Tăng áp lực nội sọ là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tăng áp lực nội sọ xảy ra như thế nào?

Hộp sọ là khoang xương tương đối kín, bên trong có mô não, máu và dịch não tủy. Khi một thành phần tăng lên mà cơ thể không còn bù trừ được, áp lực trong hộp sọ có thể tăng. Tình trạng này làm ảnh hưởng đến tưới máu não, gây chèn ép mô não hoặc cản trở dòng dịch. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nguyên nhân, tốc độ diễn tiến và vùng não bị ảnh hưởng.

Tăng áp lực nội sọ có thể xuất hiện đột ngột, chẳng hạn sau chấn thương hoặc chảy máu, nhưng cũng có thể tiến triển từ từ. Có người biểu hiện chủ yếu bằng đau đầu và thay đổi thị lực; người khác lại nhanh chóng lơ mơ, yếu liệt hoặc co giật. Vì biểu hiện rất đa dạng, không nên chờ đủ một danh sách triệu chứng mới đi khám.

Những nguyên nhân nào có thể làm áp lực trong sọ tăng?

Các nguyên nhân thường được bác sĩ xem xét gồm tăng hoặc cản trở lưu thông dịch não tủy, khối choán chỗ trong sọ, chảy máu, phù não và một số nhiễm trùng hoặc tổn thương làm não sưng. Chấn thương đầu cũng có thể gây chảy máu hoặc phù, từ đó làm áp lực tăng. Một nguyên nhân khác là tăng áp lực nội sọ vô căn, khi triệu chứng và áp lực dịch não tủy tăng nhưng không tìm thấy khối choán chỗ hay nguyên nhân cấu trúc rõ ràng.

Các bệnh hoặc tình huống đi kèm không có nghĩa là người bệnh chắc chắn bị tăng áp lực nội sọ. Bác sĩ sẽ ghép triệu chứng, thời điểm khởi phát, tiền sử chấn thương, thuốc đang dùng và kết quả khám để tìm nguyên nhân phù hợp. Không nên tự gắn nhãn một bệnh cụ thể chỉ dựa trên kết quả tìm kiếm.

Dấu hiệu ở người lớn và trẻ lớn

Đau đầu là biểu hiện thường gặp nhưng không đặc hiệu. Có thể kèm buồn nôn hoặc nôn, đặc biệt khi đau đầu tăng dần; nhìn mờ, nhìn đôi hoặc các thay đổi thị giác khác; buồn ngủ, giảm tỉnh táo, thay đổi hành vi hay lú lẫn. Một số người có ù tai theo nhịp mạch, khó chịu với ánh sáng, mất thăng bằng, yếu hoặc tê một bên, nói khó hay co giật. Không phải ai cũng có tất cả các dấu hiệu này.

Nếu triệu chứng xuất hiện sau va đập đầu, bác sĩ cần đánh giá nguy cơ chấn thương sọ não và chảy máu. Đau đầu mới, tăng nhanh hoặc khác hẳn những lần trước cũng cần được xem xét, nhất là khi đi cùng nôn lặp lại, thay đổi thị lực hoặc thay đổi ý thức. Người có đau đầu kéo dài nhưng không có dấu hiệu cấp cứu vẫn nên đặt lịch khám để tìm nguyên nhân thay vì tự dùng thuốc kéo dài.

Trẻ sơ sinh có thể biểu hiện khác người lớn

Trẻ nhỏ chưa biết mô tả đau đầu nên dấu hiệu có thể kín đáo hơn. Trẻ có thể buồn ngủ bất thường, khó đánh thức, dễ kích thích, nôn, bú kém hoặc thay đổi hành vi. Ở trẻ sơ sinh, thóp có thể phồng khi trẻ yên và được giữ ở tư thế phù hợp; các đường khớp sọ có thể tách rộng. Những dấu hiệu này không tự xác nhận bệnh nhưng cần được nhân viên y tế đánh giá, đặc biệt khi xuất hiện đột ngột.

Cha mẹ không nên cố đoán nguyên nhân qua việc sờ thóp hoặc so sánh với hình ảnh trên mạng. Nếu trẻ lừ đừ, nôn liên tục, co giật, yếu tay chân, khó thở hoặc phản ứng kém, hãy gọi cấp cứu. Khi đi khám, nên ghi lại thời điểm bắt đầu, số lần nôn, chấn thương gần đây và các thuốc trẻ đã dùng.

Khi nào phải cấp cứu ngay?

Hãy gọi cấp cứu hoặc đến khoa cấp cứu ngay khi có giảm hoặc mất ý thức, co giật, yếu liệt mới xuất hiện, nói khó, lú lẫn, khó thở, nhìn mờ hoặc mất thị lực đột ngột. Đau đầu dữ dội khởi phát nhanh, nôn lặp lại kèm đau đầu, đau đầu sau chấn thương đầu, hoặc đau đầu kèm sốt và tình trạng toàn thân rất xấu cũng cần được đánh giá khẩn cấp.

