Nhiễm Arbovirus: Nguyên nhân, triệu chứng và các biện pháp phòng ngừa

Tổng quan về nhiễm Arbovirus

Thuật ngữ Arbovirus là từ viết tắt của cụm từ tiếng Anh arthropod-borne virus, nghĩa là virus lây truyền qua vật trung gian là các loài động vật chân đốt. Trong tự nhiên, các virus này duy trì chu kỳ lây nhiễm phức tạp giữa các động vật có xương sống như chim, loài gặm nhấm, thú hoang dã và các véc tơ truyền bệnh như muỗi, ve, bọ chét hoặc ruồi cát. Con người thường chỉ là vật chủ ngẫu nhiên hoặc vật chủ cuối cùng trong chu trình truyền bệnh khi bị côn trùng mang mầm bệnh đốt.

Về mặt phân loại học vi sinh vật, các Arbovirus gây bệnh cho người chủ yếu tập trung trong ba nhóm chi chính. Thứ nhất là chi Flavivirus thuộc họ Flaviviridae, bao gồm các mầm bệnh nguy hiểm có phạm vi lưu hành rộng lớn như virus Dengue gây sốt xuất huyết, virus viêm não Nhật Bản, virus Zika, virus sốt vàng và virus West Nile. Thứ hai là chi Togavirus, nổi bật với chi phụ Alphavirus như virus Chikungunya gây đau nhức khớp kéo dài, virus sông Ross hay các chủng virus viêm não ở ngựa. Thứ ba là chi Bunyavirus thuộc họ Bunyaviridae, đại diện bởi virus viêm não California, virus La Crosse và virus sốt thung lũng Rift.

Mặc dù có hàng trăm loại Arbovirus tồn tại trong môi trường tự nhiên, chỉ một phần trong số đó có khả năng thích ứng, nhân lên trong cơ thể véc tơ và gây bệnh cảnh lâm sàng trên cơ thể người. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus có thể chỉ gây ra phản ứng viêm thoáng qua nhưng cũng có thể tấn công vào các cơ quan đích quan trọng như tế bào nội mô mạch máu, gan, thận hoặc xâm nhập qua hàng rào máu não để gây tổn thương nhu mô não và màng não. Bệnh cảnh do Arbovirus vì thế rất đa dạng, diễn biến từ không triệu chứng cho đến các thể bệnh cấp tính nặng nề đe dọa trực tiếp tính mạng người bệnh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là sự xâm nhập của các chủng Arbovirus vào cơ thể người. Con đường lây truyền chủ yếu và phổ biến nhất là thông qua vết đốt của côn trùng hoặc động vật chân đốt mang mầm bệnh. Khi muỗi hoặc bọ ve hút máu từ động vật hoặc người đang nhiễm virus trong giai đoạn virus huyết, mầm bệnh sẽ xâm nhập vào cơ thể véc tơ, nhân lên ở tuyến nước bọt của chúng và tiếp tục truyền sang người lành qua vết cắn tiếp theo. Các véc tơ truyền bệnh phổ biến bao gồm muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue, virus Zika và sốt vàng da; muỗi Culex truyền bệnh viêm não Nhật Bản và virus West Nile; cùng các loài ve truyền virus Powassan hoặc virus viêm não do ve.

Bên cạnh đường lây truyền qua véc tơ, y học cũng ghi nhận một số phương thức lây truyền không qua côn trùng trung gian nhưng ít gặp hơn. Mầm bệnh có thể lây qua đường truyền máu hoặc chế phẩm máu khi người hiến đang mang virus nhưng chưa có biểu hiện lâm sàng; ghép tạng từ người cho bị nhiễm bệnh; tai nạn nghề nghiệp do kim tiêm hoặc tiếp xúc trực tiếp với máu của bệnh nhân tại các cơ sở y tế. Ngoài ra, một số virus như Zika có khả năng lây truyền qua đường tình dục hoặc lây truyền dọc từ mẹ sang thai nhi qua nhau thai hoặc trong quá trình sinh nở, làm tăng nguy cơ tổn thương phôi thai.

Nguy cơ mắc bệnh do Arbovirus chịu ảnh hưởng lớn bởi yếu tố môi trường sống, địa lý và hành vi tiếp xúc của con người. Những người sinh sống hoặc du lịch đến các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi có khí hậu nóng ẩm mưa nhiều tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sôi, có tỷ lệ phơi nhiễm cao hơn đáng kể. Các yếu tố làm tăng nguy cơ bao gồm môi trường sống có nhiều vật chứa nước đọng, rác thải không được thu gom, nhà cửa ẩm thấp thiếu lưới chắn côn trùng.

