Có nên sử dụng đồng thời vắc xin và thuốc kháng sinh không?

Tiêm vắc xin khi đang uống kháng sinh là gì?

Vắc xin và thuốc kháng sinh là hai công cụ y tế thiết yếu nhưng có cơ chế hoạt động hoàn toàn khác biệt nhau trong việc bảo vệ sức khỏe con người. Thuốc kháng sinh được chỉ định nhằm tiêu diệt hoặc kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn gây bệnh trong các đợt nhiễm trùng cấp hoặc mạn tính. Trong khi đó, vắc xin là chế phẩm sinh học chứa kháng nguyên nhằm kích thích hệ miễn dịch chủ động sản sinh kháng thể phòng ngừa các tác nhân gây bệnh trong tương lai. Nhiều người thường lo ngại việc dùng hai liệu pháp này cùng thời điểm sẽ gây tương tác bất lợi hoặc làm mất tác dụng bảo vệ của vắc xin. Trên thực tế lâm sàng, kháng sinh chỉ có tác động đến vi khuẩn sống, do đó phần lớn vắc xin phòng bệnh hiện hành vẫn duy trì được hiệu quả tạo miễn dịch bình thường nếu cơ thể người bệnh đáp ứng đủ tiêu chuẩn khám sàng lọc trước tiêm.

Tương tác dược lý giữa thuốc kháng sinh và các dạng vắc xin

Thuốc kháng sinh là nhóm thuốc có tác dụng ức chế hoặc tiêu diệt vi khuẩn, hoàn toàn không có tác động đối với virus. Trong khi đó, đa số các loại vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ hiện nay là vắc xin virus (như vắc xin phòng cúm mùa, viêm gan B, sởi, quai bị, rubella, thủy đậu, bại liệt, dại). Do đó, về mặt dược lý học, kháng sinh không làm ảnh hưởng đến tính sinh miễn dịch hay hiệu lực bảo vệ của các vắc xin có nguồn gốc virus này.

Đối với vắc xin bất hoạt hoặc vắc xin giải độc tố (như giải độc tố uốn ván, bạch hầu, vắc xin ho gà vô bào), thành phần kháng nguyên không phải là vi khuẩn sống nhân lên, vì vậy thuốc kháng sinh cũng không làm suy giảm đáp ứng miễn dịch của cơ thể đối với các mũi tiêm này. Người bệnh không phải lo lắng về việc kháng sinh làm mất tác dụng của các loại vắc xin phòng bệnh kể trên.

Mức độ nhiễm khuẩn và quyết định tạm hoãn tiêm phòng

Lý do phổ biến khiến bác sĩ cân nhắc hoãn tiêm chủng khi bệnh nhân đang dùng kháng sinh không xuất phát từ bản thân viên thuốc, mà đến từ chính tình trạng nhiễm khuẩn đang diễn ra. Nếu người bệnh đang trải qua đợt nhiễm trùng cấp tính mức độ vừa đến nặng, kèm theo sốt cao, mệt mỏi li bì hoặc huyết động không ổn định, việc tiêm vắc xin nên được dời lại cho đến khi các triệu chứng cấp tính thuyên giảm.

Mục đích của việc tạm hoãn tiêm trong giai đoạn bệnh cấp tính là để tránh quá tải cho hệ thống miễn dịch đang phải tập trung chống chọi với vi khuẩn. Đồng thời, việc này giúp nhân viên y tế phân biệt rõ ràng giữa biểu hiện xấu đi của bệnh nhiễm khuẩn với các phản ứng phụ có thể xảy ra sau tiêm vắc xin, tránh gây khó khăn cho quá trình theo dõi lâm sàng. Ngược lại, những trường hợp nhiễm khuẩn nhẹ không sốt hoặc sốt nhẹ như viêm mũi xoang nhẹ, viêm da khu trú thì thường không cần trì hoãn tiêm chủng.

