Bệnh viêm gan: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và cách điều trị

Tổng quan về bệnh viêm gan

Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất trong cơ thể con người, đảm nhận hàng trăm chức năng chuyển hóa sinh hóa bao gồm tổng hợp protein huyết tương, dự trữ glycogen, sản xuất mật hỗ trợ tiêu hóa chất béo và phân giải các độc tố nội sinh lẫn ngoại sinh. Bệnh viêm gan xuất hiện khi nhu mô gan phản ứng lại các tác nhân gây hại bằng quá trình viêm, dẫn đến hoại tử tế bào gan, suy giảm khả năng thực hiện các chức năng sinh học bình thường và kích hoạt các phản ứng miễn dịch phức tạp.

Về mặt diễn tiến lâm sàng, bệnh viêm gan được phân định thành hai nhóm hình thái cơ bản là viêm gan cấp tính và viêm gan mạn tính. Viêm gan cấp tính thường bùng phát trong thời gian ngắn dưới sáu tháng, các tế bào gan có khả năng tự hồi phục hoàn toàn nếu nguyên nhân gây hại được loại bỏ và can thiệp hỗ trợ thích hợp. Ngược lại, viêm gan mạn tính là quá trình viêm hoại tử nhu mô gan liên tục kéo dài trên sáu tháng. Quá trình viêm mạn diễn ra âm ỉ sẽ kích thích sự tăng sinh mô liên kết và tạo sẹo xơ, dần dần phá vỡ cấu trúc tiểu thùy gan và dẫn đến tình trạng xơ hóa không hồi phục.

Căn nguyên gây viêm gan rất đa dạng, trong đó phổ biến hàng đầu là nhóm viêm gan siêu vi do các chủng virus hướng gan gây ra, bao gồm virus viêm gan A, B, C, D và E. Bên cạnh nguyên nhân nhiễm trùng, viêm gan còn bắt nguồn từ các yếu tố không do nhiễm virus như viêm gan do rượu, viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến chuyển hóa, ngộ độc thuốc và hóa chất, rối loạn tự miễn dịch hay các bệnh lý rối loạn chuyển hóa có tính chất di truyền. Việc xác định chính xác thể bệnh và căn nguyên có ý nghĩa quyết định đối với tiên lượng lâu dài của người bệnh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây bệnh viêm gan do virus là căn nguyên phổ biến nhất trên phạm vi toàn cầu. Nhóm virus viêm gan gồm năm chủng chính ký hiệu từ A đến E. Virus viêm gan A và virus viêm gan E chủ yếu lây truyền qua đường phân – miệng thông qua nguồn nước bị ô nhiễm hoặc thực phẩm tươi sống không đảm bảo vệ sinh. Cả hai chủng này thường gây viêm gan cấp tính tự giới hạn. Ngược lại, virus viêm gan B, virus viêm gan C và virus viêm gan D lây truyền chủ yếu qua đường máu, dịch cơ thể khi tiếp xúc vết thương hở, quan hệ tình dục không an toàn và lây truyền từ mẹ sang con trong quá trình chu sinh. Trong đó, virus viêm gan B và C có khả năng cao chuyển thành dạng mạn tính, là thủ phạm hàng đầu gây tổn thương gan mạn kéo dài.