Những cá nhân thường xuyên làm việc hoặc tham gia hoạt động ngoài trời như người làm nông nghiệp, công nhân lâm nghiệp, người đi rừng, cắm trại có nguy cơ cao tiếp xúc với muỗi và bọ ve. Bên cạnh đó, tình trạng miễn dịch của vật chủ cũng quyết định mức độ nặng của bệnh; trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người có bệnh nền mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch thường có nguy cơ cao gặp biến chứng nặng nề khi nhiễm Arbovirus.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời gian ủ bệnh sau khi bị côn trùng đốt thường kéo dài từ vài ngày đến khoảng hai đến ba tuần, tùy thuộc vào chủng virus cụ thể và tải lượng mầm bệnh xâm nhập. Phần lớn các trường hợp nhiễm Arbovirus không biểu hiện triệu chứng hoặc chỉ xuất hiện các biểu hiện nhẹ thoáng qua khiến người bệnh dễ nhầm lẫn với cảm lạnh hoặc cúm mùa thông thường. Về mặt lâm sàng, các biểu hiện của bệnh được phân chia thành hai nhóm chính là thể bệnh không tổn thương thần kinh và thể bệnh có tổn thương thần kinh.

Trong thể bệnh không tổn thương thần kinh, triệu chứng khởi phát điển hình là sốt xuất hiện đột ngột, có thể sốt vừa hoặc sốt cao liên tục kèm theo cảm giác ớn lạnh. Người bệnh thường phàn nàn về tình trạng đau đầu dữ dội, đặc biệt là đau nhức hốc mắt, đau mỏi các khối cơ bắp toàn thân và đau nhức các khớp xương, tạo cảm giác rã rời mệt mỏi. Các triệu chứng tiêu hóa như chán ăn, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy nhẹ cũng có thể xuất hiện. Sau vài ngày sốt, da người bệnh có thể xuất hiện phát ban dạng dát sẩn đỏ, ngứa ngáy, thường bắt đầu từ thân mình rồi lan ra các chi. Một số chủng virus như Zika còn có thể gây viêm kết mạc mắt đỏ không kèm mủ, trong khi virus sốt vàng có thể biểu hiện tình trạng hoàng đảm với da và củng mạc mắt nhuốm màu vàng kèm nước tiểu sẫm màu.

Ngược lại, thể bệnh có tổn thương thần kinh là biến chứng nặng nề đe dọa tính mạng, thường gặp trong nhiễm virus viêm não Nhật Bản, virus Powassan hoặc một số phân nhóm của Flavivirus và Bunyavirus. Bệnh nhân có biểu hiện hội chứng màng não và tổn thương nhu mô não với cơn sốt tăng cao đột ngột, đau đầu dữ dội không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường và cứng cổ gáy rõ rệt.

Các dấu hiệu cảnh báo tổn thương thần kinh tiến triển bao gồm thay đổi trạng thái tâm thần như bồn chồn, lú lẫn, mất định hướng không gian và thời gian, ngủ gà hoặc li bì khó đánh thức. Trong giai đoạn nặng, người bệnh có thể xuất hiện các cơn co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ, run chi, yếu liệt vận động ở tay chân, mất thăng bằng, nói ngọng và nhanh chóng rơi vào hôn mê sâu. Nhận diện sớm sự khác biệt giữa các triệu chứng sốt toàn thân lành tính và các dấu hiệu thần kinh trung ương là yếu tố sống còn để kịp thời đưa người bệnh đến cơ sở y tế.

Chẩn đoán

Chẩn đoán nhiễm Arbovirus đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa khai thác bệnh sử dịch tễ, đánh giá các biểu hiện lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu. Bác sĩ sẽ tìm hiểu chi tiết về lịch sử di chuyển của người bệnh đến các vùng lưu hành dịch, tiền sử bị muỗi hoặc ve đốt trong vòng vài tuần trước đó, cũng như thời điểm khởi phát các triệu chứng sốt, phát ban hay đau nhức cơ khớp.

