Các loại thuốc làm mất sữa mẹ nên tránh để duy trì nguồn sữa

Thuốc làm mất sữa mẹ là gì?

Quá trình tiết sữa mẹ được điều hòa chủ yếu bởi hai loại nội tiết tố quan trọng là prolactin, chịu trách nhiệm kích thích tế bào nang tuyến vú sản xuất sữa, và oxytocin, chịu trách nhiệm co bóp các tế bào biểu mô cơ để tống sữa ra ngoài qua các ống dẫn sữa. Bất kỳ tác nhân nào làm ức chế sự bài tiết của các nội tiết tố này, cạnh tranh với thụ thể tiếp nhận hoặc làm giảm tuần hoàn vi mạch đến mô tuyến vú đều có thể làm suy giảm sản lượng sữa.

Nhiều loại thuốc điều trị bệnh lý thông thường có khả năng đi qua hàng rào mạch máu và tác động vào các thụ thể thần kinh nội tiết. Một số thuốc ức chế giải phóng prolactin tại tuyến yên, trong khi một số khác gây co mạch cục bộ hoặc rút bớt thể tích dịch cơ thể. Sự nhạy cảm này đòi hỏi người mẹ phải đặc biệt thận trọng khi lựa chọn thuốc chữa bệnh trong suốt thời gian cho con bú.

Nhóm thuốc làm co mạch và giảm sung huyết mũi

Các loại thuốc trị nghẹt mũi, cảm cúm không kê đơn thường chứa hoạt chất co mạch như pseudoephedrine hoặc phenylephrine. Cơ chế co mạch ngoại vi của những hoạt chất này không chỉ làm giảm phù nề niêm mạc mũi mà còn có thể làm suy giảm lưu lượng máu đến các tuyến tiết, đồng thời can thiệp vào nồng độ prolactin trong huyết thanh. Nhiều nghiên cứu y khoa ghi nhận chỉ một liều pseudoephedrine thông thường cũng có thể khiến sản lượng sữa của phụ nữ đang cho con bú suy giảm đáng kể trong vòng hai mươi bốn giờ tiếp theo. Do đó, người mẹ đang trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cần hết sức cảnh giác với các viên uống phối hợp trị cảm lạnh, ho và sổ mũi trên thị trường. Thay vì tự ý uống thuốc viên, mẹ nên ưu tiên các biện pháp vật lý an toàn như xịt rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý ấm, xông hơi nước hoặc dùng dụng cụ hút mũi nhẹ nhàng khi bị nghẹt mũi.

Nhóm thuốc kháng histamin thế hệ cũ chống dị ứng

Các thuốc kháng histamin thế hệ một như diphenhydramine, chlorpheniramine, hydroxyzine hay promethazine thường được chỉ định để điều trị dị ứng, mề đay, say xe hoặc có mặt trong các gói thuốc cảm ho. Nhóm thuốc này mang đặc tính kháng cholinergic rất rõ rệt, gây ức chế hoạt động của hệ thần kinh phó giao cảm và làm giảm tiết dịch toàn thân, bao gồm nước bọt, dịch nhầy và cả dịch sữa. Khi dùng liều lặp lại nhiều ngày, thuốc có thể làm sụt giảm thể tích sữa mẹ rõ rệt, đồng thời hoạt chất dễ qua sữa khiến trẻ sơ sinh có thể bị ngủ gà, li bì hoặc ngược lại là kích thích quấy khóc bất thường. Trong trường hợp mẹ thực sự cần kiểm soát các triệu chứng viêm mũi dị ứng hoặc phát ban, bác sĩ thường cân nhắc chuyển sang các kháng histamin thế hệ hai như loratadine hoặc cetirizine do các thuốc này ít qua hàng rào máu não và ít tác động kháng cholinergic hơn.

