý tiêu hóa khác. Tình trạng chảy máu lượng lớn không kèm đau bụng thường gợi ý chảy máu từ túi thừa đại tràng hoặc dị dạng mạch máu. Tiêu chảy phân máu kéo dài nhiều tuần kèm sụt cân thường hướng tới bệnh viêm ruột mạn tính như viêm loét đại tràng hoặc bệnh Crohn. Máu tươi nhỏ giọt sau khi đi phân cứng gợi ý bệnh trĩ hoặc nứt kẽ hậu môn.

Đặc biệt, nếu cơn đau xuất hiện đột ngột dữ dội ở nửa bụng bên phải, đây có thể là dấu hiệu của thiếu máu đại tràng phải liên quan đến động mạch mạc treo tràng trên, thể bệnh này có nguy cơ tổn thương lan sang ruột non và hoại tử ruột cao hơn rất nhiều. Các triệu chứng báo động như đau bụng liên tục không giảm, bụng gồng cứng như gỗ, sốt cao rét run và tụt huyết áp cảnh báo thành ruột đã bị hoại tử xuyên thành và viêm phúc mạc lan tỏa.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm đại tràng thiếu máu cục bộ đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa khai thác bệnh sử lâm sàng, đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch và thực hiện các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định mức độ tổn thương cũng như loại trừ những bệnh lý cấp cứu bụng khác.

Nội soi đại trực tràng ống mềm được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán xác định bệnh. Phương pháp này cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp bề mặt niêm mạc đường ruột để ghi nhận các dấu hiệu đặc trưng như niêm mạc phù nề, xung huyết, các mảng xuất huyết dưới niêm mạc xen kẽ những vùng mô lành, hoặc các vết loét nông chạy dọc theo chiều dài của lòng đại tràng. Trong quá trình nội soi, bác sĩ có thể sinh thiết mô bệnh học để kiểm tra dưới kính hiển vi, giúp xác định tình trạng hoại tử tế bào biểu mô và huyết khối vi mạch, đồng thời loại trừ bệnh viêm ruột mạn tính hay bệnh lý ác tính. Khi thực hiện nội soi ở bệnh nhân nghi ngờ thiếu máu đại tràng, kỹ thuật viên cần thao tác nhẹ nhàng và hạn chế bơm nhiều hơi để tránh nguy cơ làm tăng áp lực lòng ruột gây thủng thành ruột đang suy yếu.

Chụp cắt lớp vi tính bụng có tiêm thuốc cản quang tĩnh mạch là phương tiện hình ảnh không xâm lấn vô cùng giá trị, thường được chỉ định sớm ngay khi tiếp nhận bệnh nhân đau bụng cấp. Phim chụp cắt lớp vi tính giúp đánh giá độ dày của thành ruột, tình trạng ngấm thuốc cản quang, phát hiện hiện tượng ứ khí trong thành ruột hoặc tĩnh mạch cửa, đồng thời khảo sát sự thông suốt của các nhánh mạch máu mạc treo lớn.

Bên cạnh đó, các xét nghiệm máu hỗ trợ đánh giá mức độ viêm và tình trạng tưới máu mô. Số lượng bạch cầu tăng cao và nồng độ lactat máu gia tăng là những chỉ dấu sinh học quan trọng cảnh báo tình trạng thiếu oxy mô kéo dài hoặc hoại tử ruột tiến triển. Xét nghiệm cấy phân và soi phân cũng được thực hiện để loại trừ các nguyên nhân tiêu chảy nhiễm trùng do vi khuẩn hoặc ký sinh trùng.

