Bỏng mắt: Nguyên nhân và cách sơ cứu xử trí đúng cách
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bỏng mắt là một trong những tai nạn tổn thương nhãn khoa khẩn cấp thường gặp nhất trong sinh hoạt gia đình lẫn môi trường lao động sản xuất. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ việc hóa chất sinh hoạt bắn vào mắt, tiếp xúc với nhiệt độ cao từ dầu mỡ, kim loại nóng chảy, hoặc do tia lửa hàn điện. Mức độ tổn thương dao động từ kích ứng nhẹ biểu mô ngoài cùng cho đến phá hủy sâu các cấu trúc nhãn cầu nội tại.
Khi xảy ra tai nạn, việc can thiệp sơ cứu đúng cách ngay trong những phút đầu tiên giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ thị giác. Ngược lại, nếu chậm trễ hoặc xử lý sai lầm, nạn nhân có thể phải đối mặt với nguy cơ sẹo giác mạc, dính mi cầu, nhiễm trùng và thậm chí mất thị lực vĩnh viễn.
Bỏng mắt là gì?
Bỏng mắt là tổn thương cấp tính ở các cấu trúc nhãn cầu bao gồm kết mạc, giác mạc, củng mạc và các phần phụ như mi mắt, xảy ra khi bề mặt nhãn cầu tiếp xúc với tác nhân vật lý hoặc hóa học có hại. Bỏng nhãn khoa được phân loại chủ yếu thành bỏng do hóa chất, bỏng do nhiệt và bỏng do bức xạ. Trong đó, bỏng hóa chất chiếm tỷ lệ lớn và mang tính chất nguy hiểm cao nhất, đặc biệt là các hợp chất có tính kiềm hoặc axit mạnh. Tổn thương có thể chỉ khu trú ở lớp biểu mô nông của giác mạc nhưng cũng có thể lan sâu vào lớp nhu mô, làm tắc nghẽn mạch máu nuôi dưỡng vùng rìa giác mạc và ảnh hưởng đến cấu trúc nội nhãn. Tiên lượng hồi phục của mắt phụ thuộc chặt chẽ vào bản chất của tác nhân gây bỏng, thời gian tiếp xúc và quan trọng nhất là thao tác sơ cứu rửa mắt tại chỗ.
Các nguyên nhân gây bỏng mắt thường gặp
Bỏng mắt thường xuất phát từ ba nhóm tác nhân chính trong đời sống và sản xuất. Thứ nhất là bỏng hóa chất, xảy ra khi các dung dịch tẩy rửa gia dụng, vôi bột, xi măng, thuốc trừ sâu, dung dịch tẩy rửa bồn cầu, axit trong ắc quy văng bắn vào bề mặt nhãn cầu. Trong đó, bỏng kiềm từ vôi và xút thường có xu hướng ngấm sâu và phá hủy mô nhanh hơn bỏng axit. Thứ hai là bỏng nhiệt, gặp phải khi tiếp xúc với hơi nóng áp suất cao, dầu mỡ sôi bắn vào mắt, tàn thuốc lá hoặc kim loại nóng chảy trong các xưởng cơ khí. Thứ ba là bỏng bức xạ, chủ yếu do ánh sáng hồ quang hàn điện khi không dùng kính bảo vệ, hoặc tiếp xúc kéo dài với tia cực tím cường độ mạnh, ánh đèn khử trùng tia UV. Nhận biết chính xác tác nhân gây bỏng đóng vai trò cốt lõi giúp nhân viên y tế đưa ra hướng can thiệp chuyên khoa phù hợp.
Dấu hiệu nhận biết tổn thương ở mắt do bỏng
Khi mắt tiếp xúc với tác nhân gây bỏng, người bệnh thường xuất hiện cảm giác đau rát dữ dội, châm chích, cộm xốn như có dị vật sắc nhọn bên trong. Mắt phản xạ tự nhiên bằng cách nhắm chặt, mi mắt co quắp mạnh khiến việc mở mắt trở nên khó khăn. Kèm theo đó là tình trạng chảy nước mắt giàn giụa, kết mạc đỏ rực, sưng phù mi mắt và sợ ánh sáng. Ở những trường hợp nặng, đặc biệt là bỏng hóa chất kiềm mạnh, vùng lòng đen có thể mờ đục, phù nề giác mạc hoặc lòng trắng chuyển sang tái nhợt do tắc nghẽn mạch máu vùng rìa. Tầm nhìn của bệnh nhân suy giảm nhanh chóng, nhìn mờ hoặc chỉ thấy bóng mờ mịt, đòi hỏi phải được đánh giá y khoa khẩn cấp.
Các bước sơ cứu khẩn cấp khi bị bỏng mắt
Rửa mắt ngay lập tức là bước sơ cứu tối quan trọng, quyết định phần lớn khả năng bảo tồn thị lực, đặc biệt trong các ca bỏng hóa chất. Bệnh nhân hoặc người hỗ trợ cần sử dụng nguồn nước sạch gần nhất như nước muối sinh lý, nước đun sôi để nguội hoặc vòi nước máy chảy nhẹ để xối rửa liên tục vào mắt từ 15 đến 30 phút. Trong lúc rửa, dùng tay nhẹ nhàng vạch rộng hai mi mắt, hướng dẫn bệnh nhân đảo mắt liên tục về các hướng để dòng nước cuốn trôi hoàn toàn hóa chất còn đọng trong cùng đồ kết mạc. Nếu có dị vật dạng bột như vôi sống dính vào mi, cần gắp nhẹ nhàng phần bột khô trước khi dội nước nhiều để tránh tỏa nhiệt làm tổn thương thêm. Sau khi xối rửa đầy đủ, che mắt nhẹ bằng gạc sạch và chuyển gấp bệnh nhân tới chuyên khoa mắt.