Xét nghiệm cận lâm sàng đóng vai trò quyết định trong việc xác định chính xác căn nguyên gây bệnh và đánh giá mức độ tổn thương cơ quan. Trong giai đoạn sớm của bệnh, thường là từ ngày thứ nhất đến ngày thứ năm kể từ khi sốt, phương pháp xét nghiệm sinh học phân tử realtime RT-PCR được ưu tiên nhằm phát hiện vật liệu di truyền ARN của virus trong máu hoặc các dịch sinh học khác. Khi bệnh chuyển sang giai đoạn muộn hơn, các xét nghiệm huyết thanh học như kỹ thuật ELISA được áp dụng để tìm kiếm kháng thể IgM và IgG đặc hiệu với từng loại Arbovirus. Tuy nhiên, việc phiên giải kết quả huyết thanh học cần được bác sĩ chuyên khoa thực hiện cẩn trọng do hiện tượng phản ứng chéo thường xuyên xảy ra giữa các virus cùng thuộc chi Flavivirus như Dengue, Zika và viêm não Nhật Bản.

Bên cạnh xét nghiệm vi sinh, các xét nghiệm thường quy như tổng phân tích tế bào máu giúp theo dõi số lượng tiểu cầu và tỷ lệ hematocrit để phát hiện sớm nguy cơ cô đặc máu trong sốt xuất huyết, cùng với xét nghiệm men gan và chức năng thận để đánh giá tổn thương đa cơ quan. Đối với các trường hợp nghi ngờ tổn thương thần kinh trung ương, bác sĩ sẽ chỉ định chọc dò dịch não tủy để xét nghiệm tế bào, sinh hóa, tìm kháng thể hoặc ARN virus nhằm phân biệt viêm màng não với các bệnh lý nhiễm trùng thần kinh khác. Chụp cộng hưởng từ hoặc cắt lớp vi tính sọ não cũng có thể được tiến hành để đánh giá mức độ phù não và hoại tử mô thần kinh.

Các biến chứng nguy hiểm của bệnh do Arbovirus

Biến chứng do Arbovirus gây ra thường xuất hiện khi virus xâm nhập vào các cơ quan đích quan trọng trong cơ thể hoặc kích hoạt phản ứng viêm hệ thống nghiêm trọng. Biến chứng thần kinh trung ương là một trong những hậu quả nặng nề nhất, bao gồm viêm não, viêm màng não và viêm tủy sống cấp tính. Những bệnh nhân gặp tổn thương thần kinh có thể chịu đựng những di chứng lâu dài sau giai đoạn cấp như suy giảm trí nhớ, rối loạn vận động, liệt chi, mất khả năng tự chủ sinh hoạt hoặc thậm chí tử vong do phù não và suy hô hấp.

Bên cạnh tổn thương hệ thần kinh, các Arbovirus gây sốt xuất huyết như virus Dengue hoặc virus sốt vàng có thể dẫn đến biến chứng xuất huyết ồ ạt, sốc giảm thể tích do tăng tính thấm thành mạch và thoát huyết tương, suy gan cấp hoặc suy thận cấp. Ngoài ra, việc nhiễm một số chủng virus như Zika trong thai kỳ có thể để lại dị tật bẩm sinh nặng nề cho hệ thần kinh của thai nhi, gây ra hội chứng Guillain-Barre ở người trưởng thành. Việc phát hiện sớm và can thiệp y tế kịp thời là yếu tố quyết định để hạn chế tối đa các biến chứng nguy hiểm này.

Các chủng Arbovirus gây bệnh phổ biến trên thế giới và tại Việt Nam

Trong số các chủng Arbovirus lưu hành, một số tác nhân có tầm quan trọng đặc biệt đối với y tế công cộng do khả năng gây dịch quy mô lớn và tỷ lệ bệnh tật cao. Sốt xuất huyết Dengue do muỗi Aedes truyền là một trong những bệnh do Arbovirus phổ biến nhất tại Việt Nam và các nước nhiệt đới, có khả năng gây dịch hàng năm với nguy cơ xuất huyết và sốc đe dọa tính mạng người bệnh.

