Ứ dịch vòi trứng: Nguyên nhân và dấu hiệu

Tổng quan về ứ dịch vòi trứng

Ống dẫn trứng, hay còn gọi là vòi trứng, là một cặp ống cơ rỗng mỏng nối liền buồng trứng với buồng tử cung ở người phụ nữ. Cấu trúc này giữ vai trò thiết yếu trong chu kỳ sinh sản tự nhiên. Hằng tháng, khi buồng trứng phóng thích một noãn chín, phần loa vòi với các tua vòi mềm mại sẽ tiếp cận và bắt giữ noãn đưa vào bên trong lòng ống dẫn trứng. Tại đoạn bóng của vòi trứng, nếu tinh trùng di chuyển từ âm đạo qua buồng tử cung lên gặp noãn, quá trình thụ tinh sẽ diễn ra. Sau đó, các nhung mao niêm mạc cùng nhu động cơ trơn của vòi trứng sẽ phối hợp nhịp nhàng để vận chuyển noãn đã thụ tinh về buồng tử cung để làm tổ và phát triển thành thai kỳ hoàn chỉnh.

Ứ dịch vòi trứng, trong thuật ngữ y khoa quốc tế gọi là hydrosalpinx, là hiện tượng lòng ống dẫn trứng bị bít tắc hoàn toàn, thường gặp nhất ở phần xa của vòi trứng gần buồng trứng, khiến dịch nhầy vô khuẩn hoặc thanh dịch tiết ra từ các tế bào biểu mô không thể lưu thông và bị ứ đọng lại. Lượng dịch tích tụ ngày càng nhiều làm cho vòi trứng giãn rộng, căng mọng, biến dạng hình dáng giống như một chiếc xúc xích hoặc quả hồ lô, đồng thời làm mất đi lớp lông chuyển sinh lý vốn có trên bề mặt niêm mạc.

Tình trạng ứ dịch có thể xảy ra ở một bên vòi trứng hoặc cả hai bên vòi trứng. Nếu ứ dịch chỉ xuất hiện ở một bên, người phụ nữ vẫn có khả năng thụ thai tự nhiên nhờ bên vòi trứng còn lại khỏe mạnh, tuy nhiên dịch độc hại từ bên tổn thương vẫn có thể rỉ ngược vào buồng tử cung cản trở phôi bám dính. Trường hợp ứ dịch cả hai bên vòi trứng, đường di chuyển của trứng và tinh trùng bị phong tỏa hoàn toàn, dẫn tới vô sinh nguyên phát hoặc thứ phát nếu không có sự can thiệp y tế chuyên sâu.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Sự hình thành ứ dịch vòi trứng bắt nguồn từ các tổn thương cấu trúc tế bào và mô liên kết làm dính các tua vòi trứng lại với nhau. Nguyên nhân phổ biến hàng đầu là hậu quả của các đợt nhiễm trùng đường sinh dục không được phát hiện và kiểm soát kịp thời. Trong đó, các tác nhân lây truyền qua đường tình dục như vi khuẩn Chlamydia trachomatis và lậu cầu khuẩn Neisseria gonorrhoeae giữ vai trò chủ yếu. Vi khuẩn xâm nhập từ âm đạo, lan ngược dòng qua cổ tử cung vào nội mạc tử cung rồi tấn công trực tiếp lên vòi trứng, gây ra viêm vòi trứng cấp tính hoặc mãn tính, dẫn tới bệnh viêm vùng chậu. Khi phản ứng viêm mủ xẹp xuống, dịch viêm tiêu biến dần nhưng các mô xơ sẹo để lại làm dính chặt mép loa vòi, khóa kín đầu vòi trứng và biến lòng ống thành một khoang kín ứ dịch.

Bên cạnh nhiễm trùng sinh dục, lạc nội mạc tử cung cũng là một nguyên nhân đáng kể. Khi các mảnh mô nội mạc tử cung đi lạc và phát triển ở vùng chậu hoặc ngay trên bề mặt vòi trứng, chúng sẽ chảy máu theo từng chu kỳ kinh nguyệt nhưng lượng máu này không có lối thoát ra ngoài. Tình trạng này gây viêm mạn tính tại chỗ, kích thích tăng sinh các dải dính xơ sợi xung quanh ống dẫn trứng, chèn ép và làm biến dạng cơ học vòi trứng dẫn đến tắc nghẽn và tích tụ dịch.

