Bệnh quai bị có gây vô sinh không và cách phòng ngừa biến chứng

Bệnh quai bị có gây vô sinh không là gì?

Bệnh quai bị do virus quai bị gây ra, đặc trưng bởi tình trạng viêm và sưng to tuyến nước bọt mang tai, thường gặp ở lứa tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi. Dù là bệnh lý lành tính có thể tự khỏi sau 1 đến 2 tuần, virus quai bị lại có ái tính đặc biệt với các mô tuyến trong cơ thể, bao gồm tuyến tụy, tuyến giáp và cơ quan sinh dục.

Mối băn khoăn về việc bệnh quai bị gây vô sinh hoàn toàn có cơ sở khoa học nhưng thường bị phóng đại quá mức trong cộng đồng. Tình trạng vô sinh chỉ là biến chứng thứ phát sau viêm tinh hoàn nặng hoặc teo tinh hoàn hai bên ở nam giới, hoặc hiếm hơn là tổn thương buồng trứng ở nữ giới. Đa số người mắc quai bị thông thường không gặp biến chứng này và hoàn toàn không bị ảnh hưởng đến khả năng sinh con. Việc phát hiện sớm dấu hiệu lan tràn của virus đến vùng bìu hoặc vùng chậu giúp bác sĩ đưa ra phác đồ theo dõi và giảm viêm thích hợp nhằm bảo tồn chức năng sinh sản.

Mối liên hệ giữa bệnh quai bị và khả năng sinh sản

Quai bị là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus quai bị thuộc họ Paramyxoviridae gây ra, lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp bởi các giọt bắn khi ho hoặc hắt hơi. Biểu hiện đặc trưng nhất là tình trạng sưng đau tuyến mang tai, kèm theo sốt nhẹ và mệt mỏi toàn thân. Thắc mắc bệnh quai bị có gây vô sinh không xuất phát từ khả năng virus tấn công các tuyến ngoại tiết và cơ quan sinh dục sau tuổi dậy thì.

Thực tế y khoa cho thấy quai bị không trực tiếp làm mất hoàn toàn khả năng làm cha mẹ ở tất cả người mắc. Nguy cơ vô sinh chỉ xuất hiện khi virus gây biến chứng viêm tuyến sinh dục, điển hình là viêm tinh hoàn ở nam giới hoặc hiếm hơn là viêm buồng trứng ở nữ giới. Ngay cả khi xảy ra viêm tinh hoàn, phần lớn trường hợp chỉ bị tổn thương một bên, bên còn lại vẫn có thể duy trì chức năng sản xuất tinh trùng bình thường. Do đó người bệnh không nên quá hoang mang nhưng cần được theo dõi sát sao bởi nhân viên y tế để xử trí kịp thời các biểu hiện viêm nhiễm bất thường.

Biến chứng viêm tinh hoàn do virus quai bị ở nam giới

Viêm tinh hoàn là biến chứng thường gặp nhất của bệnh quai bị ở nam giới đã bước vào độ tuổi dậy thì hoặc trưởng thành. Triệu chứng thường xuất hiện sau khi tuyến mang tai sưng đau khoảng 7 đến 10 ngày, biểu hiện bằng việc một bên tinh hoàn sưng to đột ngột, đau dữ dội, vùng da bìu căng đỏ kèm theo sốt cao tái phát. Tình trạng viêm này có thể lan sang mào tinh hoàn và gây khó khăn khi vận động.

Nguy cơ ảnh hưởng đến sinh sản xảy ra nếu đợt viêm dẫn đến teo tinh hoàn sau vài tháng hồi phục. Khi các ống sinh tinh bị xơ hóa và tổn thương cấu trúc, số lượng cũng như chất lượng tinh trùng có thể suy giảm đáng kể. Tuy nhiên tình trạng viêm tinh hoàn cả hai bên chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Trường hợp teo cả hai tinh hoàn dẫn đến vô sinh hoàn toàn là biến chứng rất hiếm. Việc nằm nghỉ tại giường, nâng đỡ vùng bìu và điều trị giảm viêm sớm dưới sự giám sát của bác sĩ nam khoa đóng vai trò rất quan trọng trong việc hạn chế tổn thương nhu mô.

Ảnh hưởng của virus quai bị đối với cơ quan sinh sản nữ giới

Ở nữ giới sau tuổi dậy thì, virus quai bị có thể xâm nhập và gây viêm buồng trứng, mặc dù tỷ lệ biến chứng này thấp hơn đáng kể so với viêm tinh hoàn ở nam giới. Người bệnh thường có biểu hiện đau âm ỉ hoặc quặn thắt ở vùng hạ vị, đau một hoặc cả hai bên hố chậu, kèm theo sốt và cảm giác buồn nôn tương tự như viêm phần phụ cấp tính.

