Tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh và cách thông lệ đạo an toàn cho trẻ

Tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh là gì?

Tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh, hay còn gọi là tắc ống dẫn lệ bẩm sinh, là tình trạng dòng chảy sinh lý của nước mắt từ bề mặt nhãn cầu xuống ngách mũi dưới bị cản trở. Ở trạng thái bình thường, tuyến lệ liên tục tiết ra nước mắt để giữ ẩm và làm sạch giác mạc, sau đó lượng nước mắt này sẽ tập trung vào các điểm lệ ở góc mi trong, chảy qua tiểu quản lệ, túi lệ rồi theo ống lệ mũi thoát xuống mũi họng. Khi xuất hiện chướng ngại vật trên đường dẫn, nước mắt không thoát được sẽ trào ngược ra mi mắt tạo thành triệu chứng chảy nước mắt sống dai dẳng. Hiện tượng này tương đối phổ biến ở trẻ mới sinh, thường biểu hiện rõ rệt trong những tuần đầu sau khi chào đời. Đa số trẻ có thể tự phục hồi nhờ sự hoàn thiện dần của đường thở và ống dẫn hoặc qua các biện pháp xoa bóp hỗ trợ đúng cách.

Nguyên nhân gây tắc đường dẫn lưu nước mắt ở trẻ nhỏ

Hệ thống dẫn lưu nước mắt bình thường bao gồm điểm lệ ở góc mi mắt, các tiểu quản lệ, túi lệ và ống lệ mũi dẫn nước mắt xuống khoang mũi. Ở trẻ sơ sinh, nguyên nhân phổ biến nhất gây tắc lệ đạo là do tồn tại một màng ngăn mỏng biểu mô chưa tiêu biến hoàn toàn ở đầu dưới ống lệ mũi, thường nằm gần van Hasner. Ngoài ra, sự hẹp đường dẫn bẩm sinh, bất thường cấu trúc xương cuốn mũi hoặc polyp niêm mạc mũi cũng có thể cản trở dòng chảy sinh lý của nước mắt.

Hiện tượng ứ đọng nước mắt kéo dài tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn tích tụ, dễ dẫn đến tình trạng viêm kết mạc kết hợp hoặc viêm túi lệ. Nhận diện sớm cấu trúc bất thường này giúp cha mẹ tránh nhầm lẫn giữa tắc nghẽn cơ học đơn thuần với các bệnh lý nhiễm trùng mắt cấp tính khác ở trẻ nhỏ.

Biểu hiện nhận biết tắc lệ đạo thường gặp ở trẻ sơ sinh

Dấu hiệu điển hình nhất là mắt trẻ lúc nào cũng ngấn lệ hoặc nước mắt chảy tràn ra khóe mi ngay cả khi trẻ đang ngủ hoặc không hề khóc. Cùng với việc ứ đọng nước mắt, mắt trẻ thường xuyên xuất hiện nhiều ghèn vàng hoặc gỉ mắt dính quanh bờ mi, đặc biệt là vào buổi sáng sau khi ngủ dậy, khiến hai mi mắt dính chặt vào nhau.

Vùng góc trong của mắt, nơi vị trí túi lệ nằm sát sống mũi, có thể bị sưng nhẹ hoặc căng mọng. Khi dùng ngón tay ấn nhẹ vào khu vực này, dịch nhầy hoặc mủ trong có thể trào ngược ra qua điểm lệ ở bờ mi. Trẻ sơ sinh thường không có biểu hiện đau đớn dữ dội hay sốt trừ khi tình trạng ứ dịch đã chuyển sang giai đoạn viêm túi lệ cấp tính với biểu hiện sưng đỏ và nóng rát rõ rệt.

Kỹ thuật chăm sóc và mát xa vùng túi lệ tại nhà

Trong giai đoạn trẻ dưới 6 tháng tuổi, phương pháp điều trị bảo tồn luôn được ưu tiên hàng đầu, trong đó kỹ thuật mát xa túi lệ kết hợp vệ sinh đóng vai trò cốt lõi. Người chăm sóc cần cắt ngắn móng tay và rửa sạch tay bằng xà phòng sát khuẩn trước khi chạm vào mắt trẻ. Dùng gạc y tế vô trùng thấm nước muối sinh lý natri clorid 0,9% lau nhẹ nhàng khóe mắt từ trong ra ngoài để loại bỏ sạch gỉ mắt ứ đọng.