Tiền sử can thiệp phẫu thuật tại vùng bụng dưới và tiểu khung cũng nằm trong nhóm nguyên nhân quan trọng. Những phẫu thuật từng thực hiện trước đó như phẫu thuật vòi trứng, mổ bóc u nang buồng trứng, mổ bóc u xơ tử cung, phẫu thuật điều trị thai ngoài tử cung hoặc phẫu thuật viêm ruột thừa vỡ gây viêm phúc mạc đều có khả năng hình thành các dây dính phúc mạc sau mổ. Các dải xơ dính này co kéo vòi trứng, làm gập góc lòng ống hoặc bịt kín đầu loa vòi khiến dịch không thể lưu thông.

Một số yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh bao gồm quan hệ tình dục không an toàn, có nhiều bạn tình, vệ sinh vùng sinh dục không đúng cách trong kỳ kinh nguyệt, tiền sử nạo hút buồng tử cung không đảm bảo vô khuẩn hoặc sự xuất hiện của các khối u vùng chậu chèn ép ống dẫn trứng. Những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh phát triển và khởi phát tổn thương mô vòi trứng kéo dài.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Một trong những thách thức lớn nhất của ứ dịch vòi trứng là bệnh thường diễn biến hết sức âm thầm, kín đáo và không có dấu hiệu đặc hiệu rõ ràng trong giai đoạn đầu. Rất nhiều phụ nữ hoàn toàn không cảm thấy bất kỳ sự khó chịu hay triệu chứng bất thường nào, sinh hoạt và lao động vẫn diễn ra bình thường cho tới khi họ gặp khó khăn trong việc thụ thai sau một thời gian dài mong con, hoặc phát hiện ngẫu nhiên qua các đợt khám phụ khoa định kỳ.

Tuy nhiên, khi lượng dịch tích tụ nhiều làm vòi trứng căng giãn đáng kể hoặc kèm theo tình trạng viêm dính xung quanh, người bệnh có thể nhận thấy các triệu chứng lâm sàng thường gặp. Biểu hiện phổ biến nhất là cảm giác đau âm ỉ vùng bụng dưới hoặc đau tức vùng hố chậu một bên hoặc cả hai bên. Cơn đau thường có xu hướng tăng lên rõ rệt trong những ngày hành kinh hoặc ngay sau khi sạch kinh, do các biến đổi nội tiết tố và sung huyết vùng chậu. Một số phụ nữ còn cảm thấy đau nhức hoặc tức nặng sau khi quan hệ tình dục, hoặc khi làm việc nặng.

Dấu hiệu về khí hư cũng cần được lưu tâm. Người bệnh có thể nhận thấy dịch tiết âm đạo ra nhiều hơn bình thường, khí hư có thể loãng như nước hoặc dính nhớt, đổi màu vàng nhạt hoặc trắng đục. Sự thay đổi chu kỳ kinh nguyệt như kinh nguyệt không đều, rong kinh hoặc kinh nguyệt ra nhiều cũng có thể xuất hiện kèm theo. Đôi khi, hiện tượng chèn ép nhẹ lên các cơ quan lân cận ở vùng tiểu khung có thể gây ra rối loạn tiêu hóa nhẹ như đầy trướng bụng, buồn nôn hoặc mót rặn.

Đáng chú ý, các triệu chứng này rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý phụ khoa hay tiêu hóa khác như viêm âm đạo mạn tính, viêm lộ tuyến cổ tử cung, u nang buồng trứng, hội chứng ruột kích thích hoặc viêm đường tiết niệu. Do đó, việc tự suy đoán dựa trên cảm nhận thông thường là rất khó chính xác. Khi xuất hiện cơn đau bụng dưới dữ dội đột ngột kèm theo trễ kinh, ra máu âm đạo bất thường và choáng váng, đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cấp gợi ý biến chứng thai ngoài tử cung vỡ hoặc xoắn vòi trứng ứ dịch, đòi hỏi người bệnh phải được cấp cứu can thiệp ngay lập tức.

Chẩn đoán

Để xác định chính xác tình trạng ứ dịch vòi trứng, thăm khám phụ khoa thông thường bằng mỏ vịt hay nắn bụng đơn thuần là không đủ vì vòi trứng nằm sâu trong tiểu khung và có cấu trúc rất mềm mại. Bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa sẽ kết hợp khai thác kỹ lưỡng tiền sử bệnh học, các yếu tố nguy cơ về viêm nhiễm, phẫu thuật trước đây và chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu.