Thuốc tránh thai nội tiết kết hợp có chứa estrogen

Việc ngừa thai sau sinh là nhu cầu thiết yếu của nhiều phụ nữ, tuy nhiên việc chọn sai loại thuốc nội tiết có thể khiến nguồn sữa bị suy giảm nghiêm trọng. Các loại thuốc tránh thai kết hợp chứa thành phần estrogen như ethinylestradiol có tác động ức chế trực tiếp lên thụ thể prolactin tại mô tuyến vú, làm giảm nhanh lượng sữa bài tiết và thậm chí có thể làm thay đổi tỷ lệ protein và chất béo trong sữa. Tác dụng ức chế này đặc biệt rõ rệt trong sáu tháng đầu sau sinh khi phản xạ tiết sữa chưa hoàn toàn ổn định. Do đó, các hướng dẫn y khoa khuyến cáo phụ nữ đang cho con bú không nên dùng thuốc tránh thai phối hợp chứa estrogen. Thay vào đó, phụ nữ sau sinh nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để áp dụng các phương pháp tránh thai không chứa estrogen, chẳng hạn như thuốc tránh thai chỉ chứa progestin, que cấy tránh thai hoặc vòng tránh thai.

Thuốc chủ vận dopamin và dẫn xuất nấm cựa gà

Các thuốc chủ vận thụ thể dopamin như bromocriptine và cabergoline là nhóm thuốc tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất lên cơ chế bài tiết sữa. Trong sinh lý học, dopamin chính là yếu tố ức chế prolactin tự nhiên của cơ thể tại vùng dưới đồi và tuyến yên. Khi sử dụng các dẫn xuất nấm cựa gà hoặc hoạt chất đồng vận dopamin, nồng độ prolactin trong máu sẽ bị triệt tiêu nhanh chóng, dẫn đến hiện tượng ngừng bài tiết sữa hoàn toàn. Các thuốc này thực tế thường được bác sĩ chỉ định có chủ đích trong các trường hợp cần cắt sữa y khoa, chẳng hạn như mẹ bị sảy thai, thai lưu, hoặc mẹ mắc các bệnh lý nặng không thể cho con bú. Phụ nữ đang muốn duy trì nguồn sữa tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng nhầm các chế phẩm này vì nguy cơ mất sữa vĩnh viễn trong chu kỳ cho con bú là rất cao.

Thuốc lợi tiểu làm giảm thể tích dịch cơ thể

Thuốc lợi tiểu, đặc biệt là nhóm thiazid như hydrochlorothiazide khi sử dụng ở liều điều trị cao để kiểm soát tăng huyết áp hoặc phù nề, có thể làm giảm thể tích tuần hoàn và lượng dịch ngoại bào trong cơ thể người mẹ. Việc mất nước và giảm thể tích huyết tương gián tiếp làm chậm quá trình tổng hợp sữa tại các nang tuyến vú, dẫn đến giảm thể tích sữa tiết ra hàng ngày. Mặc dù ở liều rất thấp tác động này có thể không quá rõ rệt, nhưng mẹ vẫn cần theo dõi sát sao lượng sữa của mình. Nếu mẹ mắc các bệnh lý tim mạch, thận hoặc tăng huyết áp sau sinh cần dùng thuốc lợi tiểu, bác sĩ sẽ cân nhắc điều chỉnh liều lượng tối thiểu có hiệu quả hoặc lựa chọn phác đồ điều trị thay thế ít gây ảnh hưởng nhất đến việc nuôi con bằng sữa mẹ.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục và tham khảo kiến thức y khoa, không thay thế cho lời khuyên, chẩn đoán hay phác đồ điều trị của nhân viên y tế. Phụ nữ cho con bú tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc điều trị các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, rối loạn tuyến giáp hay nhiễm trùng nặng chỉ vì e ngại giảm sữa. Mọi sự thay đổi về loại thuốc hoặc liều lượng sử dụng đều phải được bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ lâm sàng chỉ định cụ thể.

Tóm tắt

Việc nhận biết các nhóm dược phẩm có nguy cơ làm giảm tiết sữa giúp bảo vệ nguồn dinh dưỡng tự nhiên quý giá cho trẻ nhỏ. Người mẹ không nên quá lo lắng nếu vô tình sử dụng liều đơn độc, nhưng cần chủ động trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ về mọi loại thuốc đang dùng. Sự phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế sẽ đảm bảo việc điều trị bệnh của mẹ vừa an toàn, vừa duy trì nguồn sữa mẹ lâu dài.