Bệnh quáng gà (chứng mù đêm): Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng ngừa

Tổng quan về quáng gà

Quáng gà là thuật ngữ dân gian mô tả tình trạng thị lực suy giảm nghiêm trọng khi cường độ ánh sáng môi trường xuống thấp, tương tự như hiện tượng gà không thể nhìn thấy đường khi trời chập tối. Trong thuật ngữ nhãn khoa quốc tế, tình trạng này được gọi là nyctalopia. Cần làm rõ rằng quáng gà không đồng nghĩa với mù lòa hoàn toàn, mà là sự suy giảm khả năng phân biệt hình ảnh, chi tiết và không gian khi mắt ở trong bóng tối hoặc điều kiện chiếu sáng yếu.

Cơ chế sinh lý học của thị giác bóng đêm phụ thuộc chủ yếu vào các tế bào thụ cảm quang học nằm ở lớp ngoài của võng mạc. Võng mạc người chứa hai loại tế bào cảm quang chính là tế bào nón và tế bào que. Tế bào nón tập trung chủ yếu ở hoàng điểm, đảm nhận chức năng nhìn rõ vật thể chi tiết và nhận biết màu sắc trong điều kiện đủ sáng. Ngược lại, hàng triệu tế bào que phân bố rộng khắp vùng võng mạc ngoại vi, giữ vai trò nhạy cảm với ánh sáng mờ và hỗ trợ thị giác vào ban đêm. Khi ánh sáng chiếu vào, sắc tố rhodopsin trong tế bào que bị phân giải để tạo tín hiệu thần kinh, sau đó nhanh chóng được tái tổng hợp nhờ sự tham gia của vitamin A.

Nếu tế bào que bị thoái hóa do di truyền, hoặc chu trình tái tạo rhodopsin bị gián đoạn do thiếu hụt vitamin A hay tổn thương cấu trúc đáy mắt, mắt sẽ mất đi khả năng cảm nhận ánh sáng yếu. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng thời gian thích ứng tối bị kéo dài hoặc thị trường ngoại vi bị thu hẹp. Về mặt lâm sàng, quáng gà được phân thành hai nhóm lớn là quáng gà bẩm sinh do di truyền và quáng gà mắc phải do các bệnh lý chuyển hóa, bệnh nhãn khoa tiến triển hoặc thiếu hụt dinh dưỡng.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây ra quáng gà rất đa dạng, xuất phát từ cả yếu tố di truyền bẩm sinh lẫn các bệnh lý mắc phải ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng võng mạc và chu trình thị giác.

Trước hết, nguyên nhân dinh dưỡng phổ biến nhất là tình trạng thiếu hụt vitamin A. Vitamin A là thành phần cấu tạo thiết yếu của rhodopsin, một loại sắc tố nhạy cảm với ánh sáng nằm trong tế bào que của võng mạc. Khi cơ thể không nhận đủ lượng vitamin A cần thiết từ khẩu phần ăn hoặc bị suy giảm hấp thu do các bệnh lý tiêu hóa, bệnh xơ gan, suy tụy mạn tính hoặc sau phẫu thuật cắt dạ dày, quá trình tái tạo rhodopsin bị đình trệ. Hậu quả là tế bào que không thể thích nghi với bóng tối, dẫn đến quáng gà khởi phát nhanh chóng.

Thứ hai là các rối loạn di truyền tại võng mạc, tiêu biểu là bệnh viêm võng mạc sắc tố. Đây là một nhóm bệnh lý thoái hóa võng mạc tiến triển do đột biến gen, khiến các tế bào que ở vùng ngoại vi bị phá hủy dần theo thời gian. Bệnh thường khởi phát từ thời niên thiếu với biểu hiện quáng gà, sau đó tiến triển dần gây thu hẹp thị trường ngoại vi và có nguy cơ làm suy giảm thị lực vĩnh viễn. Ngoài ra, hội chứng Usher kết hợp khiếm thính và viêm võng mạc sắc tố cũng là một bệnh lý di truyền gây mù đêm từ sớm.

Thứ ba là các bệnh lý nhãn khoa mạn tính làm cản trở đường dẫn truyền ánh sáng hoặc tổn thương tế bào thị giác. Bệnh đục thủy tinh thể làm môi trường trong suốt của mắt bị mờ đục, tán xạ ánh sáng và làm giảm lượng quang năng đi tới võng mạc, khiến người bệnh đặc biệt khó nhìn trong môi trường tối hoặc bị lóa mắt khi gặp ánh đèn pha xe ban đêm. Bệnh tăng nhãn áp làm tăng áp lực nội nhãn dẫn đến tổn thương dây thần kinh thị giác và teo dần các sợi thần kinh thị giác ngoại vi, thu hẹp trường nhìn ban đêm. Tình trạng cận thị nặng trục nhãn cầu kéo dài làm giãn mỏng và thoái hóa võng mạc ngoại vi cũng khiến mắt thích nghi tối kém hơn bình thường.