Kỹ thuật mát xa thực hiện bằng cách dùng đầu ngón tay trỏ đặt nhẹ lên góc trong của mắt sát gốc sống mũi, tạo một áp lực vừa phải rồi miết dọc nhẹ nhàng xuống phía cánh mũi. Lực ép này giúp đẩy tăng áp lực thủy tĩnh trong túi lệ, từ đó hỗ trợ làm bật hoặc làm rách màng ngăn bẩm sinh còn sót lại ở đầu dưới ống lệ mũi. Mỗi đợt nên miết khoảng 5 đến 10 lần, thực hiện đều đặn vài lần mỗi ngày theo chỉ dẫn của nhân viên y tế.

Quy trình và thời điểm thực hiện thủ thuật thông lệ đạo

Khi các biện pháp điều trị bảo tồn và mát xa không mang lại kết quả sau nhiều tháng kiên trì, bác sĩ chuyên khoa mắt sẽ đánh giá chỉ định làm thủ thuật thông lệ đạo. Độ tuổi thích hợp nhất để thông lệ đạo thường nằm trong khoảng từ 6 đến 12 tháng tuổi, khi cấu trúc giải phẫu của trẻ đã đủ vững vàng nhưng màng ngăn chưa bị xơ hóa quá dày. Nếu để can thiệp quá muộn sau 1 tuổi, tỷ lệ thành công của thủ thuật đơn thuần có thể giảm xuống do xơ dính đường dẫn.

Thủ thuật được tiến hành tại phòng tiểu phẫu chuyên khoa mắt. Bác sĩ sử dụng một que thông bằng kim loại chuyên dụng có kích thước rất nhỏ luồn nhẹ nhàng qua điểm lệ, đi dọc theo tiểu quản lệ vào túi lệ và luồn xuống ống lệ mũi để chọc thủng màng chắn gây tắc. Toàn bộ quy trình diễn ra nhanh chóng, sau đó đường lệ được bơm rửa kiểm tra bằng dung dịch nước muối để đảm bảo đường thông thoáng hoàn toàn. Trẻ sẽ được kê đơn thuốc nhỏ mắt kháng khuẩn hỗ trợ trong vài ngày tiếp theo.

Những trường hợp cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa mắt kịp thời

Phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện có chuyên khoa mắt ngay khi nhận thấy vùng góc trong mắt hoặc mi mắt sưng nề to, tấy đỏ, nóng và sờ vào thấy trẻ quấy khóc dữ dội vì đau. Đây là biểu hiện của tình trạng viêm túi lệ cấp có nguy cơ tiến triển thành áp xe túi lệ hoặc viêm mô tế bào quanh hốc mắt nếu không được kiểm soát kịp thời.

Ngoài ra, nếu thấy mắt trẻ có dấu hiệu đỏ nhiều ở củng mạc, trẻ sợ ánh sáng, giác mạc mờ đục hoặc lượng mủ đặc chảy ra liên tục dù đã nhỏ nước muối sinh lý, việc thăm khám lập tức là bắt buộc. Bác sĩ chuyên khoa sẽ chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý nguy hiểm khác như viêm kết mạc sơ sinh do vi khuẩn, lậu cầu, chlamydia hoặc glôcôm bẩm sinh để đưa ra phác đồ can thiệp an toàn và đúng hướng.

Lưu ý an toàn

Cha mẹ tuyệt đối không dùng các biện pháp dân gian như nhỏ sữa mẹ, nước lá hay tinh dầu vào mắt trẻ sơ sinh vì có thể gây loét giác mạc và nhiễm trùng nặng. Mọi thao tác mát xa cần thực hiện nhẹ nhàng, đúng vị trí giải phẫu sau khi đã sát khuẩn tay cẩn thận. Không tự ý mua thuốc nhỏ mắt chứa corticoid hoặc kháng sinh mạnh khi chưa có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên ngành mắt.

Tóm tắt

Tắc lệ đạo ở trẻ sơ sinh đa phần là tình trạng bẩm sinh lành tính và có thể tự cải thiện khi đường dẫn lệ hoàn thiện dần theo thời gian. Sự chăm sóc kiên trì, vệ sinh đúng cách kết hợp mát xa tuyến lệ theo hướng dẫn chuyên khoa mắt đóng vai trò chủ đạo trong những tháng đầu đời. Phụ huynh nên duy trì việc tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá tiến triển và chỉ định thời điểm can thiệp thông lệ đạo thích hợp khi cần thiết.