Viêm não Nhật Bản do virus viêm não Nhật Bản lây qua muỗi Culex ruộng lúa cũng là một bệnh cảnh nguy hiểm, thường ghi nhận gia tăng vào mùa hè tại khu vực miền Bắc, có tỷ lệ tử vong và di chứng thần kinh cao ở trẻ em. Trên phạm vi toàn cầu, virus sốt vàng từng là nỗi ám ảnh tại châu Phi và Nam Mỹ với tổn thương gan mật nặng nề, trong khi virus Zika từng gây ra các đợt dịch lớn ảnh hưởng đến phụ nữ mang thai. Hiểu rõ đặc điểm phân bố dịch tễ của từng chủng virus giúp các cơ quan y tế và người dân chủ động triển khai các biện pháp ngăn ngừa phù hợp theo từng mùa và từng vùng địa lý.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Hiện nay, phần lớn các bệnh do Arbovirus chưa có thuốc điều trị kháng virus đặc hiệu đã được phê duyệt. Do đó, nguyên tắc quản lý y khoa chủ yếu tập trung vào điều trị hỗ trợ, làm nhẹ các triệu chứng khó chịu, duy trì cân bằng nội môi, kiểm soát các rối loạn chức năng cơ quan và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm để can thiệp kịp thời. Việc chăm sóc và theo dõi người bệnh cần có sự hướng dẫn chặt chẽ từ nhân viên y tế, tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc tại nhà.

Đối với các trường hợp bệnh nhẹ không có tổn thương thần kinh hay dấu hiệu cảnh báo xuất huyết, người bệnh có thể được hướng dẫn nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường trong không gian thoáng mát. Bổ sung nước và điện giải đầy đủ là biện pháp can thiệp cơ bản nhưng vô cùng quan trọng, có thể thông qua dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ, nước trái cây hoặc nước canh ấm để bù lại lượng dịch mất do sốt cao và nôn mửa. Khi người bệnh sốt cao hoặc đau nhức nhiều, paracetamol là lựa chọn hạ sốt giảm đau thông dụng theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ. Cần đặc biệt lưu ý không tự ý sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid như aspirin, ibuprofen hay naproxen khi chưa loại trừ được bệnh sốt xuất huyết Dengue, bởi các hoạt chất này có thể ức chế kết tập tiểu cầu và làm tăng nghiêm trọng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa.

Trong những trường hợp bệnh diễn tiến nặng, xuất hiện các biến chứng như tổn thương hệ thần kinh trung ương, suy hô hấp, hạ huyết áp hoặc sốc do thoát huyết tương, bệnh nhân bắt buộc phải nhập viện theo dõi tại các khoa truyền nhiễm hoặc đơn vị hồi sức tích cực. Tại bệnh viện, các bác sĩ sẽ tiến hành truyền dịch qua đường tĩnh mạch theo phác đồ kiểm soát chặt chẽ để tránh nguy cơ quá tải dịch gây phù phổi.

Những bệnh nhân có biểu hiện viêm não hoặc co giật sẽ được theo dõi sát sao tri giác, kiểm soát cơn co giật bằng thuốc an thần phù hợp, áp dụng các biện pháp chống phù não, thở oxy hoặc hỗ trợ thông khí nhân tạo khi có suy hô hấp. Trong suốt quá trình điều trị, vai trò của đội ngũ y bác sĩ là theo dõi liên tục các chỉ số sinh tồn và xét nghiệm định kỳ để điều chỉnh kế hoạch xử trí phù hợp với thể trạng từng người bệnh, đảm bảo an toàn tối đa và hạn chế di chứng lâu dài.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa nhiễm Arbovirus đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa việc kiểm soát véc tơ truyền bệnh trong môi trường sống và áp dụng các biện pháp tự bảo vệ cá nhân khỏi côn trùng đốt. Do muỗi là trung gian truyền bệnh phổ biến nhất của các Arbovirus nguy hiểm như sốt xuất huyết, Zika và viêm não Nhật Bản, việc triệt phá nơi sinh sản của muỗi là biện pháp cốt lõi. Người dân cần thường xuyên kiểm tra, cọ rửa và đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt, lật úp các vật dụng phế thải đọng nước quanh nhà như lốp xe cũ, vỏ dừa, chai lọ vỡ, đồng thời thả cá nhỏ vào các bể nước lớn để tiêu diệt lăng quăng và bọ gậy.

Về biện pháp bảo vệ cá nhân, mọi người nên mặc quần áo dài tay, màu sáng khi phải làm việc hoặc sinh hoạt ngoài trời, đặc biệt vào các thời điểm muỗi hoạt động mạnh như sáng sớm và chiều tối. Sử dụng các loại kem hoặc thuốc xịt chống muỗi có chứa các thành phần an toàn theo khuyến cáo y tế lên các vùng da hở và bề mặt quần áo. Trong gia đình, việc ngủ trong màn kể cả ban ngày, lắp đặt lưới chống côn trùng ở cửa sổ và cửa ra vào, hoặc sử dụng vợt điện và nhang xua muỗi giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ bị côn trùng xâm nhập.

