Uốn ván trẻ sơ sinh là bệnh gì và cách phòng ngừa hiệu quả cho trẻ

Uốn ván trẻ sơ sinh là gì?

Uốn ván trẻ sơ sinh, thường được gọi dân gian là bệnh uốn ván rốn, là một thể lâm sàng nặng nề của bệnh uốn ván xảy ra ở trẻ sơ sinh trong 28 ngày đầu tiên sau khi chào đời. Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Clostridium tetani, loài vi khuẩn kỵ khí sinh nha bào có khả năng tồn tại lâu dài ngoài môi trường tự nhiên. Độc tố thần kinh tetanospasmin do vi khuẩn tiết ra tại vết thương rốn đi vào tuần hoàn, ngăn chặn các tín hiệu ức chế thần kinh cơ, dẫn đến tình trạng co cứng cơ liên tục và co giật kịch phát. Đây là một bệnh cấp tính có tỷ lệ tử vong rất cao nhưng hoàn toàn có thể ngăn ngừa được bằng các can thiệp y tế cơ bản và dự phòng miễn dịch.

Nguyên nhân và con đường lây nhiễm uốn ván ở trẻ sơ sinh

Nguyên nhân gây bệnh là do vi khuẩn Clostridium tetani, một loại trực khuẩn kỵ khí sinh nha bào tồn tại phổ biến trong đất, phân động vật và môi trường sống. Nha bào uốn ván có sức đề kháng rất cao với nhiệt độ và hóa chất sát khuẩn thông thường. Trẻ sơ sinh thường bị nhiễm bệnh khi chào đời trong điều kiện y tế không đảm bảo, sử dụng dụng cụ cắt rốn chưa được tiệt trùng như kéo, dao lam hoặc chỉ buộc rốn không vô khuẩn.

Ngoài ra, phong tục tập quán lạc hậu tại một số nơi như đắp tro, đắp thuốc nam thảo mộc, bột than hoặc phân động vật vào cuống rốn trẻ sơ sinh cũng tạo điều kiện thuận lợi cho nha bào uốn ván xâm nhập sâu vào mô mềm. Khi ở trong môi trường kỵ khí tại vết cắt rốn bị hoại tử hoặc băng kín, nha bào sẽ nảy mầm phát triển thành vi khuẩn sinh sôi và tiết ra độc tố thần kinh cực mạnh vào máu gây tổn thương hệ thần kinh vận động.

Dấu hiệu nhận biết bệnh uốn ván sơ sinh trên lâm sàng

Bệnh uốn ván sơ sinh thường khởi phát trong khoảng từ ba đến hai mươi tám ngày sau sinh, phổ biến nhất là trong tuần lễ đầu tiên của cuộc đời, thường rơi vào khoảng ngày thứ năm đến ngày thứ tám nên dân gian còn gọi là bệnh uốn ván rốn ngày thứ bảy. Triệu chứng ban đầu rất điển hình là trẻ đang bú mẹ bình thường bỗng nhiên bỏ bú, há miệng khó khăn do cứng cơ nhai.

Khi bệnh tiến triển, tình trạng co cứng cơ lan rộng ra toàn thân. Mặt trẻ co rúm lại, hai môi chúm chím như đang huýt sáo, khóe miệng kéo trễ xuống tạo nét mặt nhăn nhó đặc trưng. Trẻ xuất hiện các cơn co giật co cứng cơ, người uốn cong như cánh cung. Mỗi khi có kích thích từ bên ngoài như tiếng động, ánh sáng hay đụng chạm nhẹ vào cơ thể trẻ, các cơn co giật lại bùng phát mạnh mẽ hơn kèm theo tím tái toàn thân và sốt cao. Vùng rốn của trẻ có thể ướt, có mùi hôi hoặc chảy mủ nhưng cũng có nhiều trường hợp cuống rốn bên ngoài trông khô ráo bình thường.

Mức độ nguy hiểm và biến chứng khôn lường của uốn ván sơ sinh

Độc tố uốn ván tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương và tủy sống, gây ra các cơn co thắt cơ liên tục và kéo dài. Biến chứng nguy hiểm hàng đầu là tình trạng co thắt thanh quản và các cơ hô hấp dẫn đến ngừng thở đột ngột, suy hô hấp nặng và thiếu oxy não trầm trọng. Trẻ cũng rất dễ bị sặc sữa hoặc dịch tiêu hóa vào phổi gây viêm phổi hít tắc nghẽn đường thở.

Ngoài ra, co giật kéo dài liên tục làm trẻ kiệt sức, rối loạn thần kinh thực vật gây loạn nhịp tim, huyết áp dao động thất thường, suy thận cấp và kiệt quệ dinh dưỡng. Do hệ miễn dịch của trẻ sơ sinh còn non nớt và độc tố phân tán nhanh, tỷ lệ tử vong do uốn ván rốn có thể rất cao nếu không được phát hiện sớm và can thiệp hồi sức chuyên sâu tại các trung tâm y tế có đầy đủ trang thiết bị hỗ trợ hô hấp. Những trẻ sống sót qua giai đoạn nguy kịch vẫn có nguy cơ chịu di chứng tổn thương não do thiếu oxy kéo dài trong các cơn ngừng thở.

Biện pháp phòng ngừa uốn ván sơ sinh hiệu quả và bền vững

Tiêm phòng vắc xin uốn ván cho phụ nữ mang thai và phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ là biện pháp phòng bệnh chủ động và hiệu quả nhất. Khi mẹ bầu được tiêm phòng đầy đủ, cơ thể mẹ sẽ sản sinh kháng thể truyền qua nhau thai sang thai nhi, tạo lá chắn miễn dịch bảo vệ trẻ trong suốt thời kỳ sơ sinh nhạy cảm.

Bên cạnh tiêm chủng, việc đảm bảo sinh nở sạch và an toàn đóng vai trò sống còn. Sản phụ nên sinh con tại các cơ sở y tế có điều kiện vô khuẩn tốt. Người đỡ đẻ phải rửa tay sạch sẽ, sử dụng bộ dụng cụ cắt và buộc rốn vô trùng đạt chuẩn. Sau khi sinh, việc chăm sóc cuống rốn tại nhà cần giữ cho rốn luôn khô ráo, thoáng mát, vệ sinh rốn hàng ngày bằng dung dịch sát khuẩn theo đúng hướng dẫn của nhân viên y tế cho đến khi rốn rụng và lành hẳn. Tuyệt đối không băng rốn quá chặt và không tự ý bôi đắp bất kỳ loại chất lạ nào lên vùng rốn của trẻ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe thường thức và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Bệnh uốn ván rốn ở trẻ sơ sinh diễn tiến rất nhanh và nguy hiểm, do đó tuyệt đối không tự điều trị tại nhà hoặc nghe theo các mẹo dân gian truyền miệng. Khi trẻ có biểu hiện bất thường về ăn bú hoặc cử động cơ, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức.

Tóm tắt

Uốn ván sơ sinh là bệnh nhiễm trùng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa bằng tiêm phòng đầy đủ và thực hiện đỡ đẻ an toàn. Khi chăm sóc rốn cho trẻ tại nhà, cha mẹ cần tuân thủ hướng dẫn y tế, giữ cuống rốn luôn khô sạch và đưa trẻ đến bệnh viện ngay khi có dấu hiệu bất thường để kịp thời cứu chữa.