Những sai lầm khi rửa tay làm tăng nguy cơ lây lan COVID-19
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bàn tay là bộ phận tiếp xúc thường xuyên nhất với các vật dụng công cộng và môi trường xung quanh, từ tay nắm cửa đến bề mặt bàn ghế. Khi tiếp xúc với các giọt bắn chứa vi rút hoặc bề mặt bị nhiễm bẩn, bàn tay dễ dàng trở thành vật trung gian đưa mầm bệnh vào cơ thể qua mắt, mũi và miệng. Trong công tác phòng chống các bệnh đường hô hấp như COVID-19, rửa tay được xem là một trong những biện pháp bảo vệ hàng đầu.
Tuy nhiên, thói quen rửa tay chỉ thực sự mang lại hiệu quả bảo vệ khi được thực hiện đúng phương pháp. Việc rửa tay qua loa, không đủ thời gian hay bỏ qua các vị trí khó thấy đều tạo điều kiện cho vi sinh vật tiếp tục tồn tại và phát tán.
Nhận diện những sai lầm phổ biến khi vệ sinh tay giúp bạn điều chỉnh kỹ thuật rửa tay chuẩn xác, từ đó nâng cao khả năng phòng ngừa COVID-19 và nhiều bệnh truyền nhiễm khác trong cộng đồng.
Lỗi khi rửa tay là gì?
Vệ sinh tay là quá trình loại bỏ bụi bẩn, chất nhờn và các vi sinh vật bám dính trên da bằng nước sạch và xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn. Về mặt dịch tễ học, bàn tay chứa hai nhóm vi khuẩn chính gồm vi khuẩn thường trú sâu trong biểu bì và vi khuẩn vãng lai bám trên bề mặt sau khi tiếp xúc với môi trường xung quanh. Vi rút SARS-CoV-2 cùng nhiều mầm bệnh đường hô hấp thuộc nhóm vi sinh vật vãng lai, rất dễ lây lan khi bàn tay chạm vào mắt, mũi và miệng. Khi rửa tay đúng cách với xà phòng, các phân tử xà phòng sẽ làm tan lớp vỏ lipid bảo vệ vi rút, đồng thời dòng nước chảy cuốn trôi mầm bệnh ra khỏi bề mặt da. Nếu rửa tay chiếu lệ hoặc sai kỹ thuật, mầm bệnh vẫn tồn tại trên tay và tiếp tục lây lan sang các bề mặt khác.
Rửa tay quá nhanh và không đủ thời gian cần thiết
Rửa tay trong thời gian quá ngắn là lỗi phổ biến nhất làm giảm tác dụng bảo vệ của thói quen vệ sinh tay. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo thời gian rửa tay với nước và xà phòng tối thiểu từ hai mươi đến ba mươi giây. Khoảng thời gian này là điều kiện cần để xà phòng kịp thời hòa tan lớp vỏ lipid bao quanh vi rút SARS-CoV-2 và làm bong tróc các vi sinh vật vãng lai bám chặt trên biểu bì da. Khi rửa tay quá vội vã, bọt xà phòng chưa kịp phân bố đều khắp các vùng da đã bị dòng nước cuốn trôi. Tương tự, với dung dịch sát khuẩn tay nhanh chứa cồn, người dùng cần xoa đều hai bàn tay trong khoảng hai mươi giây cho đến khi cồn bay hơi khô hoàn toàn để đạt hiệu lực diệt khuẩn tốt nhất.
Bỏ qua các vị trí dễ tích tụ mầm bệnh như kẽ ngón và móng tay
Nhiều người có thói quen chỉ xoa hai lòng bàn tay vào nhau mà bỏ quên mu bàn tay, các kẽ ngón tay, ngón tay cái và đầu móng tay. Các nghiên cứu vi sinh chỉ ra rằng vùng dưới móng tay và kẽ ngón là nơi tập trung mật độ vi khuẩn và vi rút cao nhất do cấu trúc kẽ hẹp, khó làm sạch tự nhiên và dễ đọng dịch tiết hô hấp. Nếu không thực hiện đầy đủ các bước chà xát kẽ ngón, xoay tròn ngón cái và chụm các đầu ngón tay chà vào lòng bàn tay đối diện, mầm bệnh tại những vị trí này vẫn còn nguyên vẹn. Khi đưa tay lên dụi mắt hoặc cầm thức ăn, lượng vi rút còn sót lại ở đầu ngón tay vẫn có thể xâm nhập trực tiếp vào cơ thể.
Chỉ rửa tay bằng nước lã mà không sử dụng xà phòng
Rửa tay chỉ bằng nước sạch thông thường không đủ khả năng loại bỏ vi rút gây bệnh. Vi rút SARS-CoV-2 có cấu trúc được bao bọc bởi lớp vỏ kép lipid kỵ nước. Nước đơn thuần chỉ có tác dụng cuốn trôi một phần bụi bẩn nhìn thấy được chứ không thể phá vỡ lớp vỏ chất béo của mầm bệnh hay tách chúng ra khỏi lớp dầu tự nhiên của da. Xà phòng chứa các hợp chất hoạt động bề mặt có khả năng thâm nhập và xé rách màng bọc của vi rút, vô hiệu hóa khả năng lây nhiễm của chúng trước khi trôi theo dòng nước. Do đó, việc rửa tay bằng nước mà không dùng xà phòng chỉ mang lại cảm giác sạch sẽ bên ngoài mà không đạt hiệu quả phòng ngừa dịch bệnh.