Đối với người làm việc tại các vùng rừng núi hoặc bụi rậm nhiều ve, cần đi ủng cao, nhét gấu quần vào tất và kiểm tra kỹ bề mặt da sau khi trở về để loại bỏ ve kịp thời. Ngoài ra, chủ động tiêm chủng vắc xin phòng bệnh là biện pháp phòng ngừa đặc hiệu rất hiệu quả đối với một số loại Arbovirus đã có vắc xin như vắc xin viêm não Nhật Bản và vắc xin sốt vàng. Người dân, đặc biệt là trẻ em và những người chuẩn bị du lịch đến vùng có dịch lưu hành, nên đến các trung tâm tiêm chủng để được tư vấn phác đồ tiêm ngừa đầy đủ và đúng lịch.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế hoặc liên hệ trung tâm cấp cứu gần nhất khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào sau khi bị côn trùng đốt hoặc sau khi trở về từ vùng có dịch bệnh lưu hành. Cần đặc biệt cảnh giác khi tình trạng sốt cao kéo dài liên tục trên hai ngày không hạ kèm theo các triệu chứng cảnh báo tổn thương thần kinh trung ương như đau đầu dữ dội, cứng vùng cổ gáy, nôn vọt hoặc sợ ánh sáng.

Bên cạnh đó, các thay đổi về mặt nhận thức và hành vi là dấu hiệu khẩn cấp đòi hỏi can thiệp y tế tức thì. Nếu người bệnh có biểu hiện lơ mơ, ngủ gà, lú lẫn, trả lời chậm chạp, kích động hoặc xuất hiện các cơn co giật cục bộ hay toàn thể, yếu liệt tay chân, cần được đưa đi cấp cứu ngay lập tức. Những dấu hiệu cảnh báo sốc hoặc xuất huyết nặng nề cũng cần được xử trí khẩn cấp, bao gồm đau bụng dữ dội và liên tục, nôn nhiều không dứt, chảy máu chân răng, chảy máu cam, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc da niêm mạc nhợt nhạt, chân tay lạnh ẩm và mệt lả. Người nhà tuyệt đối không nên chủ quan tự theo dõi tại nhà khi người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao như trẻ sơ sinh, phụ nữ có thai hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết này mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quan và nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn toàn không thể thay thế cho việc chẩn đoán, tư vấn hoặc chỉ định điều trị trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa. Mỗi loại bệnh do Arbovirus gây ra có đặc điểm bệnh học, mức độ diễn tiến và phác đồ theo dõi riêng biệt tùy thuộc vào thể trạng và cơ địa của từng người bệnh cụ thể.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh để uống vì kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng đối với virus, đồng thời việc lạm dụng có thể gây ra hiện tượng kháng kháng sinh và gánh nặng cho gan thận. Hết sức cẩn trọng không tự ý dùng các thuốc giảm đau chống viêm như aspirin hoặc ibuprofen khi chưa có chẩn đoán xác định từ bác sĩ, nhằm tránh nguy cơ gây xuất huyết nghiêm trọng. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu sốt bất thường kèm theo đau đầu dữ dội, phát ban hoặc mệt mỏi sau khi bị côn trùng đốt, người bệnh cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và hướng dẫn xử trí an toàn.

Kết luận

Nhiễm Arbovirus là nhóm bệnh truyền nhiễm do côn trùng trung gian lây truyền với bệnh cảnh lâm sàng phong phú, từ những đợt sốt nhẹ tự thoái lui cho đến các hội chứng viêm não hoặc xuất huyết nguy hiểm. Việc thấu hiểu cơ chế lây bệnh, chủ động nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo tổn thương thần kinh và tuần hoàn có ý nghĩa quyết định trong việc hạn chế rủi ro biến chứng cho người bệnh. Biện pháp phòng ngừa bền vững và hiệu quả nhất hiện nay vẫn là diệt lăng quăng, phòng tránh muỗi và ve đốt, cùng với việc tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin sẵn có theo hướng dẫn của ngành y tế. Khi nghi ngờ mắc bệnh, người dân cần tìm kiếm sự tư vấn từ nhân viên y tế để được đánh giá và chăm sóc đúng cách, không tự ý điều trị tại nhà.