Tia UV có ở đâu và những tác hại của tia UV đối với sức khỏe
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Tia cực tím hay tia UV là một dạng bức xạ điện từ vô hình đối với mắt người, luôn tồn tại xung quanh môi trường sống hằng ngày. Nguồn phát tia cực tím không chỉ giới hạn ở ánh sáng mặt trời tự nhiên mà còn xuất hiện trong nhiều thiết bị công nghiệp, y tế và sinh hoạt nhân tạo.
Mặc dù đóng vai trò nhất định trong việc kích thích da tổng hợp vitamin D, việc tiếp xúc quá mức hoặc không được bảo vệ trước bức xạ UV có thể gây ra nhiều tổn hại nghiêm trọng. Bài viết dưới đây tổng hợp các nguồn phát tia UV phổ biến và phân tích những ảnh hưởng tiêu cực của bức xạ này đối với làn da, đôi mắt cũng như hệ thống miễn dịch của cơ thể.
Tác hại của tia UV là gì?
Tia cực tím là dải bức xạ điện từ có bước sóng ngắn hơn ánh sáng nhìn thấy nhưng dài hơn tia X. Bức xạ này được phân loại thành ba nhóm dựa trên độ dài bước sóng bao gồm UVA, UVB và UVC. Mỗi dải sóng có mức năng lượng và đặc tính truyền qua khí quyển khác nhau. Khí quyển trái đất hấp thụ phần lớn các bức xạ năng lượng cao, nhưng một tỷ lệ đáng kể tia UVA và UVB vẫn tiếp cận mặt đất và tương tác trực tiếp với các mô sinh học. Do không thể nhìn thấy bằng mắt thường và không tạo ra cảm giác nóng rát tức thì như tia hồng ngoại, tác động của tia UV lên cơ thể thường diễn ra âm thầm, khiến nhiều người chủ quan và chỉ nhận ra khi các tổn thương cấu trúc tế bào đã tích lũy qua thời gian dài.
Tia UV xuất hiện ở đâu trong tự nhiên và đời sống nhân tạo
Ánh sáng mặt trời là nguồn phát tia cực tím tự nhiên lớn nhất tiếp cận bề mặt trái đất mỗi ngày. Bức xạ này bao gồm ba dải sóng chính là UVA, UVB và UVC. Trong đó tầng ozone giữ lại toàn bộ tia UVC và phần lớn tia UVB, còn tia UVA cùng một phần tia UVB vẫn chiếu xuống môi trường sống. Ngoài tự nhiên, tia cực tím còn xuất phát từ nhiều nguồn nhân tạo như đèn chiếu chụp nha khoa, đèn diệt khuẩn y tế, máy sấy móng tay gel, thiết bị hàn hồ quang kim loại và giường tắm nắng nhân tạo. Mọi người có thể tiếp xúc với tia UV ngay tại nơi làm việc, gia đình hoặc các cơ sở dịch vụ thẩm mỹ mà không hề nhận ra sự hiện diện của chúng do tia này vô hình trước mắt thường.
Những tác hại của tia UV đối với làn da và nguy cơ ung thư
Làn da là cơ quan tiếp nhận trực tiếp và chịu nhiều tác động bất lợi nhất từ bức xạ cực tím. Tia UVB tác động chủ yếu lên lớp biểu bì ngoài cùng, kích hoạt phản ứng viêm cấp tính dẫn đến hiện tượng cháy nắng, đỏ rát, phồng rộp và bong tróc. Trong khi đó, tia UVA có bước sóng dài hơn nên thâm nhập sâu vào tầng trung bì, phá vỡ cấu trúc mạng lưới collagen và sợi đàn hồi elastin. Sự suy thoái này khiến da mất đi độ săn chắc tự nhiên, hình thành nếp nhăn sớm, chảy xệ và xuất hiện các mảng nám da, sạm da cùng đốm đồi mồi khó hồi phục. Về lâu dài, tổn thương tích lũy tại nhân tế bào làm biến đổi cấu trúc phân tử DNA, làm gia tăng đáng kể tỷ lệ mắc các bệnh ung thư da nguy hiểm như ung thư biểu mô tế bào đáy, ung thư biểu mô tế bào vảy và u hắc tố ác tính.
Ảnh hưởng tiêu cực của tia cực tím lên thị lực và sức khỏe đôi mắt
Mắt là bộ phận nhạy cảm rất dễ bị tổn thương khi phơi nhiễm trước nguồn bức xạ cực tím cường độ cao. Tác động ngắn hạn khi nhìn trực tiếp vào mặt trời hoặc tiếp xúc bức xạ phản xạ mạnh từ cát, nước có thể gây viêm giác mạc ánh nắng, phù giác mạc với cảm giác cộm rát, chảy nước mắt, sợ sáng và đau nhức dữ dội. Khi tiếp xúc kéo dài qua nhiều năm tháng mà không có vật dụng che chắn, tia cực tím kích thích tế bào biểu mô kết mạc tăng sinh bất thường tạo thành mộng thịt lan vào lòng đen gây suy giảm thị lực. Bức xạ cực tím còn thúc đẩy quá trình oxy hóa các phân tử protein bên trong thể thủy tinh, dẫn đến tình trạng đục thủy tinh thể sớm và làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào thần kinh thị giác tại vùng hoàng điểm đáy mắt.
