Tắc tuyến lệ và những điều cần biết để chăm sóc mắt đúng cách
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Tắc tuyến lệ, hay chính xác hơn là tình trạng tắc nghẽn đường dẫn lưu lệ đạo, xảy ra khi quá trình thoát nước mắt từ bề mặt nhãn cầu xuống khoang mũi bị cản trở một phần hoặc toàn bộ. Khi dòng chảy tự nhiên bị ứ trệ, lượng nước mắt dư thừa không thể tiêu thoát sẽ tràn qua bờ mi và tạo môi trường ẩm ướt thuận lợi cho các vi sinh vật phát triển.
Hiện tượng này có thể xuất hiện ở trẻ sơ sinh do cấu trúc ống dẫn chưa hoàn thiện trong quá trình phát triển phôi thai, hoặc hình thành ở người trưởng thành do các bệnh lý viêm nhiễm, chấn thương và quá trình lão hóa tự nhiên. Việc hiểu rõ cơ chế vận hành của lệ đạo và nhận biết sớm các biểu hiện bất thường sẽ giúp người bệnh chủ động đi khám chuyên khoa mắt kịp thời, ngăn chặn các biến chứng viêm nhiễm lan rộng.
Tắc tuyến lệ là gì?
Hệ thống lệ đạo bao gồm tuyến lệ phụ trách tiết nước mắt để bôi trơn bề mặt nhãn cầu, cùng với mạng lưới dẫn lưu gồm điểm lệ, lệ quản, túi lệ và ống lệ mũi. Thông thường, sau mỗi lần chớp mắt, nước mắt sẽ trải đều khắp giác mạc rồi chảy vào các lỗ nhỏ ở góc trong mi mắt, gom về túi lệ và thoát xuống ngách mũi dưới. Khi bất kỳ vị trí nào trên đường dẫn này bị hẹp hoặc bít tắc, quá trình thoát dịch sẽ ngừng trệ hoàn toàn. Nước mắt dư thừa đọng lại ở góc mắt, gây hiện tượng chảy nước mắt sống liên tục ngay cả khi người bệnh không xúc động. Sự ứ đọng kéo dài không chỉ gây khó chịu trong sinh hoạt hằng ngày mà còn làm tăng nguy cơ viêm túi lệ và nhiễm trùng cấu trúc quanh mắt.
Nguyên nhân phổ biến gây cản trở dòng chảy nước mắt
Ở trẻ nhỏ, nguyên nhân phổ biến nhất là tắc tuyến lệ bẩm sinh, chủ yếu do màng Hasner ở đoạn cuối ống lệ mũi chưa mở hoàn toàn sau khi sinh. Ở người trưởng thành, sự thoái hóa và thu hẹp tự nhiên của các ống dẫn nhỏ theo thời gian là yếu tố hàng đầu. Bên cạnh đó, các đợt viêm kết mạc mạn tính, viêm xoang mũi kéo dài hoặc polyp mũi cũng có thể gây phù nề và chèn ép trực tiếp lên lệ đạo. Chấn thương vùng hàm mặt, gãy xương mũi, phẫu thuật mũi xoang trước đó hoặc sự xuất hiện của sỏi lệ đạo, khối u cũng làm gián đoạn đường thoát dịch tự nhiên. Một số trường hợp có thể liên quan đến tác dụng phụ khi sử dụng kéo dài một số loại thuốc nhỏ mắt hoặc các phương pháp điều trị toàn thân.
Những biểu hiện thường gặp khi bị tắc nghẽn lệ đạo
Dấu hiệu đặc trưng nhất là hiện tượng chảy nước mắt sống liên tục, khiến mắt luôn trong trạng thái ướt sũng và người bệnh phải thường xuyên chấm lau mắt. Góc trong của mắt có xu hướng tích tụ nhiều chất nhầy dính hoặc ghèn vàng, đặc biệt rõ rệt sau khi ngủ dậy. Bề mặt kết mạc có thể đỏ nhẹ, mi mắt sưng nề hoặc có cảm giác cộm xốn, nhìn mờ thoáng qua do màng phim nước mắt trên bề mặt giác mạc phân bố không đều. Trong trường hợp dịch ứ đọng bị nhiễm khuẩn dẫn đến viêm túi lệ, vùng da dưới góc trong mắt sẽ sưng phồng, đỏ ửng, căng tức khó chịu, khi ấn nhẹ vào vị trí này có thể thấy mủ nhầy trào ngược ra qua điểm lệ ở bờ mi.