Siêu âm đầu dò âm đạo là bước khảo sát hình ảnh đầu tay thường quy. Trên hình ảnh siêu âm, vòi trứng bị ứ dịch điển hình xuất hiện dưới dạng một cấu trúc hình ống chứa dịch trống âm, thành mỏng hoặc dày tùy mức độ mạn tính, có các vách ngăn không hoàn toàn tạo hình ảnh chuỗi hạt hoặc nếp gấp niêm mạc. Để tăng độ nhạy trong đánh giá độ thông mở, bác sĩ có thể thực hiện siêu âm bơm nước buồng tử cung, bơm dung dịch muối sinh lý vô trùng vào buồng tử cung để quan sát dòng chảy của dịch qua vòi trứng ra khoang phúc mạc.

Chụp X-quang buồng tử cung và vòi trứng có cản quang là một xét nghiệm quan trọng trong đánh giá vô sinh. Kỹ thuật này sử dụng thuốc cản quang đưa qua cổ tử cung vào buồng tử cung dưới màn huỳnh quang tăng sáng. Nếu vòi trứng bị ứ dịch, phim chụp sẽ ghi nhận hình ảnh thuốc cản quang đọng lại làm phình to đoạn cuối vòi trứng và không có hiện tượng thuốc lan tỏa tự do vào ổ bụng, qua đó đánh giá được vị trí tắc nghẽn và mức độ giãn nở của ống dẫn trứng.

Phẫu thuật nội soi ổ bụng được xem là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán và đánh giá tổn thương vòi trứng. Dưới camera nội soi độ phân giải cao, bác sĩ có thể trực tiếp quan sát toàn diện hình thái bên ngoài của vòi trứng, đánh giá mức độ ứ dịch, độ mềm mại của thành vòi, tình trạng các tua vòi cũng như toàn bộ các dải xơ dính ở vùng chậu và các ổ lạc nội mạc tử cung đi kèm.

Biến chứng của ứ dịch vòi trứng

Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, ứ dịch vòi trứng có thể dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa trực tiếp đến khả năng sinh sản và tính mạng của người phụ nữ. Biến chứng thường gặp nhất là vô sinh, chiếm tỷ lệ lớn trong các nguyên nhân vô sinh do yếu tố vòi trứng ở nữ giới. Khi lòng vòi trứng bị bít tắc hoàn toàn, con đường duy nhất để tinh trùng bơi lên gặp noãn bị chặn đứng, khiến quá trình thụ thai tự nhiên không thể diễn ra.

Nguy cơ mang thai ngoài tử cung gia tăng rõ rệt ở những người có vòi trứng bị tổn thương do ứ dịch. Sự viêm nhiễm kéo dài làm tê liệt và phá hủy hệ thống tế bào lông chuyển trên bề mặt niêm mạc vòi trứng. Nếu quá trình thụ tinh vẫn có thể diễn ra ở phần bóng, phôi thai không thể được vận chuyển thuận lợi về buồng tử cung mà bị kẹt lại và làm tổ ngay tại vòi trứng. Túi thai phát triển lớn dần sẽ làm vỡ vòi trứng, gây xuất huyết nội ồ ạt trong ổ bụng, tụt huyết áp và nguy hiểm trực tiếp tới tính mạng người bệnh nếu không được mổ cấp cứu kịp thời.

Đối với những bệnh nhân thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm, ứ dịch vòi trứng là nguyên nhân hàng đầu gây thất bại chuyển phôi lặp lại và làm tăng nguy cơ sảy thai sớm. Lượng dịch ứ đọng trong vòi trứng có chứa nhiều cytokine tiền viêm, gốc oxy hóa tự do và các mảnh vụn tế bào hoại tử. Do vòi trứng thông với buồng tử cung, dòng dịch độc hại này có xu hướng chảy ngược vào trong lòng tử cung, gây rửa trôi phôi cơ học và làm biến đổi môi trường nội mạc tử cung, khiến niêm mạc mất đi tính tiếp nhận phôi thai.

Ngoài ra, vòi trứng khi bị ứ dịch lớn và căng phồng có thể trở thành một khối dịch lỏng lẻo trong tiểu khung, dẫn đến biến chứng xoắn vòi trứng hoặc xoắn phần phụ. Khi bị xoắn, mạch máu nuôi dưỡng bị tắc nghẽn đột ngột dẫn tới thiếu máu nuôi cục bộ, hoại tử mô và gây ra cơn đau bụng cấp tính dữ dội, đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu để bảo tồn buồng trứng và các cơ quan lân cận.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược xử trí ứ dịch vòi trứng đòi hỏi sự cân nhắc toàn diện dựa trên tuổi tác của người bệnh, mức độ tổn thương thực thể của vòi trứng, tình trạng một hay hai bên và đặc biệt là nguyện vọng sinh con trong tương lai. Mục tiêu điều trị chính là giải quyết nguồn dịch viêm, giảm nhẹ triệu chứng đau chậu mạn tính và tối ưu hóa cơ hội làm mẹ an toàn. Bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa sẽ là người trực tiếp thăm khám và đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp nhất cho từng cá nhân.