Tác động làm suy giảm hệ miễn dịch và các phản ứng nhạy cảm ánh sáng
Tiếp xúc quá mức với bức xạ cực tím còn gây ra hiện tượng ức chế miễn dịch cục bộ tại da cũng như toàn thân. Tia cực tím làm biến đổi chức năng của các tế bào trình diện kháng nguyên Langerhans ở biểu bì, giảm sản xuất các cytokine bảo vệ và làm suy yếu khả năng giám sát miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Tình trạng này khiến các đợt bùng phát mụn rộp do virus Herpes simplex tái diễn thường xuyên hơn ở vùng môi và quanh miệng. Ngoài ra, một số người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang sử dụng các thuốc có hoạt tính tăng nhạy cảm ánh sáng có thể gặp phải phản ứng phát ban đa dạng do ánh nắng, viêm da dị ứng ánh sáng hoặc làm trầm trọng thêm các đợt tiến triển của bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống.
Các biện pháp bảo vệ cơ thể và giảm thiểu tác hại từ tia UV
Bảo vệ cơ thể khỏi bức xạ cực tím đòi hỏi việc kết hợp nhiều biện pháp phòng ngừa đồng bộ trong sinh hoạt hằng ngày. Mọi người nên hạn chế các hoạt động thể chất ngoài trời vào những khung giờ nắng gắt có chỉ số bức xạ cao. Khi bắt buộc phải di chuyển ra ngoài, việc mặc quần áo dài tay dệt sợi dày, mang mũ rộng vành và đeo kính râm đạt tiêu chuẩn ngăn tia cực tím là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc bôi kem chống nắng phổ rộng có chỉ số bảo vệ thích hợp lên mọi vùng da hở cần được duy trì đều đặn. Đối với những người làm việc trong môi trường đặc thù có đèn diệt khuẩn hoặc thiết bị hàn điện, việc tuân thủ quy định an toàn lao động và đeo mặt nạ bảo hộ chuyên dụng là yêu cầu bắt buộc để ngăn ngừa phơi nhiễm.
Lưu ý an toàn
Các thông tin cung cấp mang tính chất phổ biến kiến thức phòng bệnh và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Không tự ý sử dụng các loại thuốc bôi hoặc thuốc uống không rõ nguồn gốc khi bị bỏng nắng hoặc tổn thương da nghi ngờ do ánh nắng. Trường hợp vùng da xuất hiện nốt ruồi thay đổi màu sắc, kích thước bất thường, vết loét lâu lành hoặc mắt suy giảm thị lực, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa Da liễu hoặc Mắt để được thăm khám chuẩn xác.
Tóm tắt
Tia cực tím là yếu tố môi trường tác động liên tục lên cơ thể, đem lại một số lợi ích sinh học khi tiếp xúc chừng mực nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Nhận biết các nguồn phát tia UV và chủ động che chắn, dùng kem chống nắng đúng cách sẽ giúp giảm thiểu tổn thương da và mắt. Khi phát hiện các tổn thương da bất thường hoặc suy giảm thị lực, người dân nên đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
Nguồn tham khảo
- Faculty Opinions – Post-Publication Peer Review of the Biomedical Literature: Faculty Opinions recommendation of Ultraviolet radiation and the skin: Photobiology and sunscreen photoprotection
- Journal of the American Academy of Dermatology: Ultraviolet radiation and the skin: Photobiology and sunscreen photoprotection
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Trời nhiều mây hoặc ở trong nhà gần cửa kính có bị ảnh hưởng bởi tia UV không?
Tia UVA có bước sóng dài vẫn có khả năng xuyên qua mây mù và cửa kính thông thường. Do đó làn da vẫn có thể chịu tổn thương âm thầm ngay cả khi trời râm mát hoặc khi ngồi gần cửa sổ mà không có biện pháp che chắn.
Khung giờ nào trong ngày có cường độ tia UV mạnh nhất?
Chỉ số UV thường đạt mức cao nhất vào khoảng giữa trưa từ 10 giờ sáng đến 16 giờ chiều. Đây là thời điểm góc chiếu của mặt trời đứng bóng nhất, lượng tia bức xạ truyền xuống mặt đất đậm đặc nhất trong ngày.
Cần lưu ý gì khi sử dụng kem chống nắng để bảo vệ da khỏi tia cực tím?
Kem chống nắng phổ rộng bảo vệ da trước cả tia UVA và UVB. Người sử dụng nên bôi đủ lượng trước khi ra ngoài khoảng 15 đến 20 phút và thoa nhắc lại sau mỗi hai giờ nếu ra nhiều mồ hôi hoặc bơi lội.
Kính râm có thực sự bảo vệ mắt trước tác hại của tia cực tím không?
Kính râm đạt chuẩn có lớp lọc chống tia cực tím giúp ngăn ngừa nguy cơ bỏng giác mạc, đục thủy tinh thể và thoái hóa hoàng điểm. Kính tối màu không có khả năng chống bức xạ UV có thể khiến đồng tử giãn rộng và hấp thụ nhiều tia hại hơn.
Tia UV có mang lại lợi ích nào cho sức khỏe con người không?
Cơ thể cần một lượng ánh nắng vừa phải vào sáng sớm để tổng hợp vitamin D hỗ trợ xương khớp. Tuy nhiên việc phơi nắng quá lâu hoặc vào khung giờ bức xạ cao sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương tế bào da nhiều hơn lợi ích mang lại.