Biến chứng viêm buồng trứng do quai bị đa phần diễn tiến lành tính và tự thoái lui mà không để lại di chứng nặng nề. Rất hiếm khi tình trạng này dẫn đến teo buồng trứng hoàn toàn hoặc suy buồng trứng sớm gây vô sinh. Tuy vậy, nữ giới đang trong độ tuổi sinh sản khi mắc quai bị có triệu chứng đau bụng dưới dữ dội vẫn cần đến cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được siêu âm ổ bụng và chẩn đoán phân biệt với các cấp cứu ngoại khoa như viêm ruột thừa, u nang buồng trứng xoắn hoặc thai ngoài tử cung.

Chăm sóc đúng cách và giảm thiểu nguy cơ tổn thương tinh hoàn

Khi được chẩn đoán mắc quai bị, người bệnh cần thực hiện cách ly tại nhà và nghỉ ngơi tuyệt đối trong giai đoạn sốt và sưng tuyến mang tai. Đối với nam giới có dấu hiệu đau tức vùng bìu, việc hạn chế đi lại và sử dụng quần lót nâng đỡ bìu hoặc đệm êm giúp giảm bớt áp lực cơ học lên tinh hoàn. Có thể áp dụng biện pháp chườm mát bên ngoài bìu để xoa dịu cảm giác đau buốt, tránh tuyệt đối việc chườm nóng hay xoa bóp tinh dầu vì nhiệt độ cao có hại cho các tế bào sinh tinh.

Người bệnh nên uống nhiều nước, ăn thức ăn mềm, lỏng, dễ nuốt và tránh các món ăn có vị chua cay kích thích tuyến nước bọt tiết dịch gây đau đớn. Việc dùng các thuốc giảm đau, hạ sốt như paracetamol hoặc các thuốc kháng viêm cần tuân theo đúng chỉ định của bác sĩ, không tự ý tăng liều. Sau khi khỏi bệnh từ 2 đến 3 tháng, nam giới từng bị viêm tinh hoàn có thể đi xét nghiệm tinh dịch đồ tại bệnh viện chuyên khoa để kiểm tra chất lượng tinh trùng và nhận tư vấn phù hợp.

Chủ động phòng ngừa quai bị bằng tiêm chủng vắc xin

Biện pháp chủ động và hữu hiệu nhất để ngăn ngừa bệnh quai bị cũng như các biến chứng sinh sản là tiêm vắc xin phòng bệnh. Hiện nay vắc xin phối hợp sởi quai bị rubella được khuyến cáo rộng rãi cho cả trẻ nhỏ và người trưởng thành chưa có miễn dịch. Phác đồ tiêm chủng đầy đủ hai mũi giúp cơ thể tạo ra kháng thể bảo vệ bền vững, giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và hạn chế tối đa khả năng xảy ra biến chứng viêm tinh hoàn nặng nề.

Bên cạnh tiêm chủng, việc duy trì thói quen vệ sinh cá nhân hàng ngày cũng đóng vai trò thiết thực trong việc cắt đứt nguồn lây. Mọi người nên rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, súc họng bằng nước muối sinh lý, đeo khẩu trang nơi đông người và tránh tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng sốt hoặc sưng quai bị. Khi trong gia đình hoặc trường học có người mắc bệnh, cần cách ly người bệnh tối thiểu 9 ngày kể từ lúc bắt đầu sưng tuyến mang tai để bảo vệ những người xung quanh.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc chống viêm liều cao, thuốc kháng sinh hoặc áp dụng các bài thuốc đắp lá dân gian lên tuyến mang tai và vùng bìu. Khi có dấu hiệu đau tinh hoàn, đau bụng dưới dữ dội hoặc sốt cao kéo dài, cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa nam học hoặc sản phụ khoa để được bác sĩ đánh giá cụ thể.

Tóm tắt

Quai bị có thể gây lo lắng về khả năng sinh sản nhưng biến chứng vô sinh hoàn toàn không phải là kết cục tất yếu của mọi ca bệnh. Việc phát hiện sớm các biểu hiện viêm tinh hoàn hoặc viêm buồng trứng, nghỉ ngơi hợp lý và tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ là chìa khóa để bảo vệ chức năng sinh sản. Chủ động tiêm vắc xin phối hợp đầy đủ vẫn là giải pháp hiệu quả nhất để phòng tránh virus quai bị cho cả trẻ em lẫn người trưởng thành.