Trong giai đoạn đang có đợt viêm nhiễm cấp tính ở đường sinh dục hoặc viêm vùng chậu tiến triển, điều trị nội khoa bằng các nhóm thuốc kháng sinh phổ rộng theo đúng phác đồ của bác sĩ là ưu tiên hàng đầu nhằm kiểm soát triệt để mầm bệnh, ngăn ngừa nhiễm trùng lan rộng. Tuy nhiên, thuốc kháng sinh chỉ giải quyết được tác nhân vi khuẩn chứ không thể phục hồi được các tổn thương mô xơ sẹo đã làm bít tắc cơ học ống dẫn trứng.

Đối với những trường hợp vòi trứng bị ứ dịch mức độ nhẹ, thành ống còn mỏng và lớp niêm mạc bên trong còn tương đối nguyên vẹn ở phụ nữ trẻ tuổi có mong muốn mang thai tự nhiên, phẫu thuật nội soi tạo hình vòi trứng mở thông loa vòi hoặc phẫu thuật gỡ dính vòi trứng có thể được xem xét. Bác sĩ sẽ tiến hành bóc tách các dải xơ dính và mở lại đường thông ở đầu vòi trứng. Mặc dù vậy, người bệnh cần được theo dõi sát sau mổ vì nguy cơ tái ứ dịch và nguy cơ mang thai ngoài tử cung ở bên vòi trứng đã phẫu thuật là khá cao.

Trường hợp vòi trứng tổn thương nặng, thành dày xơ cứng, giãn to mất hoàn toàn chức năng, hoặc ở những bệnh nhân chuẩn bị thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm, phẫu thuật cắt bỏ vòi trứng ứ dịch hoặc kẹp thắt vòi trứng sát gốc buồng tử cung qua nội soi là chỉ định tối ưu. Can thiệp này giúp loại bỏ hoàn toàn nguồn dịch chứa độc tố và tế bào viêm rỉ ngược vào buồng tử cung, từ đó cải thiện rõ rệt môi trường nội mạc tử cung và nâng cao tỷ lệ phôi làm tổ thành công khi chuyển phôi. Ngoài ra, kỹ thuật chích xơ hút dịch vòi trứng dưới hướng dẫn siêu âm có thể được cân nhắc ở những người có chống chỉ định phẫu thuật nội soi, dù nguy cơ dịch tích tụ tái phát lại thường cao hơn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phần lớn các trường hợp ứ dịch vòi trứng xuất phát từ tình trạng viêm nhiễm đường sinh dục dưới lan ngược dòng, do đó việc chủ động áp dụng các biện pháp phòng ngừa nhiễm khuẩn là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ vòi trứng và sức khỏe sinh sản lâu dài.

Trước hết, phụ nữ cần thực hiện quan hệ tình dục an toàn và lành mạnh. Việc sử dụng bao cao su đúng cách trong mỗi lần quan hệ là biện pháp hiệu quả nhất giúp ngăn ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục, đặc biệt là nhiễm Chlamydia và lậu cầu khuẩn, hai thủ phạm hàng đầu gây viêm dính vòi trứng. Đồng thời, việc duy trì mối quan hệ chung thủy và tránh quan hệ tình dục không được bảo vệ với nhiều bạn tình sẽ giảm thiểu tối đa nguy cơ phơi nhiễm mầm bệnh.

Thực hành vệ sinh vùng kín đúng cách mỗi ngày, nhất là trong thời kỳ hành kinh, trước và sau khi quan hệ tình dục. Tuyệt đối không tự ý thụt rửa sâu vào trong âm đạo vì hành vi này sẽ phá vỡ cân bằng hệ vi sinh vật tự nhiên và độ pH sinh lý của âm đạo, tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại bùng phát và thâm nhập ngược lên các cơ quan sinh sản bên trên. Chị em nên lựa chọn dung dịch vệ sinh dịu nhẹ, mặc đồ lót thoáng khí từ chất liệu cotton để giữ vùng kín luôn khô ráo.