Nhóm nguyên nhân không do virus bao gồm nhiều tác nhân gây độc và rối loạn sinh học. Lạm dụng rượu bia là nguyên nhân kinh điển dẫn đến viêm gan do rượu, bởi quá trình chuyển hóa cồn tạo ra acetaldehyde gây độc trực tiếp và hoại tử tế bào gan. Viêm gan do thuốc và độc chất xảy ra khi sử dụng quá liều hoặc mẫn cảm với các loại thuốc điều trị như paracetamol, thuốc kháng lao hoặc các loại thảo dược không rõ nguồn gốc. Viêm gan tự miễn xuất hiện khi hệ thống miễn dịch mất khả năng dung nạp, tự sinh kháng thể tấn công tế bào gan của chính cơ thể. Ngoài ra, viêm gan còn có thể do vi khuẩn gây áp xe gan, ký sinh trùng đường mật, viêm gan thiếu máu cục bộ do tụt huyết áp kéo dài hoặc các bệnh rối loạn chuyển hóa di truyền như bệnh Wilson gây tích tụ đồng hay ứ sắt mô.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc viêm gan bao gồm thói quen sinh hoạt và môi trường sống. Những người thường xuyên sử dụng bia rượu với lượng lớn, người tiêm chích ma túy dùng chung bơm kim tiêm, người xăm hình hoặc bấm lỗ cơ thể tại cơ sở không bảo đảm vô trùng, nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc với bệnh phẩm máu đều có nguy cơ nhiễm bệnh cao. Quan hệ tình dục không áp dụng biện pháp bảo vệ, sinh sống tại khu vực có điều kiện vệ sinh nguồn nước kém hoặc gia đình có tiền sử mắc các bệnh chuyển hóa bẩm sinh cũng là những yếu tố nguy cơ đáng kể làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh viêm gan.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của bệnh viêm gan biến thiên rất rộng, từ hoàn toàn không có triệu chứng cho đến những đợt bùng phát dữ dội. Trong giai đoạn khởi phát hoặc ở thể viêm gan mạn tính tiềm tàng, người bệnh thường chỉ trải qua các dấu hiệu mờ nhạt rất dễ nhầm lẫn với hội chứng nhiễm siêu vi thông thường hoặc cảm cúm. Các triệu chứng thường gặp bao gồm cảm giác mệt mỏi rã rời kéo dài, uể oải, sốt nhẹ về chiều, cảm giác ăn uống không ngon miệng, chán ăn, sợ mùi thức ăn nhiều dầu mỡ, buồn nôn, đau âm ỉ các khớp và nhức mỏi cơ bắp. Người bệnh có thể xuất hiện cảm giác tức nặng hoặc đau tức nhẹ ở vùng hạ sườn phải, nơi định vị của lá gan.

Khi quá trình viêm gây tổn thương nghiêm trọng đến cấu trúc tế bào gan và làm ứ trệ dòng chảy của dịch mật, các dấu hiệu thực thể đặc trưng sẽ bắt đầu xuất hiện. Vàng da và vàng củng mạc mắt là triệu chứng kinh điển xuất hiện do nồng độ sắc tố mật bilirubin tích tụ tăng cao trong máu và ngấm vào các mô liên kết. Đi kèm với vàng da là hiện tượng nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc và phân nhạt màu hoặc xám bạc do thiếu vắng sắc tố mật bài tiết xuống đường ruột. Một số người bệnh xuất hiện triệu chứng ngứa ngáy dữ dội dưới da do muối mật lắng đọng kích thích các thụ thể thần kinh, nổi mẩn mày đay hoặc xuất hiện các nốt bầm tím tự nhiên trên da do gan giảm khả năng tổng hợp các yếu tố đông máu.

Điểm dễ nhầm lẫn là các triệu chứng ban đầu như rối loạn tiêu hóa, chướng bụng, đầy hơi hay buồn nôn thường bị quy kết nhầm thành viêm dạ dày tá tràng, khiến người bệnh trì hoãn việc kiểm tra chức năng gan. Nguy hiểm hơn, người bệnh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo tổn thương gan cấp tính nặng hoặc suy gan tiến triển. Những dấu hiệu này bao gồm lú lẫn, mất định hướng không gian và thời gian, ngủ gà hoặc hưng phấn bất thường biểu hiện của bệnh não gan, chướng bụng tăng nhanh do tràn dịch cổ trướng, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen do xuất huyết tiêu hóa. Khi các dấu hiệu này xuất hiện, tính mạng của bệnh nhân đang bị đe dọa nghiêm trọng.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán bệnh viêm gan đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng toàn diện và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu. Trước hết, bác sĩ chuyên khoa sẽ khai thác kỹ lưỡng tiền sử bệnh, thói quen sinh hoạt, tiền sử dùng thuốc, uống rượu và các yếu tố phơi nhiễm dịch tễ học, đồng thời khám thực thể nhằm phát hiện dấu hiệu vàng da, củng mạc mắt, gan to, ấn đau hạ sườn phải hoặc các dấu sao mạch trên ngực.

