Tiêm vắc xin dại có ảnh hưởng đến trí nhớ không?

Tiêm vắc xin dại có ảnh hưởng đến trí nhớ không là gì?

Băn khoăn về việc tiêm vắc xin dại có ảnh hưởng đến trí nhớ không là câu hỏi thường gặp của người bệnh khi đứng trước chỉ định tiêm phòng sau phơi nhiễm. Quan niệm này bắt rễ sâu sắc từ những thế hệ vắc xin cổ điển được dùng cách đây hàng chục năm. Khi đó, công nghệ bào chế dựa trên mô não súc vật còn nhiều tạp chất và có thể gây biến chứng viêm dây thần kinh, dẫn đến những ảnh hưởng nhận thức nhất định.

Tuy nhiên, tiến bộ công nghệ sinh học đã thay đổi toàn diện lĩnh vực này. Toàn bộ vắc xin phòng dại hiện dùng tại Việt Nam và trên thế giới đều là vắc xin nuôi cấy tế bào tinh chế, đạt tiêu chuẩn an toàn sinh học khắt khe. Chúng kích thích cơ thể sản xuất kháng thể trung hòa virus dại hiệu quả mà không xâm nhập hay gây tổn hại cấu trúc vỏ não, giúp người tiêm bảo toàn năng lực ghi nhớ và tư duy bình thường.

Nguồn gốc của lo lắng tiêm phòng dại làm giảm trí nhớ

Nỗi sợ tiêm phòng dại gây mất trí nhớ xuất phát từ các loại vắc xin dại thế hệ cũ sản xuất từ nhiều thập kỷ trước, điển hình là vắc xin chiết xuất từ mô não của động vật như chuột hay cừu. Do công nghệ chế tạo thời kỳ đó còn hạn chế, thành phần vắc xin chứa protein myelin và mô thần kinh động vật, có nguy cơ gây viêm não tủy dị ứng và một số biến chứng thần kinh nghiêm trọng cho người tiêm.

Chính những biến chứng thần kinh của vắc xin mô não trong quá khứ đã hình thành nên quan niệm dân gian cho rằng tiêm ngừa dại làm suy giảm trí nhớ, lú lẫn hoặc ảnh hưởng lâu dài tới hệ thần kinh trung ương. Tuy nhiên, các tổ chức y tế thế giới đã khuyến cáo ngừng sử dụng hoàn toàn những loại vắc xin mô não này từ lâu để thay thế bằng công nghệ mới an toàn hơn.

Độ an toàn của vắc xin phòng dại thế hệ mới

Hiện nay, các cơ sở y tế và trung tâm tiêm chủng chỉ sử dụng vắc xin phòng dại thế hệ mới, được sản xuất trên tế bào nuôi cấy như tế bào Vero hoặc phôi trứng gà. Các dòng vắc xin này trải qua quy trình tinh chế nghiêm ngặt, bất hoạt virus hoàn toàn và không hề chứa bất kỳ tế bào mô thần kinh nào.

Nhờ cấu trúc tinh khiết cao, vắc xin phòng dại thế hệ mới không gây phản ứng tự miễn lên sợi bao myelin hay tế bào não. Nhiều thử nghiệm lâm sàng và giám sát an toàn dịch tễ quy mô lớn khẳng định vắc xin không gây tổn thương chức năng nhận thức, không làm mất trí nhớ và không để lại di chứng tâm thần vận động. Người lớn, người cao tuổi và trẻ nhỏ đều có thể sử dụng an toàn theo chỉ định chuyên môn.

Các phản ứng phụ thường gặp sau khi tiêm phòng dại

Mặc dù không tác động xấu đến trí nhớ, vắc xin phòng dại vẫn có thể gây ra một số phản ứng phụ thông thường giống như các loại vắc xin bất hoạt khác. Đa số các phản ứng diễn ra ở mức độ nhẹ và tự khỏi sau 24 đến 48 giờ mà không cần can thiệp y tế phức tạp.

Phản ứng tại chỗ thường gặp bao gồm sưng, đỏ, ngứa hoặc đau nhức ở vị trí tiêm bắp cánh tay. Về toàn thân, một số người có thể cảm thấy mệt mỏi, đau cơ, nhức đầu nhẹ hoặc sốt nhẹ. Cảm giác đau đầu hay uể oải tạm thời sau tiêm đôi khi khiến người bệnh lầm tưởng là suy giảm trí nhớ, nhưng thực chất đây chỉ là phản ứng đáp ứng miễn dịch sinh lý bình thường của cơ thể khi nhận diện kháng nguyên.

Tầm quan trọng sống còn của việc tiêm vắc xin dại đúng hạn

Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus dại lây truyền từ động vật sang người qua vết cắn, vết cào hoặc niêm mạc tổn thương. Khi virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương và gây ra các triệu chứng lâm sàng như sợ nước, sợ gió, co giật hay liệt cơ, tỷ lệ tử vong gần như là tuyệt đối. Cho đến nay, y học vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu một khi cơn dại bộc phát.

Chính vì vậy, việc tiêm phòng vắc xin dại kết hợp huyết thanh kháng dại đúng thời điểm là biện pháp cứu sống duy nhất. Nếu vì lo ngại thiếu căn cứ về việc suy giảm trí nhớ mà trì hoãn hoặc từ chối tiêm phòng, người bệnh đang trực tiếp đối mặt với nguy cơ mất mạng. Tiêm phòng đúng hẹn là quyết định mang tính sinh mạng, vượt trội hoàn toàn so với những lo lắng về tác dụng phụ nhẹ.

Lưu ý an toàn

Ngay sau khi bị động vật cào hoặc cắn, việc rửa sạch vết thương liên tục dưới vòi nước chảy cùng xà phòng trong khoảng 15 phút là bước sơ cứu tối quan trọng, sau đó sát trùng bằng cồn y tế hoặc dung dịch povidone-iodine. Tuyệt đối không tự ý đắp lá cây, rắc thuốc nam, nặn máu hay đi chẩn đoán dại bằng phương pháp cạo gió, bắt mạch thầy lang. Người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ đánh giá mức độ phơi nhiễm và chỉ định lịch tiêm vắc xin cùng huyết thanh kháng dại kịp thời.

Tóm tắt

Tiêm vắc xin dại thế hệ mới hoàn toàn không gây suy giảm trí nhớ hay tổn thương não bộ. Khi bị động vật cắn, cào hoặc tiếp xúc với dịch tiết nghi ngờ dại, việc tiêm phòng đúng lịch và đủ liều là biện pháp duy nhất giúp bảo vệ tính mạng trước căn bệnh nguy hiểm này. Người tiêm nên trao đổi với nhân viên y tế để được tư vấn phác đồ dự phòng chuẩn xác.