Sử dụng sai dung dịch sát khuẩn tay và nồng độ cồn không đạt chuẩn
Dung dịch sát khuẩn tay nhanh là giải pháp tiện lợi khi không có sẵn nước và xà phòng, nhưng việc dùng sai cách sẽ làm mất tác dụng phòng ngừa. Nồng độ cồn y tế đạt chuẩn để diệt khuẩn hiệu quả cần nằm trong khoảng từ sáu mươi đến tám mươi phần trăm; các sản phẩm có độ cồn thấp hơn sẽ không đủ khả năng phá hủy mầm bệnh. Bên cạnh đó, cồn sát khuẩn không phát huy được hiệu quả khi bàn tay đang dính nhiều bụi bẩn hữu cơ, dầu mỡ hoặc dịch tiết hô hấp rõ rệt. Lớp chất bẩn này sẽ ngăn cản cồn tiếp xúc với vi sinh vật. Trong những trường hợp tay nhìn thấy bẩn rõ ràng, rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy là biện pháp bắt buộc.
Làm khô tay sai cách hoặc chạm lại vào bề mặt nhiễm bẩn sau khi rửa
Làm khô tay sau khi rửa là bước quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ. Làn da còn ẩm ướt là môi trường thuận lợi để vi sinh vật từ không khí nhanh chóng bám dính và phát triển mạnh hơn so với khi da khô ráo. Thói quen vẩy tay trong không khí hoặc lau vào vạt áo quần đang mặc sẽ khiến bàn tay vừa rửa lập tức bị tái nhiễm khuẩn từ trang phục. Ngoài ra, việc dùng khăn bông ẩm dùng chung hoặc chạm tay trần vào vòi nước, tay nắm cửa nhà vệ sinh sau khi rửa cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm chéo. Để giữ tay sạch hoàn toàn, nên dùng khăn giấy dùng một lần hoặc dùng cùi chỏ để gạt cần đóng vòi nước và mở cửa.
Lưu ý an toàn
Vệ sinh tay là biện pháp phòng ngừa cơ bản nhưng cần kết hợp đồng bộ với việc đeo khẩu trang, giữ khoảng cách và giữ thông thoáng phòng để phòng chống bệnh lây qua đường hô hấp hiệu quả. Tránh lạm dụng xà phòng sát trùng mạnh hoặc rửa tay quá nhiều lần với người có làn da nhạy cảm để hạn chế nguy cơ khô ráp, nứt nẻ da dẫn đến nhiễm trùng thứ phát. Khi phát hiện các tổn thương da bất thường hoặc xuất hiện triệu chứng sốt ho, người bệnh cần chủ động liên hệ nhân viên y tế để được hướng dẫn xử trí thích hợp.
Tóm tắt
Rửa tay đúng cách là biện pháp phòng bệnh đơn giản nhưng mang lại hiệu quả rất lớn trong việc ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh truyền nhiễm. Khắc phục những sai lầm như rửa quá vội, bỏ qua kẽ ngón hay lau tay vào áo bẩn sẽ giúp tối ưu hóa khả năng bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình. Hãy duy trì thói quen rửa tay đúng kỹ thuật để xây dựng môi trường sống an toàn.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Rửa tay bằng nước ấm có diệt khuẩn tốt hơn nước lạnh không?
Nhiệt độ nước sinh hoạt thông thường không đủ nóng để tiêu diệt vi rút mà không gây bỏng da. Hiệu quả làm sạch chủ yếu phụ thuộc vào tác dụng cơ học khi chà xát và khả năng hòa tan màng lipid của xà phòng, do đó rửa tay bằng nước mát hoặc nước ấm vừa phải đều mang lại hiệu quả tương đương.
Nên chọn xà phòng diệt khuẩn hay xà phòng thông thường để phòng bệnh?
Xà phòng thông thường khi kết hợp với thao tác chà xát đúng kỹ thuật và nước chảy đã đủ khả năng loại bỏ hầu hết vi rút và vi khuẩn. Các sản phẩm xà phòng gắn nhãn diệt khuẩn không cho thấy sự vượt trội rõ rệt trong phòng ngừa bệnh cộng đồng và có thể làm tăng nguy cơ kháng kháng sinh nếu lạm dụng.
Có thể dùng cồn sát khuẩn tay nhanh thay thế hoàn toàn cho xà phòng không?
Cồn sát khuẩn chỉ là giải pháp tạm thời khi không có sẵn nước và xà phòng. Dung dịch cồn không có tác dụng làm sạch bụi bẩn nhìn thấy bằng mắt thường, dầu mỡ hoặc một số loại mầm bệnh có nha bào. Khi tay bị bẩn rõ rệt hoặc sau khi đi vệ sinh, rửa tay bằng xà phòng là bắt buộc.
Rửa tay quá nhiều lần trong ngày có gây hại cho da tay không?
Rửa tay liên tục với xà phòng hoặc cồn có thể làm mất lớp dầu tự nhiên bảo vệ da, dẫn đến khô ráp, kích ứng và nứt nẻ. Da tổn thương sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn dễ dàng xâm nhập. Bạn nên sử dụng xà phòng dịu nhẹ và thoa kem dưỡng ẩm sau khi tay đã khô.
Khăn lau tay trong nhà vệ sinh nên được giặt và thay mới với tần suất thế nào?
Khăn lau tay ẩm ướt là nơi vi sinh vật phát triển rất nhanh. Tại gia đình, mỗi thành viên nên có khăn riêng và cần giặt sạch, phơi khô dưới ánh nắng hoặc thay mới sau mỗi hai đến ba ngày. Tại nơi công cộng, sử dụng khăn giấy dùng một lần là phương án an toàn nhất.