Xét nghiệm sinh hóa máu là bước nền tảng để đánh giá mức độ tổn thương tế bào và chức năng tổng thể của gan. Định lượng nồng độ các enzyme men gan bao gồm Alanine Aminotransferase (ALT) và Aspartate Aminotransferase (AST) giúp phản ánh trực tiếp tình trạng hoại tử tế bào gan đang diễn ra. Nồng độ Bilirubin toàn phần và trực tiếp trong huyết thanh phản ánh mức độ ứ mật, trong khi Phosphatase kiềm (ALP) và Gamma-glutamyl transferase (GGT) hỗ trợ phân biệt tổn thương tế bào gan với tắc mật. Bên cạnh đó, xét nghiệm nồng độ Albumin huyết thanh và thời gian Prothrombin (PT/INR) giữ vai trò then chốt trong việc đánh giá chức năng tổng hợp protein và đông máu của gan, giúp bác sĩ nhận định mức độ suy giảm gan mạn tính hay cấp tính.

Để xác định chính xác căn nguyên gây bệnh, các xét nghiệm huyết thanh học và sinh học phân tử được chỉ định, bao gồm tìm kháng nguyên HBsAg, kháng thể anti-HCV, anti-HAV hoặc đo tải lượng virus bằng kỹ thuật PCR định lượng. Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng tổng quát, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ giúp quan sát hình thái nhu mô gan, kích thước tĩnh mạch cửa và phát hiện sớm tình trạng xơ hóa hay các khối u gan nghi ngờ. Trong các tình huống phức tạp như nghi ngờ viêm gan tự miễn hoặc bệnh lý chuyển hóa chưa rõ ràng, bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định sinh thiết gan để đánh giá mô bệnh học vi thể.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh viêm gan

Nếu không được phát hiện sớm và kiểm soát y tế kịp thời, các đợt viêm gan mạn tính kéo dài sẽ dần dần phá hủy tế bào gan và gây ra các biến chứng nghiêm trọng. Quá trình hoại tử và tự sửa chữa liên tục của mô gan sẽ kích thích sự lắng đọng sợi collagen bất thường, dẫn đến xơ gan khiến cấu trúc gan bị biến dạng và mất dần chức năng sinh học.

Khi xơ gan tiến triển nặng, bệnh nhân có thể đối mặt với hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa, dẫn đến giãn vỡ tĩnh mạch thực quản gây xuất huyết tiêu hóa ồ ạt, hoặc xuất hiện tràn dịch màng bụng gây cổ trướng.

Biến chứng suy gan giai đoạn cuối và bệnh não gan xuất hiện khi gan không còn khả năng chuyển hóa các chất độc nội sinh như amoniac, khiến độc tố ngấm vào hệ thần kinh trung ương gây suy giảm tri giác và hôn mê sâu.

Ngoài ra, người mắc viêm gan virus B và C mạn tính có nguy cơ tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào gan cao hơn nhiều lần so với người bình thường, đòi hỏi phải được tầm soát định kỳ liên tục.

Phân loại các hình thái bệnh viêm gan thường gặp

Dựa vào căn nguyên sinh bệnh, bệnh viêm gan được phân chia thành hai nhóm chính là viêm gan do nhiễm virus và viêm gan không do nhiễm virus. Viêm gan do virus bao gồm năm loại virus phổ biến ký hiệu từ A đến E, mỗi loại có phương thức lây truyền và mức độ nguy hiểm khác nhau đối với nhu mô gan.

Trong khi đó, viêm gan không do virus bao gồm viêm gan do rượu phát sinh từ thói quen tiêu thụ cồn quá mức trong thời gian dài, viêm gan nhiễm độc do phản ứng với hóa chất hay tác dụng phụ của thuốc điều trị, và viêm gan tự miễn do các tế bào miễn dịch của cơ thể tấn công nhầm vào tế bào gan.

Bên cạnh đó, các bệnh lý chuyển hóa di truyền như bệnh ứ đồng Wilson hay bệnh nhiễm sắc tố sắt mô hemochromatosis cũng có thể gây lắng đọng kim loại độc hại và dẫn tới tổn thương viêm gan mạn tính.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu trọng tâm của việc quản lý và xử trí bệnh viêm gan là nhanh chóng loại bỏ hoặc kiểm soát nguyên nhân gây viêm, làm thuyên giảm phản ứng viêm tại chỗ, ngăn chặn tiến trình hoại tử tế bào gan và hạn chế tối đa nguy cơ hình thành các dải xơ hóa dẫn tới biến chứng xơ gan hoặc suy gan. Phác đồ can thiệp cụ thể luôn do bác sĩ chuyên khoa chỉ định dựa trên căn nguyên sinh bệnh, giai đoạn bệnh cấp tính hay mạn tính, mức độ tổn thương mô học và thể trạng tổng thể của từng bệnh nhân.