Bên cạnh đó, các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc quáng gà bao gồm người mắc bệnh đái tháo đường biến chứng bệnh võng mạc tiểu đường, người cao tuổi bị lão hóa mắt, người lạm dụng rượu mạn tính gây tổn thương gan và thiếu hấp thu vi chất, cùng việc sử dụng một số thuốc chuyên khoa mắt kéo dài làm co đồng tử khiến ánh sáng khó lọt vào đáy mắt.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của bệnh quáng gà thường biểu hiện từ mức độ nhẹ đến nặng, tùy thuộc vào nguyên nhân tiềm ẩn và mức độ tổn thương của tế bào que võng mạc. Việc nhận biết chính xác các biểu hiện lâm sàng giúp người bệnh chủ động tìm kiếm sự chăm sóc y tế kịp thời.

Dấu hiệu điển hình và xuất hiện sớm nhất là tình trạng giảm thị lực rõ rệt trong môi trường thiếu sáng hoặc khi trời sẩm tối. Người bệnh vẫn có thể nhìn, đọc sách hoặc làm việc bình thường dưới ánh đèn ban ngày, nhưng khi bước vào rạp chiếu phim, phòng tối chưa kịp bật điện, hoặc đi ra ngoài đường vào ban đêm, mắt cảm thấy như bị phủ một lớp sương mù dày đặc hoặc tối đen. Điều này khiến người bệnh thường xuyên vấp ngã, bước hụt bậc cầu thang, hoặc va quẹt vào bàn ghế, cửa ra vào.

Một triệu chứng rất đặc trưng khác là thời gian thích nghi sáng và tối bị kéo dài bất thường. Khi một người bình thường chuyển từ vùng sáng rực vào không gian tối, mắt chỉ mất vài giây đến nửa phút để dần nhận ra hình dáng đồ vật. Ở người mắc quáng gà, quá trình này diễn ra rất chậm chạp, có thể mất nhiều phút hoặc hoàn toàn không thể phân biệt được đường nét xung quanh. Ngoài ra, khi lái xe vào ban đêm, người bệnh thường bị lóa mắt nghiêm trọng và mất thị lực tạm thời khi gặp ánh đèn chiếu ngược chiều từ các phương tiện giao thông.

Khi tổn thương tiến triển sâu vào tế bào cảm quang võng mạc, thị trường của người bệnh sẽ bị thu hẹp dần từ ngoại vi vào trung tâm. Người bệnh bắt đầu nhận thấy các ám điểm, tức là các đốm đen hoặc khoảng trống thị giác không nhìn thấy gì xuất hiện ở rìa tầm nhìn. Lâu dần, nếu nguyên nhân do viêm võng mạc sắc tố hoặc tăng nhãn áp, thị trường ngoại vi bị mất hoàn toàn, hình thành hội chứng thị trường hình ống. Người bệnh chỉ nhìn thấy khoảng không gian thẳng phía trước giống như đang nhìn qua một ống nhòm hẹp, trong khi mất hoàn toàn khả năng quan sát hai bên cạnh và dưới chân.

Cần phân biệt quáng gà với các tình trạng tật khúc xạ đơn thuần như cận thị hay loạn thị chưa được chỉnh kính đúng độ. Tật khúc xạ thường gây nhìn mờ ở cả nơi sáng lẫn nơi tối và có thể khắc phục ngay khi đeo kính phù hợp, trong khi quáng gà thực sự phản ánh khiếm khuyết thần kinh cảm quang võng mạc hoặc cản trở quang học sâu bên trong mắt.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh quáng gà đòi hỏi một quy trình thăm khám toàn diện của bác sĩ chuyên khoa Mắt nhằm xác định mức độ suy giảm thị lực đêm và tìm ra chính xác nguyên nhân bệnh học tiềm ẩn.

Bước đầu tiên là khai thác tiền sử bệnh án chi tiết. Bác sĩ sẽ ghi nhận thời điểm khởi phát triệu chứng, hoàn cảnh người bệnh gặp khó khăn trong bóng tối, tiền sử dinh dưỡng, các bệnh lý nội khoa như đái tháo đường, bệnh lý gan mật tụy, cũng như tiền sử gia đình có người mắc các bệnh mắt di truyền hay không. Khám khúc xạ bằng bảng thị lực và máy đo khúc xạ tự động được thực hiện để loại trừ nguyên nhân mờ mắt do cận thị hay loạn thị chưa được chỉnh kính.