Hướng can thiệp y khoa và chăm sóc phục hồi chuyên sâu
Tại chuyên khoa nhãn khoa, bác sĩ sẽ tiến hành đo độ pH bề mặt nhãn cầu, tiếp tục bơm rửa cùng đồ chuyên sâu bằng dịch truyền đẳng trương nếu nồng độ hóa chất chưa về mức trung tính. Bác sĩ thực hiện khám sinh hiển vi để đánh giá mức độ tổn thương biểu mô giác mạc, độ trong suốt của giác mạc và tình trạng thiếu máu vùng rìa. Tùy thuộc vào phân độ bỏng, phác đồ y khoa có thể bao gồm thuốc nhỏ mắt kháng sinh để ngăn ngừa bội nhiễm, thuốc giảm đau, thuốc chống viêm không steroid hoặc steroid có kiểm soát, thuốc làm giãn đồng tử và các chế phẩm nước mắt nhân tạo không chất bảo quản nhằm thúc đẩy tái tạo biểu mô. Những trường hợp hoại tử nặng hoặc dính mi cầu có thể cần phẫu thuật ghép màng ối, ghép kết mạc hoặc ghép giác mạc về sau.
Biện pháp phòng ngừa tai nạn bỏng mắt trong sinh hoạt và lao động
Đa số các tai nạn bỏng mắt hoàn toàn có thể ngăn ngừa nếu thực hiện nghiêm túc các quy tắc an toàn. Người lao động trong các ngành xây dựng, cơ khí, nông nghiệp và phòng thí nghiệm cần bắt buộc đeo kính bảo hộ đạt chuẩn có phần che chắn kín hai bên thái dương. Khi sử dụng hóa chất tẩy rửa trong gia đình, cần mang găng tay, kính chắn giọt bắn và thao tác cẩn thận ở nơi thông thoáng. Giữ khoảng cách an toàn với các nguồn nhiệt, chảo dầu mỡ đang sôi và tia hồ quang hàn. Đặc biệt, các hóa chất độc hại cần được dán nhãn cảnh báo rõ ràng, bảo quản trong chai lọ riêng biệt và cất giữ ở vị trí cao, tránh xa tầm tay của trẻ nhỏ để hạn chế nguy cơ tai nạn đáng tiếc.
Lưu ý an toàn
Mọi trường hợp bỏng mắt, đặc biệt là do hóa chất, đều phải được bác sĩ chuyên khoa mắt thăm khám trực tiếp để xác định tổn thương giác mạc bằng đèn sinh hiển vi. Tuyệt đối không tự ý nhỏ các loại thuốc kháng sinh, thuốc nhỏ mắt có chứa corticoid khi chưa có chỉ định y khoa. Không tự ý dùng mẹo dân gian như đắp lá cây, nhỏ sữa mẹ hoặc các dung dịch tự pha chế vì có thể làm tăng nguy cơ loét thủng giác mạc và nhiễm trùng nặng.
Tóm tắt
Bỏng mắt là tai nạn cấp cứu nhãn khoa nguy hiểm cần được xử lý ngay lập tức bằng việc rửa mắt đúng cách và chuyển đến cơ sở y tế. Việc hiểu rõ tác nhân gây bỏng và chủ động trang bị kính bảo hộ trong sinh hoạt, lao động là giải pháp thiết thực nhất để bảo vệ đôi mắt sáng khỏe và phòng tránh nguy cơ suy giảm thị lực vĩnh viễn.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng dung dịch gì để rửa mắt khi bị bỏng hóa chất?
Nước muối sinh lý 0.9% hoặc nước sạch đóng chai, nước máy sạch chảy liên tục là lựa chọn tốt nhất. Tuyệt đối không rửa mắt bằng các loại nước ngâm lá, nước trà hoặc bất kỳ dung dịch pha chế tự phát nào.
Bị bỏng axit vào mắt có nên dùng dung dịch kiềm nhẹ để trung hòa không?
Không nên tự trung hòa. Phản ứng hóa học giữa axit và kiềm tạo ra nhiệt lượng lớn, có thể làm tổn thương giác mạc và kết mạc mắt trở nên trầm trọng hơn rất nhiều. Chỉ nên dùng nước sạch chảy liên tục để rửa trôi.
Cần rửa mắt trong bao lâu trước khi đến cơ sở y tế?
Thời gian rửa mắt tối thiểu nên từ 15 đến 30 phút liên tục để làm loãng và đẩy sạch hóa chất ra ngoài, sau đó cần che chắn mắt nhẹ nhàng và đến ngay bệnh viện mắt gần nhất.
Bỏng mắt do axit hay bazơ nguy hiểm hơn?
Bỏng do bazơ hay kiềm thường nguy hiểm hơn vì bazơ có khả năng xà phòng hóa chất béo, nhanh chóng thẩm thấu sâu vào mô giác mạc và nội nhãn, gây tổn thương kéo dài và khó hồi phục.
Bỏng mắt có để lại di chứng mất thị lực vĩnh viễn không?
Bỏng nhẹ có thể hồi phục tốt nếu sơ cứu kịp thời. Tuy nhiên, các trường hợp bỏng sâu vào giác mạc, hoại tử vùng rìa có nguy cơ cao để lại sẹo, dính mi cầu, đục thủy tinh thể hoặc suy giảm thị lực vĩnh viễn.