Các biến chứng nguy hiểm của viêm đại tràng thiếu máu cục bộ

Khi dòng máu nuôi dưỡng đại tràng bị cắt đứt hoặc suy giảm nghiêm trọng kéo dài, các tế bào niêm mạc và cơ ruột sẽ nhanh chóng bị tổn thương không thể hồi phục, dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Hoại tử đại tràng là biến chứng cấp tính nguy hiểm hàng đầu, xảy ra khi tình trạng thiếu oxy mô lan rộng xuyên qua toàn bộ chiều dày của thành ruột già. Đoạn ruột bị hoại tử mất khả năng duy trì hàng rào bảo vệ, dẫn tới nguy cơ thủng đại tràng và giải phóng dịch phân, vi khuẩn vào trong khoang màng bụng gây viêm phúc mạc nhiễm độc toàn thể. Khi vi khuẩn và nội độc tố tràn vào vòng tuần hoàn chung, người bệnh sẽ rơi vào tình trạng nhiễm trùng huyết, sốc nhiễm khuẩn và suy đa cơ quan với tỷ lệ tử vong rất cao nếu không được phẫu thuật cắt bỏ đoạn ruột chết kịp thời.

Bên cạnh những biến chứng cấp cứu, bệnh nhân hồi phục sau giai đoạn viêm cấp tính cũng có thể đối mặt với biến chứng mạn tính lâu dài là hẹp lòng đại tràng do sẹo xơ. Quá trình lành thương của các ổ loét sâu xuyên niêm mạc có thể tạo thành các dải mô sẹo xơ hóa làm co rút và thu hẹp khẩu kính ruột, gây ra tình trạng bán tắc ruột hoặc tắc ruột cơ học sau nhiều tuần đến nhiều tháng. Ngoài ra, một số bệnh nhân có thể phát triển thành thể viêm đại tràng thiếu máu mạn tính tái diễn, gây tiêu chảy mạn tính, đau bụng âm ỉ kéo dài và suy dinh dưỡng.

Tiên lượng phục hồi và các thể diễn tiến của bệnh

Tiên lượng sống và khả năng phục hồi chức năng ruột ở người mắc viêm đại tràng thiếu máu cục bộ phụ thuộc lớn vào thể lâm sàng, vị trí đoạn ruột bị ảnh hưởng, thời gian được can thiệp y tế và mức độ nặng của các bệnh lý tim mạch đi kèm.

Khoảng hơn tám mươi phần trăm các trường hợp thuộc thể thiếu máu thoáng qua và tự hồi phục, nơi tổn thương chỉ giới hạn ở lớp niêm mạc và lớp dưới niêm mạc. Với những trường hợp này, khi được cho ruột nghỉ ngơi và hỗ trợ tuần hoàn đầy đủ, lớp niêm mạc đại tràng có khả năng tự tái tạo nhanh chóng. Hầu hết các triệu chứng đau bụng và đi ngoài ra máu sẽ thuyên giảm rõ rệt sau hai đến ba ngày, các tổn thương mô học có thể lành hoàn toàn trong vòng hai tuần mà không để lại bất kỳ di chứng cấu trúc nào.

Ngược lại, tiên lượng sẽ trở nên dè dặt hơn rất nhiều ở những bệnh nhân thuộc thể hoại tử hoặc tổn thương xuất hiện ở nửa đại tràng bên phải. Đại tràng phải được nuôi dưỡng bởi động mạch mạc treo tràng trên, mạch máu cũng đồng thời cung cấp máu cho phần lớn ruột non. Do đó, thiếu máu đại tràng phải thường liên quan đến hiện tượng tắc nghẽn mạch máu lớn hơn, nguy cơ hoại tử lan rộng và thủng ruột cao gấp nhiều lần so với tổn thương ở đại tràng trái. Những trường hợp này đòi hỏi phẫu thuật khẩn cấp để bảo tồn tính mạng và thời gian nằm viện hồi sức kéo dài.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Xử trí viêm đại tràng thiếu máu cục bộ phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của tổn thương, giai đoạn phát hiện bệnh và thể trạng tổng thể của từng bệnh nhân. Mục tiêu trọng tâm là khôi phục tưới máu mô, ổn định huyết động, kiểm soát nhiễm trùng và phát hiện kịp thời các biến chứng cần can thiệp ngoại khoa.