Lưu ý đặc biệt với vắc xin vi khuẩn sống giảm độc lực

Ngoại lệ quan trọng nhất trong tương tác giữa hai nhóm này là các loại vắc xin vi khuẩn sống giảm độc lực. Khi đưa vào cơ thể, vi khuẩn trong vắc xin cần nhân lên ở mức độ vừa đủ để kích thích hệ thống miễn dịch nhận diện và sinh kháng thể bảo vệ bền vững. Nếu bệnh nhân đồng thời sử dụng thuốc kháng sinh có phổ tác dụng lên chủng vi khuẩn đó, kháng sinh sẽ tiêu diệt vi khuẩn vắc xin trước khi hệ miễn dịch kịp phản ứng, dẫn đến thất bại tiêm chủng.

Ví dụ tiêu biểu là vắc xin vi khuẩn sống phòng bệnh thương hàn dùng đường uống chủng Ty21a. Các hướng dẫn chuyên khoa khuyến cáo không nên sử dụng vắc xin này trong thời gian đang dùng kháng sinh và cần cách một khoảng thời gian thích hợp sau liều kháng sinh cuối cùng trước khi uống vắc xin. Đối với vắc xin phòng lao BCG, tuy là vi khuẩn sống nhưng thuốc kháng sinh thông thường ít tương tác, trừ khi người bệnh đang điều trị các thuốc đặc trị trực khuẩn kháng cồn kháng toan. Bác sĩ chuyên khoa sẽ luôn kiểm tra tiền sử dùng thuốc để tư vấn phác đồ tiêm tối ưu.

Quy trình trao đổi thông tin y tế trước buổi tiêm chủng

Khi đến cơ sở tiêm chủng, người tiêm hoặc phụ huynh của trẻ nhỏ cần chủ động thông báo cho bác sĩ khám sàng lọc về mọi loại thuốc đang dùng, bao gồm kháng sinh đường uống, đường tiêm, thuốc bôi hoặc khí dung, cũng như lý do phải dùng kháng sinh đó. Việc cung cấp đơn thuốc hoặc tên hoạt chất cụ thể giúp bác sĩ đánh giá chính xác loại vắc xin dự kiến tiêm có bị tương tác hay không.

Bên cạnh đó, nhân viên y tế sẽ kiểm tra các dấu hiệu sinh tồn như thân nhiệt, nhịp thở, nghe tim phổi và đánh giá tổng trạng. Nếu đủ điều kiện sức khỏe, quy trình tiêm chủng sẽ được tiến hành bình thường và người bệnh vẫn tiếp tục hoàn thành đợt điều trị kháng sinh theo đúng chỉ định của bác sĩ khám ban đầu, tuyệt đối không được tự ý ngắt quãng liệu trình kháng sinh.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý dừng uống kháng sinh trước ngày tiêm phòng chỉ vì lo ngại tương tác thuốc, bởi việc ngưng kháng sinh nửa chừng có thể dẫn đến nguy cơ bùng phát nhiễm trùng nặng hơn và làm gia tăng tình trạng kháng kháng sinh. Mọi quyết định tiêm phòng hoặc dời lịch hẹn đều phải dựa trên kết luận khám sàng lọc trực tiếp của bác sĩ tại điểm tiêm chủng. Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y khoa đại chúng, không thay thế cho lời khuyên hoặc chỉ định lâm sàng của cán bộ y tế.

Tóm tắt

Việc sử dụng thuốc kháng sinh nhìn chung không làm vô hiệu hóa phần lớn các loại vắc xin phòng bệnh, đặc biệt là vắc xin phòng virus. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng của bệnh nhiễm khuẩn và loại vắc xin cụ thể sẽ quyết định thời điểm tiêm thích hợp. Người dân không nên tự ý ngưng kháng sinh để đi tiêm, mà cần thăm khám sàng lọc cẩn thận tại cơ sở y tế để được chỉ định an toàn nhất.