Bên cạnh đó, phụ nữ cần duy trì thói quen thăm khám phụ khoa định kỳ ít nhất mỗi 6 tháng đến một năm một lần, hoặc kiểm tra ngay khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như khí hư đổi màu, ngứa rát âm đạo hay đau âm ỉ vùng chậu. Việc điều trị dứt điểm các đợt viêm âm đạo, viêm cổ tử cung ngay từ giai đoạn sớm sẽ ngăn chặn mầm bệnh lan lên vòi trứng. Khi cần thực hiện các thủ thuật can thiệp vào tử cung như đặt vòng tránh thai hay nạo hút, cần lựa chọn các cơ sở y tế uy tín để đảm bảo điều kiện vô trùng tuyệt đối, tránh nguy cơ nhiễm trùng và tạo sẹo dính sau thủ thuật.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Do ứ dịch vòi trứng có thể diễn tiến thầm lặng và tiềm ẩn nguy cơ gây tổn hại vĩnh viễn đến khả năng sinh sản, phụ nữ nên chủ động đến các cơ sở y tế có chuyên khoa sản phụ khoa để được thăm khám trong các trường hợp sau:

Trường hợp nghi ngờ hiếm muộn: Các cặp vợ chồng sinh hoạt tình dục đều đặn, không sử dụng bất kỳ biện pháp tránh thai nào trong vòng 12 tháng (hoặc trong vòng 6 tháng đối với phụ nữ từ 35 tuổi trở lên) nhưng chưa có thai nên đi khám toàn diện sức khỏe sinh sản, bao gồm việc kiểm tra độ thông mở của vòi trứng.

Xuất hiện các dấu hiệu bất thường vùng chậu: Người bệnh cần đi khám khi nhận thấy các cơn đau bụng dưới âm ỉ kéo dài, cảm giác đau tức nặng vùng chậu tăng lên rõ rệt trong kỳ kinh nguyệt hoặc đau khi quan hệ tình dục. Tình trạng khí hư ra nhiều bất thường, dịch tiết âm đạo có mùi hôi, đổi màu xanh vàng hoặc kinh nguyệt rối loạn kéo dài cũng là lý do cần được bác sĩ đánh giá sớm.

Đặc biệt, cần đến ngay phòng cấp cứu hoặc bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm: Cơn đau bụng dưới đột ngột dữ dội, quặn thắt từng cơn, đi kèm với chậm kinh, que thử thai báo hai vạch, ra máu âm đạo bất thường màu nâu đen, chóng mặt, vã mồ hôi, da tái lạnh hoặc ngất xỉu. Đây là các triệu chứng báo động của tình trạng thai ngoài tử cung bị vỡ hoặc xoắn vòi trứng ứ dịch, có thể gây sốc mất máu nguy hiểm trực tiếp đến tính mạng nếu không được phẫu thuật cấp cứu khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức và cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe tổng quan, hoàn toàn không thể thay thế cho việc chẩn đoán, tư vấn chuyên môn hay kế hoạch điều trị từ bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa. Tình trạng ứ dịch vòi trứng ở mỗi người bệnh có mức độ tổn thương, kích thước khối ứ dịch, nguyên nhân bệnh sinh và tình trạng cơ quan sinh sản đi kèm rất khác nhau, do đó kế hoạch can thiệp cần được cá nhân hóa chặt chẽ sau khi có kết quả thăm dò hình ảnh cụ thể.

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau hay thực hiện các phương pháp truyền miệng dân gian như xông ngâm thảo dược, thụt rửa phụ khoa sâu mà chưa có chỉ định y khoa. Những biện pháp chưa được kiểm chứng không chỉ làm chậm trễ thời điểm vàng điều trị mà còn có thể khiến nhiễm trùng bùng phát nặng nề hơn, làm tăng diện tích mô xơ sẹo bít tắc vòi trứng. Khi phát hiện các biểu hiện nghi ngờ, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để được hướng dẫn phương án xử trí an toàn và phù hợp nhất với thể trạng bản thân.

Kết luận

Ứ dịch vòi trứng là một bệnh lý phụ khoa thực thể có ảnh hưởng sâu sắc đến thiên chức làm mẹ và chất lượng cuộc sống của người phụ nữ. Mặc dù thường diễn tiến âm thầm và khó phát hiện qua các dấu hiệu thông thường, nhưng với sự tiến bộ của các phương pháp chẩn đoán hình ảnh và kỹ thuật phẫu thuật nội soi hiện đại, bệnh hoàn toàn có thể được nhận diện và can thiệp hiệu quả.

Việc chủ động phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng đường sinh dục, xây dựng lối sống lành mạnh và thực hiện thăm khám phụ khoa định kỳ là nền tảng vững chắc để bảo vệ sức khỏe sinh sản. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào hoặc đang gặp trở ngại trên hành trình tìm kiếm con yêu, chị em nên đến ngay các trung tâm sản phụ khoa uy tín để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, tư vấn và xây dựng lộ trình can thiệp tối ưu nhất.