Khám sinh hiển vi khe đèn giúp bác sĩ đánh giá bán phần trước của nhãn cầu, phát hiện tình trạng đục thể thủy tinh, viêm mống mắt hoặc các bất thường tại giác mạc. Đo nhãn áp là xét nghiệm bắt buộc nhằm tầm soát bệnh tăng nhãn áp. Tiếp theo, soi đáy mắt trực tiếp hoặc gián tiếp sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Qua kính soi đáy mắt hoặc chụp ảnh màu đáy mắt, bác sĩ có thể quan sát thấy những dấu hiệu đặc trưng của thoái hóa tế bào que như các đám sắc tố hình tế bào xương rải rác ở võng mạc chu biên, mạch máu võng mạc co nhỏ, đĩa thị nhạt màu, hoặc dấu hiệu phù hoàng điểm dạng nang.

Để đánh giá chức năng thần kinh thị giác một cách định lượng, bác sĩ sẽ chỉ định đo thị trường tự động để xác định các ám điểm và độ thu hẹp của tầm nhìn ngoại biên. Đo điện võng mạc là tiêu chuẩn vàng chuyên sâu giúp đo lường trực tiếp hoạt động điện thế của tế bào que và tế bào nón khi kích thích bằng ánh sáng, qua đó chẩn đoán chính xác viêm võng mạc sắc tố hoặc các rối loạn cảm quang bẩm sinh. Ngoài ra, chụp cắt lớp quang học võng mạc và xét nghiệm nồng độ vitamin A trong máu cũng có thể được chỉ định để tìm nguyên nhân chuyển hóa.

Phân loại các dạng bệnh quáng gà trong nhãn khoa

Dựa trên cơ chế khởi phát và nguyên nhân bệnh sinh, nhãn khoa phân chia quáng gà thành hai dạng chính gồm quáng gà bẩm sinh và quáng gà mắc phải.

Quáng gà bẩm sinh là tình trạng tổn thương xuất hiện từ khi mới sinh hoặc phát triển từ thời thơ ấu do các khiếm khuyết di truyền. Nhóm này bao gồm bệnh thoái hóa sắc tố võng mạc bẩm sinh và chứng mù đêm bẩm sinh ổn định không tiến triển. Ở dạng này, các gen chịu trách nhiệm mã hóa protein của chu trình thị giác tế bào que bị đột biến, khiến chức năng cảm quang ban đêm bị suy giảm suốt đời và thường đi kèm với thu hẹp thị trường thị giác.

Quáng gà mắc phải phát sinh trong quá trình sống do tác động của dinh dưỡng, môi trường hoặc các bệnh lý cơ thể. Điển hình nhất là tình trạng thiếu hụt vitamin A thứ phát sau chế độ ăn kiêng khem khắc nghiệt hoặc các bệnh lý mạn tính gây rối loạn hấp thu lipid tại đường ruột. Ngoài ra, quáng gà mắc phải cũng xuất hiện sau các bệnh nhãn khoa như đục thể thủy tinh, tăng nhãn áp tiến triển, bệnh võng mạc tiểu đường, hoặc do tác dụng phụ của một số dược chất chuyên khoa mắt làm co thắt đồng tử kéo dài. Nhóm mắc phải thường có tiên lượng điều trị tốt hơn nếu nguyên nhân nền được kiểm soát kịp thời.

Các biến chứng và tác động sức khỏe của chứng quáng gà

Quáng gà nếu không được phát hiện và quản lý kịp thời có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe thể chất cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Biến chứng thường gặp và nguy hiểm tức thời nhất là nguy cơ chấn thương do té ngã và tai nạn giao thông. Do mất khả năng định hướng không gian và ước lượng khoảng cách trong bóng tối, người bệnh rất dễ bước hụt cầu thang, vấp phải chướng ngại vật trong nhà hoặc gây va chạm nghiêm trọng khi điều khiển phương tiện giao thông trên đường vào ban đêm. Những chấn thương này có thể từ trầy xước phần mềm cho tới gãy xương, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi.