Trong lúc chờ trợ giúp, giữ người bệnh ở nơi an toàn, theo dõi nhịp thở và mức đáp ứng, không cho ăn uống nếu người bệnh lơ mơ hoặc đang nôn. Không tự lái xe nếu có rối loạn ý thức hay yếu liệt. Không tự dùng thuốc an thần, thuốc lợi tiểu, thuốc chống co giật hoặc cố làm giảm áp lực theo hướng dẫn trên mạng.

Bác sĩ chẩn đoán tăng áp lực nội sọ ra sao?

Bác sĩ bắt đầu bằng bệnh sử và khám thần kinh: mức tỉnh táo, đồng tử, vận động, cảm giác, phản xạ, khả năng nói và dấu hiệu thị giác. Họ cũng hỏi về chấn thương, sốt, bệnh nền, thuốc và tốc độ diễn tiến. Khám mắt có thể giúp phát hiện phù gai thị trong một số trường hợp, nhưng kết quả bình thường không tự loại trừ mọi nguyên nhân.

CT hoặc MRI đầu có thể được chỉ định để tìm chảy máu, phù, khối choán chỗ, não úng thủy hoặc nguyên nhân cấu trúc khác. Việc chọn CT hay MRI tùy tình trạng, mức độ khẩn cấp và khả năng hợp tác của người bệnh; không phải ai đau đầu cũng cần chụp CT. Sau chấn thương đầu, hướng dẫn NICE dùng các tiêu chí lâm sàng để chọn người cần chụp, thay vì chụp đại trà. Có thể xem thêm chuyên mục Thần kinh để tìm các bài liên quan.

Trong một số tình huống, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm hoặc thủ thuật đánh giá dịch não tủy. Những thủ thuật này chỉ được thực hiện khi đội ngũ chuyên môn xác định an toàn, vì cách tiếp cận không phù hợp có thể làm người bệnh xấu đi. Không tự yêu cầu một xét nghiệm riêng lẻ rồi bỏ qua khám tổng thể.

Điều trị phụ thuộc nguyên nhân và mức độ

Tăng áp lực nội sọ có nguy cơ cao thường được theo dõi và điều trị tại bệnh viện. Nhân viên y tế ưu tiên bảo đảm hô hấp, tuần hoàn, mức oxy và huyết áp phù hợp, đồng thời theo dõi ý thức, đồng tử và các dấu hiệu thần kinh. Sau đó, họ xử lý nguyên nhân như chảy máu, nhiễm trùng, não úng thủy, khối choán chỗ hoặc phù não theo phác đồ chuyên khoa.

Tùy trường hợp, điều trị có thể gồm dẫn lưu dịch não tủy, thuốc giảm phù hoặc phẫu thuật giải áp. Tên thuốc, đường dùng và thời điểm can thiệp phải do bác sĩ quyết định dựa trên khám và xét nghiệm. Không tự mua thuốc lợi tiểu, corticoid hay thuốc chống co giật; dùng sai có thể che lấp triệu chứng hoặc gây tác dụng không mong muốn.

Khi nguyên nhân là tăng áp lực nội sọ vô căn, người bệnh thường cần phối hợp đánh giá thần kinh và mắt để bảo vệ thị lực. Kế hoạch theo dõi có thể bao gồm kiểm tra thị trường, thị lực và các chỉ số khác. Không tự ép giảm cân, nhịn ăn hoặc dùng thuốc theo bài đăng trên mạng; mọi thay đổi nên được trao đổi với bác sĩ điều trị.

Nếu muốn xem thông tin nền tảng trước khi đọc từng bệnh cụ thể, hãy bắt đầu từ chuyên mục Bệnh học.

Người nhà nên chuẩn bị gì khi đưa người bệnh đi khám?

Hãy mang theo danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, bệnh nền, tiền sử phẫu thuật hoặc chấn thương, kết quả chụp và xét nghiệm gần đây nếu có. Ghi lại lúc triệu chứng bắt đầu, diễn tiến nhanh hay chậm, số lần nôn, cơn co giật và thời điểm người bệnh thay đổi ý thức. Thông tin theo trình tự giúp đội ngũ y tế đánh giá nhanh hơn.

Nếu người bệnh đang dùng thuốc chống đông hoặc có rối loạn đông máu, cần nói ngay với nhân viên y tế, đặc biệt sau chấn thương đầu. Không tự ngừng thuốc kê đơn để chờ khám, trừ khi nhân viên y tế cấp cứu hướng dẫn. Khi người bệnh có nguy cơ ngã hoặc co giật, nên có người đi cùng và tránh để họ ở một mình.