Hầu hết các trường hợp viêm đại tràng thiếu máu cục bộ ở thể nhẹ hoặc thoáng qua được tiếp cận bằng chiến lược điều trị nội khoa bảo tồn tại bệnh viện. Bệnh nhân được chỉ định cho ruột nghỉ ngơi hoàn toàn bằng cách tạm ngưng ăn uống qua đường miệng trong vài ngày đầu nhằm giảm áp lực cơ học và nhu cầu chuyển hóa oxy của đại tràng. Trong thời gian này, nhân viên y tế sẽ thiết lập đường truyền tĩnh mạch để bồi phụ đủ dịch và điện giải, giúp duy trì huyết áp ổn định và tối ưu hóa thể tích tuần hoàn tưới máu cho các cơ quan nội tạng. Bác sĩ cũng sẽ rà soát và tạm ngừng ngay các loại thuốc có nguy cơ gây co mạch như thuốc chống viêm không steroid, thuốc vận mạch hoặc các thuốc tim mạch gây co thắt.

Liệu pháp kháng sinh phổ rộng theo đường truyền tĩnh mạch thường được bác sĩ chỉ định trong các trường hợp từ trung bình đến nặng nhằm ngăn ngừa hiện tượng vi khuẩn đường ruột thấm qua lớp niêm mạc bị tổn thương đi vào máu, từ đó phòng tránh nguy cơ nhiễm trùng huyết. Song song đó, việc tối ưu hóa điều trị các bệnh nền tim mạch như kiểm soát suy tim, điều hòa nhịp tim trong rung nhĩ và cân bằng huyết áp đóng vai trò thiết yếu để duy trì lưu lượng máu mạc treo ổn định.

Can thiệp phẫu thuật ngoại khoa được chỉ định cấp cứu tuyệt đối khi bệnh nhân có biểu hiện hoại tử ruột xuyên thành, thủng đại tràng, viêm phúc mạc toàn thể, chảy máu tái diễn không thể kiểm soát hoặc tình trạng nhiễm trùng nhiễm độc toàn thân diễn tiến xấu đi dù đã điều trị nội khoa tích cực. Phẫu thuật viên sẽ tiến hành mở bụng để đánh giá trực tiếp độ sống còn của quai ruột, cắt bỏ toàn bộ đoạn đại tràng bị hoại tử. Tùy thuộc vào tình trạng viêm nhiễm của ổ bụng và sức khỏe của người bệnh, bác sĩ có thể đưa hai đầu ruột ra ngoài làm hậu môn nhân tạo tạm thời để đảm bảo an toàn tối đa, sau đó sẽ xem xét phẫu thuật tái lập lưu thông đường tiêu hóa ở giai đoạn sau khi người bệnh đã hồi phục hoàn toàn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm đại tràng thiếu máu cục bộ tập trung chủ yếu vào việc duy trì hệ tuần hoàn khỏe mạnh và kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý tim mạch cũng như các yếu tố nguy cơ chuyển hóa.

Đối với những người có tiền sử bệnh lý mạn tính, đặc biệt là người cao tuổi, việc kiểm soát tốt huyết áp, nồng độ mỡ trong máu và đường huyết theo phác đồ hướng dẫn của bác sĩ là biện pháp cốt lõi giúp ngăn ngừa sự hình thành và phát triển của các mảng xơ vữa động mạch mạc treo. Bệnh nhân mắc các bệnh lý rối loạn nhịp tim như rung nhĩ cần tuân thủ nghiêm ngặt việc dùng thuốc theo chỉ định chuyên khoa để ngăn chặn nguy cơ hình thành cục máu đông di chuyển gây tắc mạch ruột.

Xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học có tác dụng bảo vệ mạch máu đường tiêu hóa. Cần từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động, bởi các chất độc trong thuốc lá gây tổn thương trực tiếp lên lớp nội mô mạch máu và làm gia tăng nguy cơ co thắt mạch. Đảm bảo uống đủ lượng nước mỗi ngày, đặc biệt trong thời tiết nắng nóng hoặc khi bị sốt, nôn ói nhằm duy trì thể tích tuần hoàn đầy đủ và ngăn ngừa hiện tượng cô đặc máu dẫn đến tụt huyết áp.