Bên cạnh chấn thương thể chất, quáng gà kéo dài còn gây áp lực tâm lý nặng nề cho người bệnh. Nỗi sợ hãi bóng tối, sự lo lắng về nguy cơ mất dần thị giác và việc bị hạn chế trong các hoạt động giao tiếp, làm việc vào buổi tối dễ dẫn tới trạng thái căng thẳng, tự ti, thậm chí trầm cảm. Ngoài ra, nếu quáng gà là triệu chứng của bệnh lý nền mạn tính như tăng nhãn áp hay viêm võng mạc sắc tố mà không được can thiệp, tổn thương dây thần kinh thị giác có thể tiến triển không thể đảo ngược, dẫn đến mất thị trường hoàn toàn và mù lòa vĩnh viễn.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Quản lý và xử trí chứng quáng gà hoàn toàn phụ thuộc vào nguyên nhân gốc rễ gây ra tổn thương tế bào que và sự suy giảm thị lực. Mục tiêu cốt lõi của y khoa là điều trị triệt để các nguyên nhân có thể hồi phục, làm chậm tốc độ tiến triển của các bệnh lý mạn tính, đồng thời hỗ trợ người bệnh duy trì sinh hoạt an toàn.

Đối với trường hợp quáng gà do thiếu hụt vitamin A, đáp ứng điều trị thường rất khả quan. Bác sĩ nhãn khoa kết hợp cùng bác sĩ dinh dưỡng sẽ xây dựng kế hoạch bổ sung vitamin A liều điều trị phù hợp theo phác đồ y tế, đồng thời tư vấn chế độ ăn giàu tiền vitamin A và chất béo lành mạnh để tối ưu hóa hấp thu. Khi nồng độ vitamin A trong cơ thể được hồi phục, chu trình rhodopsin sẽ hoạt động trở lại và triệu chứng quáng gà thường cải thiện rõ rệt sau vài ngày đến vài tuần. Nếu thiếu hụt bắt nguồn từ bệnh lý kém hấp thu tại ruột hoặc bệnh gan mật, việc điều trị bệnh nội khoa nền là điều kiện tiên quyết.

Với quáng gà bắt nguồn từ các tổn thương cấu trúc nhãn khoa, can thiệp y khoa chuyên sâu sẽ được áp dụng. Trường hợp bệnh nhân bị đục thủy tinh thể, phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo sẽ giúp khôi phục độ trong suốt của môi trường quang học, cải thiện đáng kể khả năng thu nhận ánh sáng vào ban đêm. Nếu nguyên nhân do bệnh tăng nhãn áp, bác sĩ sẽ chỉ định các thuốc hạ áp lực nội nhãn dạng nhỏ mắt hoặc phẫu thuật kiểm soát nhãn áp nhằm bảo vệ các sợi thần kinh thị giác còn lại. Người mắc tật khúc xạ cận thị nặng cần được thăm khám định kỳ để đo thị lực và cắt kính chuẩn xác.

Đối với nhóm nguyên nhân di truyền mạn tính như viêm võng mạc sắc tố, y học hiện nay chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn tổn thương gen. Hướng quản lý tập trung vào việc bảo tồn chức năng thị giác trung tâm còn lại, theo dõi biến chứng phù hoàng điểm hoặc đục thủy tinh thể thứ phát để can thiệp kịp thời. Bệnh nhân có thể được hướng dẫn sử dụng các thiết bị trợ thị, kính lọc màu chuyên dụng giúp tăng cường độ tương phản, và tham gia các chương trình phục hồi chức năng thị giác để học cách định hướng không gian an toàn trong đời sống thường nhật.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa quáng gà đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chế độ dinh dưỡng hợp lý, bảo vệ cơ quan thị giác và tầm soát sức khỏe định kỳ, đặc biệt là với các nhóm nguyên nhân mắc phải.

Chế độ dinh dưỡng đóng vai trò nền tảng trong việc bảo vệ chức năng tế bào que của võng mạc. Cần chủ động bổ sung các thực phẩm giàu vitamin A và tiền chất beta-carotene vào bữa ăn hàng ngày. Nguồn dưỡng chất này dồi dào trong các loại rau củ có màu vàng, cam, đỏ như cà rốt, bí đỏ, cà chua, gấc, ớt chuông, cùng các loại rau lá xanh đậm như rau bina, súp lơ xanh. Ngoài ra, các thực phẩm nguồn gốc động vật như gan động vật, lòng đỏ trứng gà, cá hồi, sữa và các chế phẩm từ sữa cũng cung cấp lượng vitamin A dạng hoạt động sẵn có rất dễ hấp thu. Lưu ý rằng vitamin A tan trong dầu, do đó bữa ăn cần có một lượng chất béo thực vật hợp lý để cơ thể hấp thu hiệu quả.