Đối với viêm gan cấp tính do virus như viêm gan A hoặc E, biện pháp chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ, nâng đỡ thể trạng, bù đủ nước, điện giải và để gan có thời gian tự nghỉ ngơi phục hồi. Đối với viêm gan virus mạn tính như viêm gan B và C, bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc tiêu hóa sẽ cân nhắc chỉ định các nhóm thuốc kháng virus chuyên biệt nhằm ức chế sự nhân lên của virus, giảm nồng độ virus trong máu xuống dưới ngưỡng phát hiện hoặc đạt mục tiêu loại trừ hoàn toàn virus đối với viêm gan C. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng hoặc ngừng thuốc kháng virus vì điều này có thể kích hoạt các đột biến kháng thuốc hoặc gây bùng phát đợt suy gan cấp nguy hiểm.

Đối với các nguyên nhân không do virus, việc loại bỏ hoàn toàn tác nhân gây hại là nguyên tắc sống còn. Người bị viêm gan do rượu cần kiêng tuyệt đối đồ uống có cồn kết hợp bổ sung dinh dưỡng nâng đỡ; trường hợp viêm gan do thuốc hoặc độc chất cần ngừng ngay lập tức các dược chất nghi ngờ dưới sự hướng dẫn y tế. Trong viêm gan tự miễn, các thuốc ức chế miễn dịch được bác sĩ theo dõi chặt chẽ để kiểm soát phản ứng tự phá hủy của cơ thể. Đối với các tình huống tổn thương gan tối cấp không đáp ứng điều trị nội khoa hoặc bệnh gan giai đoạn cuối, phẫu thuật ghép gan là giải pháp điều trị cuối cùng mang tính quyết định để cứu sống bệnh nhân.

Việc theo dõi y khoa định kỳ có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với người bệnh viêm gan. Bệnh nhân cần tái khám theo đúng lịch hẹn để làm xét nghiệm men gan, đánh giá tải lượng virus và siêu âm tầm soát định kỳ nhằm phát hiện sớm nguy cơ biến chứng xơ hóa hoặc thoái hóa ác tính. Mọi can thiệp điều trị hỗ trợ, sử dụng thảo dược hay thực phẩm chức năng bổ trợ đều phải thông qua sự tư vấn trực tiếp của bác sĩ điều trị để tránh làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan đang bị tổn thương.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa bệnh viêm gan đòi hỏi việc kết hợp giữa tiêm chủng vắc xin chủ động, duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp bảo vệ cá nhân. Tiêm vắc xin phòng ngừa là phương pháp hữu hiệu và an toàn nhất để ngăn chặn viêm gan siêu vi A và viêm gan siêu vi B. Vắc xin viêm gan B được khuyến cáo tiêm ngay cho trẻ sơ sinh trong vòng 24 giờ đầu sau sinh và tiêm nhắc lại đủ liều theo lịch tiêm chủng mở rộng; người trưởng thành chưa có kháng thể bảo vệ cũng cần chủ động xét nghiệm và tiêm phòng đầy đủ.

Để ngăn chặn sự lây lan của các chủng virus lây qua đường máu và dịch thể như virus viêm gan B, C và D, cộng đồng cần thực hành quan hệ tình dục an toàn có sử dụng bao cao su, không dùng chung bơm kim tiêm hoặc các dụng cụ tiêm chích. Tuyệt đối không dùng chung các vật dụng cá nhân có nguy cơ dính máu hoặc dịch tiết như dao cạo râu, bấm móng tay, bàn chải đánh răng; chỉ thực hiện xăm mình, xỏ khuyên hay các thủ thuật thẩm mỹ tại các cơ sở uy tín có quy trình khử khuẩn và tiệt trùng đạt chuẩn y tế.

