Nguyên nhân gây mất sữa sau sinh và giải pháp cải thiện

Mất sữa sau sinh là gì?

Tiết sữa là một quá trình sinh lý phức tạp diễn ra dưới sự điều khiển của hệ thần kinh và nội tiết tố sau khi nhau thai được sổ ra ngoài. Sau khi sinh, sự sụt giảm đột ngột của hormone progesterone và estrogen mở đường cho prolactin từ tuyến yên kích thích các phế nang tuyến vú sản xuất sữa, trong khi oxytocin chịu trách nhiệm co bóp các tế bào cơ biểu mô quanh nang sữa để đẩy sữa vào các xoang chứa.

Mất sữa sau sinh có thể biểu hiện dưới dạng mất sữa đột ngột, lượng sữa giảm sút nghiêm trọng hoặc tình trạng chậm tiết sữa sau khi chuyển dạ. Tình trạng này có thể xảy ra tạm thời trong vài ngày do cơ thể bị suy nhược hoặc kéo dài nếu nguyên nhân cốt lõi không được giải quyết. Phần lớn các trường hợp giảm tiết sữa mang tính chất cơ năng và hoàn toàn có khả năng hồi phục nếu người mẹ nhận được sự hỗ trợ kịp thời về kỹ thuật nuôi con và chăm sóc sức khỏe.

Tác động từ căng thẳng tâm lý và chế độ sinh hoạt thiếu cân bằng

Quá trình tiết sữa của cơ thể chịu sự điều hòa chặt chẽ bởi hai hormone quan trọng là prolactin và oxytocin. Khi người mẹ trải qua tình trạng thiếu ngủ kéo dài, lo âu, trầm cảm sau sinh hoặc áp lực chăm sóc con nhỏ, nồng độ hormone căng thẳng sẽ tăng cao và ức chế trực tiếp quá trình giải phóng oxytocin. Điều này khiến phản xạ tống sữa bị cản trở, sữa không được giải phóng ra ngoài dù nang sữa vẫn có thể sản xuất.

Bên cạnh yếu tố tâm lý, chế độ ăn uống kiêng khem quá mức sau sinh theo các quan niệm truyền thống cũng khiến cơ thể người mẹ thiếu hụt năng lượng, protein, vitamin và khoáng chất cần thiết để tạo sữa. Ngoài ra, việc uống quá ít nước mỗi ngày làm giảm thể tích tuần hoàn và hạn chế nguyên liệu tổng hợp dịch sữa, từ đó dẫn đến tình trạng sữa giảm dần rồi ngưng hẳn.

Khớp ngậm chưa chuẩn và tần suất làm trống bầu vú không đều

Nguyên tắc cốt lõi của hoạt động sản xuất sữa mẹ là cơ chế cung – cầu. Càng nhiều sữa được rút ra khỏi bầu ngực thông qua lực mút của trẻ hoặc máy hút sữa thì cơ thể càng nhận được tín hiệu để tạo thêm lượng sữa tương ứng cho cữ tiếp theo. Nếu khoảng cách giữa các cữ bú quá dài, mẹ cho con bú ngắt quãng hoặc lạm dụng sữa công thức sớm mà không hút sữa bù, tuyến sữa sẽ tự động giảm năng suất bài tiết.

Một nguyên nhân phổ biến khác là kỹ thuật cho con bú chưa chính xác. Khi trẻ ngậm bắt vú không đúng khớp ngậm, trẻ chỉ ngậm nông ở đầu ti mà không ôm trọn quầng vú, dẫn đến việc rút sữa không hiệu quả và làm tổn thương núm vú của mẹ. Lượng sữa tồn đọng lâu ngày trong các nang sữa sẽ kích hoạt chất ức chế bài tiết sữa cục bộ, khiến nguồn sữa của mẹ nhanh chóng suy giảm theo thời gian.

Bệnh lý tại tuyến vú và các rối loạn sức khỏe toàn thân

Một số bất thường tại chỗ ở bầu ngực có thể dẫn đến việc mất sữa cục bộ hoặc toàn phần. Điển hình là tình trạng cương tức tuyến vú sinh lý không được xử lý kịp thời, dẫn đến tắc tia sữa kéo dài. Khi các ống dẫn sữa bị bít tắc, áp lực bên trong nang tuyến tăng lên làm ứ trệ dòng chảy, vi khuẩn có thể xâm nhập gây viêm tuyến vú hoặc biến chứng áp xe vú, khiến mẹ đau đớn dữ dội và phải tạm ngưng cho con bú.

Ngoài ra, những biến chứng sản khoa sau sinh như băng huyết nặng gây hội chứng suy tuyến yên, sót nhau thai làm nồng độ progesterone duy trì ở mức cao cản trở tuyến sữa hoạt động, hoặc các bệnh lý nội tiết sẵn có như suy giáp, đái tháo đường thai kỳ, hội chứng buồng trứng đa nang cũng là những yếu tố bệnh lý gây cản trở nghiêm trọng đến quá trình tiết sữa tự nhiên. Việc sử dụng một số loại thuốc như thuốc kháng histamine hay thuốc thông mũi cũng có thể làm giảm lượng sữa.

Các biện pháp hỗ trợ kích thích và phục hồi nguồn sữa an toàn

Để phục hồi dòng sữa, việc quan trọng hàng đầu là kích thích tuyến vú làm việc thường xuyên và hiệu quả. Mẹ nên tăng cường cho trẻ bú mẹ trực tiếp theo nhu cầu, duy trì khoảng cách đều đặn mỗi hai đến ba giờ một lần, kể cả vào ban đêm khi nồng độ prolactin đạt đỉnh. Trường hợp bé không bú hoặc bú không hết, mẹ có thể sử dụng máy hút sữa để làm trống ngực hoàn toàn, gửi tín hiệu kích thích tạo sữa mới.

Trước khi cho con bú hoặc hút sữa, mẹ có thể chườm ấm nhẹ nhàng và thực hiện các động tác massage vú theo vòng tròn để kích hoạt phản xạ tiết sữa. Tiếp xúc da kề da giữa mẹ và bé cũng là phương pháp tự nhiên giúp kích thích não bộ sản sinh hormone oxytocin dồi dào. Song song đó, người mẹ cần xây dựng chế độ dinh dưỡng phong phú, uống đủ từ hai đến ba lít nước ấm mỗi ngày, bao gồm nước lọc, canh và sữa hạt, đồng thời tranh thủ nghỉ ngơi khi con ngủ để cơ thể hồi phục thể lực.

Lưu ý an toàn

Người mẹ tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kích sữa, thuốc điều hòa nội tiết hoặc các bài thuốc thảo mộc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Khi phát hiện các dấu hiệu viêm nhiễm như ngực sưng tấy, đỏ, sốt cao hoặc đau nhức dữ dội, cần ngưng tác động lực mạnh và đi khám tại chuyên khoa phụ sản để được xử trí an toàn.

Tóm tắt

Mất sữa sau sinh là vấn đề thường gặp và phần lớn có thể cải thiện nếu được can thiệp sớm và đúng cách. Người mẹ cần giữ tinh thần thoải mái, kiên trì cho con bú hoặc hút sữa đều đặn kết hợp nghỉ ngơi hợp lý. Khi tình trạng không thuyên giảm hoặc có bất thường ở bầu vú, hãy tìm đến sự tư vấn của nhân viên y tế để được hướng dẫn cá nhân hóa.