Biện pháp bảo vệ mắt khỏi các tác nhân gây hại từ môi trường cũng cần được thực hiện thường xuyên. Đeo kính râm chống tia cực tím khi ra ngoài trời nắng giúp ngăn ngừa thoái hóa sớm cấu trúc võng mạc và hạn chế nguy cơ đục thủy tinh thể. Cần thiết lập chế độ làm việc thị giác khoa học, hạn chế nhìn liên tục vào màn hình thiết bị điện tử trong bóng tối, đồng thời bố trí ánh sáng phòng học tập và làm việc đầy đủ, đồng đều để giảm tải áp lực điều tiết cho mắt.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát tốt các bệnh lý mạn tính toàn thân như đái tháo đường, tăng huyết áp giúp bảo vệ hệ thống vi mạch nuôi dưỡng đáy mắt. Khám mắt định kỳ tối thiểu một đến hai lần mỗi năm giúp phát hiện sớm các bệnh lý tiến triển âm thầm như tăng nhãn áp hay thoái hóa sắc tố võng mạc ngay từ giai đoạn chưa có biểu hiện quáng gà rõ rệt.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến khám tại các bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa Mắt ngay khi nhận thấy những thay đổi bất thường về thị lực vào ban đêm hoặc trong điều kiện thiếu sáng. Không nên chủ quan xem đây chỉ là hiện tượng mỏi mắt tạm thời do làm việc căng thẳng hay thiếu ngủ.

Các dấu hiệu cảnh báo cần đi khám sớm bao gồm: cảm thấy mất phương hướng hoặc nhìn rất mờ khi bước từ nơi sáng vào phòng tối; thường xuyên vấp ngã, va chạm vào chướng ngại vật trong nhà khi chưa bật đèn; cảm thấy không an toàn hoặc không thể nhận diện biển báo, chướng ngại vật khi lái xe buổi tối; hoặc mắt bị lóa chói dữ dội khi nhìn vào đèn xe đi ngược chiều.

Cần đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu triệu chứng quáng gà xuất hiện đột ngột trong thời gian ngắn, hoặc đi kèm với các dấu hiệu nghiêm trọng như đau nhức mắt dữ dội, đỏ mắt, đau đầu dữ dội, buồn nôn, nhìn thấy hào quang nhiều màu sắc quanh nguồn sáng (dấu hiệu nghi ngờ cơn tăng nhãn áp cấp), hoặc tầm nhìn ngoại vi bị thu hẹp nhanh chóng tạo cảm giác như có màn đen che khuất mắt. Việc thăm khám kịp thời giúp bảo vệ tính mạng khi tham gia giao thông và ngăn chặn tổn thương dây thần kinh thị giác không thể hồi phục.

Lưu ý an toàn

Người gặp triệu chứng quáng gà tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt, thuốc bổ mắt hoặc các sản phẩm chứa vitamin A liều cao để tự điều trị tại nhà mà không có chỉ định từ bác sĩ. Việc lạm dụng vitamin A liều cao trong thời gian dài có thể dẫn đến ngộ độc vitamin A, gây tổn thương gan, tăng áp lực nội sọ, rụng tóc và đặc biệt nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai do nguy cơ gây dị tật thai nhi.

Thông tin y tế về bệnh quáng gà chỉ mang tính chất giáo dục và tham khảo sức khỏe cộng đồng, không thể thay thế cho việc chẩn đoán và phác đồ điều trị của nhân viên y tế chuyên khoa. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho bản thân và xã hội, người đang gặp tình trạng nhìn kém trong bóng tối cần ngừng ngay việc tự lái xe máy, ô tô vào ban đêm hoặc vận hành máy móc trong điều kiện thiếu sáng. Trong sinh hoạt gia đình, cần bố trí đèn chiếu sáng ban đêm ở hành lang, nhà vệ sinh và cầu thang, loại bỏ các vật cản trên lối đi nhằm giảm thiểu tối đa nguy cơ vấp ngã chấn thương.

Kết luận

Bệnh quáng gà là một tín hiệu cảnh báo quan trọng từ đôi mắt, phản ánh các tổn thương tế bào que võng mạc do thiếu hụt vi chất dinh dưỡng hoặc do các bệnh lý nhãn khoa mạn tính tiềm ẩn. Tình trạng này không chỉ gây khó khăn cho sinh hoạt hàng ngày mà còn tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông và chấn thương nghiêm trọng. Nhận biết sớm các triệu chứng như nhìn kém khi trời tối hay khó thích nghi với bóng râm là chìa khóa để bảo vệ chức năng thị giác. Người bệnh cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa Mắt để được thăm khám đáy mắt, xác định nguyên nhân chính xác và tiếp nhận phác đồ quản lý thị lực an toàn, khoa học, giúp gìn giữ đôi mắt sáng khỏe lâu dài.