Phòng tránh và điều trị dứt điểm tình trạng táo bón mạn tính bằng chế độ ăn bổ sung nhiều rau xanh, trái cây giàu chất xơ hòa tan kết hợp vận động nhẹ nhàng. Việc đi tiêu đều đặn giúp hạn chế tình trạng rặn mạnh làm tăng áp lực nội đại tràng chèn ép mạch máu thành ruột. Ngoài ra, người dân không nên tự ý sử dụng các thuốc có tác dụng co mạch hoặc các thuốc nội tiết tố kéo dài mà không có chỉ định từ nhân viên y tế, đồng thời tránh các hoạt động thể lực quá sức cực đoan trong tình trạng cơ thể chưa được bù đủ nước.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa hoặc khoa cấp cứu gần nhất khi xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau đây:

Cơn đau bụng khởi phát đột ngột dữ dội, đau liên tục tăng dần không có dấu hiệu thuyên giảm, đặc biệt khi cơn đau khu trú hoặc lan sang nửa bụng bên phải. Hiện tượng đi ngoài phân có lẫn máu tươi hoặc máu đỏ sẫm kèm cảm giác mót rặn đại tiện liên tục. Thành bụng có biểu hiện chướng căng, sờ nắn vào thấy co cứng, đau chói hoặc đau dội ngược khi buông tay, đây là dấu hiệu gợi ý kích thích phúc mạc do tổn thương hoại tử thành ruột.

Các triệu chứng toàn thân nguy hiểm bao gồm sốt cao liên tục kèm rét run, buồn nôn hoặc nôn mửa nhiều khiến người bệnh không thể uống nước hoặc ăn uống bình thường. Dấu hiệu suy sụp tuần hoàn như vã mồ hôi lạnh, hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế, da tái nhợt, tụt huyết áp hoặc lơ mơ ngất xỉu đòi hỏi phải gọi xe cấp cứu ngay lập tức. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các thuốc giảm đau, thuốc hạ sốt hoặc thuốc cầm tiêu chảy tại nhà vì những loại thuốc này có thể che lấp triệu chứng thực thể, gây chậm trễ trong việc chẩn đoán và xử trí các biến chứng đe dọa mạng sống.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức y tế cộng đồng và không thể thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay xây dựng phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Khi gặp phải triệu chứng đau quặn bụng kèm đi ngoài ra máu, người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng các loại thuốc cầm tiêu chảy như loperamide, bởi việc ức chế nhu động ruột trong giai đoạn thiếu máu có thể làm gia tăng áp lực lòng ruột, ứ đọng độc tố và đẩy nhanh tiến trình hoại tử ruột. Đồng thời, cần tránh tự dùng các thuốc giảm đau chống viêm không steroid vì chúng có thể làm nặng thêm vết loét niêm mạc và gây tổn thương tưới máu thận. Việc điều chỉnh bất kỳ loại thuốc tim mạch hay huyết áp nào đang dùng cũng phải tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ điều trị để tránh làm sụt giảm huyết áp hệ thống đột ngột. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế để được thăm khám an toàn.

Kết luận

Viêm đại tràng thiếu máu cục bộ là một bệnh lý đường tiêu hóa nguy hiểm bắt nguồn từ sự suy giảm dòng máu nuôi dưỡng ruột già, thường gặp nhất ở người cao tuổi có kèm theo các bệnh nền tim mạch. Mặc dù đa số các trường hợp ở thể nhẹ có thể phục hồi tốt nhờ điều trị nội khoa bảo tồn, nhưng bệnh vẫn tiềm ẩn rủi ro diễn tiến thành hoại tử ruột hoặc thủng đại tràng nếu bị bỏ sót. Việc chủ động nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo như đau quặn bụng dưới và đi ngoài ra máu đóng vai trò then chốt giúp người bệnh tiếp cận can thiệp y tế đúng thời điểm. Bên cạnh đó, duy trì lối sống lành mạnh kết hợp kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý tim mạch nền chính là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa và nâng cao chất lượng cuộc sống.