Đối với các chủng virus lây qua đường tiêu hóa như viêm gan A và E, nguyên tắc phòng bệnh cốt lõi là ăn chín uống sôi, sử dụng nguồn nước sạch đã qua xử lý, rửa tay kỹ bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Bên cạnh đó, việc phòng ngừa các dạng viêm gan không lây nhiễm đòi hỏi mỗi cá nhân phải xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia và các đồ uống có cồn, kiểm soát cân nặng hợp lý để tránh thoái hóa gan nhiễm mỡ. Đồng thời, cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ, không tự ý lạm dụng thuốc giảm đau hay các chế phẩm truyền miệng không rõ nguồn gốc.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế hoặc bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa – gan mật để được thăm khám lâm sàng khi nhận thấy các biểu hiện bất thường kéo dài như mệt mỏi suy nhược không rõ nguyên nhân, chán ăn, buồn nôn, tức nặng vùng hạ sườn phải hoặc phát hiện sự thay đổi màu sắc của cơ thể như nước tiểu sẫm màu rõ rệt, phân nhạt màu, củng mạc mắt hoặc da bắt đầu ngả màu vàng. Việc thăm khám sớm ở giai đoạn này giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác căn nguyên và đưa ra kế hoạch theo dõi kịp thời, ngăn chặn bệnh tiến triển nặng.

Trong những trường hợp xuất hiện các triệu chứng báo động nguy kịch, bệnh nhân cần được đưa đến phòng cấp cứu y tế ngay lập tức. Các dấu hiệu nguy hiểm bao gồm: vàng da bùng phát dữ dội kèm theo sốt cao và nôn ói liên tục; chướng bụng tăng nhanh kèm theo phù hai chi dưới; rối loạn ý thức, ngủ gà, hành vi bất thường, nói nhảm hoặc mất khả năng tập trung gợi ý biến chứng hôn mê gan; hoặc có hiện tượng nôn ra máu tươi, chất nôn có cặn đen như bã cà phê hay đi ngoài phân đen hôi tanh do vỡ giãn tĩnh mạch thực quản. Đây là những tình trạng cấp cứu nội khoa đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được xử trí hồi sức tích cực kịp thời.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe tổng quát và không thể thay thế cho việc chẩn đoán, thăm khám trực tiếp hay chỉ định điều trị y khoa từ các bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và gan mật. Mỗi cá nhân có thể trạng sinh học, mức độ tổn thương mô gan và căn nguyên bệnh lý hoàn toàn khác biệt, do đó không tồn tại một công thức điều trị chung áp dụng cho tất cả mọi người.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán bệnh dựa trên các triệu chứng mơ hồ, không tự ý mua các loại thuốc kháng virus, kháng sinh hoặc thuốc hạ men gan để tự điều trị tại nhà. Đặc biệt, cần hết sức thận trọng và tránh xa các bài thuốc dân gian, thảo dược ngâm rượu hay các sản phẩm truyền miệng được quảng cáo với công dụng mát gan, giải độc, trị dứt điểm viêm gan. Nhiều trường hợp ngộ độc gan cấp và suy gan tối cấp đã xảy ra do sử dụng thảo mộc không rõ nguồn gốc chứa độc tố nấm mốc hoặc kim loại nặng. Khi có bất kỳ nghi ngờ nào về sức khỏe lá gan, người bệnh cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ để được định hướng an toàn.

Kết luận

Bệnh viêm gan là một bệnh lý tổn thương nhu mô gan phức tạp với nhiều căn nguyên khác nhau, từ nhiễm trùng virus đến các yếu tố độc chất, rượu bia và rối loạn miễn dịch. Mặc dù nhiều thể bệnh diễn tiến âm thầm và không bộc lộ triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu, nhưng nếu không được phát hiện và quản lý y tế đúng đắn, viêm gan có thể để lại những hệ lụy sức khỏe nặng nề đối với tính mạng của người bệnh.

Việc bảo vệ lá gan đòi hỏi sự chủ động trong tiêm chủng phòng ngừa, duy trì lối sống lành mạnh và từ bỏ các thói quen gây hại cho chức năng gan. Khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, việc tìm kiếm sự tư vấn và chăm sóc y tế từ các bác sĩ chuyên khoa là bước đi đúng đắn nhất giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và bảo tồn chất lượng cuộc sống lâu dài.