Quy trình kiểm tra và các phương pháp can thiệp y khoa
Bác sĩ chuyên khoa mắt sẽ thăm khám lâm sàng vùng mi mắt, kiểm tra độ thông thoáng của lệ đạo bằng thủ thuật bơm rửa lệ đạo hoặc thử nghiệm nhuộm huỳnh quang để đánh giá tốc độ thoát nước mắt. Trong các ca bệnh phức tạp, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ vùng hàm mặt có thể được chỉ định nhằm xác định vị trí tắc nghẽn và loại trừ tổn thương xương hay khối u chèn ép. Tùy thuộc vào nguyên nhân và độ tuổi của người bệnh, bác sĩ sẽ đưa ra hướng xử trí phù hợp. Trẻ nhỏ thường được hướng dẫn kỹ thuật mát-xa góc mắt kết hợp theo dõi, hoặc can thiệp thông lệ đạo khi đến độ tuổi thích hợp. Với người lớn, phẫu thuật nối thông túi lệ mũi có thể được cân nhắc để tái tạo đường thoát nước mắt mới nếu điều trị bảo tồn không mang lại hiệu quả.
Hướng dẫn chăm sóc và giữ vệ sinh mắt tại nhà
Người bệnh cần duy trì thói quen vệ sinh vùng mắt bằng gạc mềm sạch hoặc tăm bông y tế thấm nước muối sinh lý, lau nhẹ nhàng từ khóe mắt trong ra ngoài đuôi mắt để loại bỏ dịch tiết và ghèn bám. Luôn rửa sạch tay bằng xà phòng trước khi chạm vào vùng mắt để hạn chế tối đa nguy cơ đưa thêm vi khuẩn vào mắt đang tổn thương. Tuyệt đối không dùng tay dụi mắt vì hành vi này dễ làm trầy xước giác mạc và khiến tình trạng viêm nhiễm lan rộng. Khi đi ra ngoài, nên đeo kính râm hoặc kính bảo hộ nhằm chắn gió bụi, hạn chế các kích thích môi trường làm tăng tiết nước mắt phản xạ. Việc thực hiện động tác xoa vuốt góc mắt ở trẻ sơ sinh cần tuân thủ đúng kỹ thuật được nhân viên y tế hướng dẫn.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa mắt. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và dùng các loại thuốc nhỏ mắt chứa kháng sinh hoặc corticoid kéo dài mà không có đơn thuốc. Không được tự ý dùng kim hoặc vật nhọn chọc ngoáy vào góc mắt hay lỗ ghèn. Khi xuất hiện dấu hiệu sưng đau dữ dội, mắt đỏ nhiều, có mủ đặc hoặc suy giảm thị lực, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
Tóm tắt
Tắc tuyến lệ là tình trạng thường gặp nhưng có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng phương pháp y khoa. Việc giữ vệ sinh vùng mắt hằng ngày và chủ động thăm khám chuyên khoa mắt khi có biểu hiện chảy nước mắt sống bất thường sẽ giúp bảo vệ đôi mắt sáng khỏe và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Tắc tuyến lệ ở trẻ sơ sinh có thể tự khỏi được không?
Nhiều trường hợp tắc tuyến lệ bẩm sinh ở trẻ có thể tự thông trong những tháng đầu đời nhờ cấu trúc lệ đạo dần hoàn thiện. Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để được bác sĩ hướng dẫn kỹ thuật mát-xa vùng góc mắt đúng cách giúp hỗ trợ mở tắc tự nhiên.
Người bị tắc tuyến lệ có nên tự mua thuốc nhỏ mắt kháng sinh không?
Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc nhỏ mắt kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Dùng thuốc sai loại hoặc kéo dài có thể gây kháng thuốc, làm tổn thương bề mặt giác mạc và không giải quyết được nguyên nhân gây tắc cơ học.
Thủ thuật thông tuyến lệ có gây đau đớn nhiều không?
Thủ thuật thông tuyến lệ thường được thực hiện nhanh chóng bởi bác sĩ chuyên khoa với sự hỗ trợ của gây tê tại chỗ hoặc tiền mê. Cảm giác khó chịu sau can thiệp thường ở mức nhẹ và thuyên giảm nhanh nếu tuân thủ đúng chỉ dẫn chăm sóc.
Bệnh tắc tuyến lệ có thể tái phát sau điều trị không?
Tắc tuyến lệ vẫn có nguy cơ tái phát nếu người bệnh tiếp tục bị viêm mũi xoang mạn tính, viêm kết mạc tái diễn hoặc hình thành mô sẹo xơ. Tái khám định kỳ và điều trị triệt để các bệnh lý tai mũi họng đi kèm là biện pháp phòng ngừa cần thiết.
Khi nào người bị chảy nước mắt sống cần đi khám bác sĩ ngay?
Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay khi vùng góc mắt sưng nóng đỏ đau dữ dội, xuất hiện dịch mủ, sốt, đau nhức mắt hoặc thị lực bị giảm sút. Đây là những dấu hiệu cảnh báo viêm túi lệ cấp tính cần can thiệp y tế khẩn cấp.
