Bệnh lác mắt: Nguyên nhân, dấu hiệu và các cách điều trị

Tổng quan về lác mắt

Về mặt sinh lý nhãn khoa, sự vận động nhịp nhàng và chính xác của nhãn cầu được điều khiển bởi hệ thống gồm sáu cơ vận nhãn ở mỗi bên mắt, chịu sự chi phối chặt chẽ từ ba dây thần kinh sọ não chính bao gồm dây thần kinh vận nhãn số ba, dây thần kinh ròng rọc số bốn và dây thần kinh vận nhãn ngoài số sáu. Khi có sự mất cân bằng về lực kéo giữa các nhóm cơ hoặc xuất hiện gián đoạn trong tín hiệu dẫn truyền thần kinh, trục nhãn cầu sẽ bị lệch, dẫn đến bệnh lác mắt.

Trong thực hành lâm sàng nhãn khoa, bệnh lác mắt được phân loại chủ yếu thành hai nhóm bệnh cảnh lớn:

Thứ nhất là lác không liệt, còn được gọi là lác cơ năng hay lác đồng hành. Đây là hình thái lác phổ biến nhất, đặc biệt thường gặp ở trẻ nhỏ. Đặc điểm cốt lõi của lác không liệt là góc lác hay độ lệch của nhãn cầu giữ nguyên không đổi dù người bệnh đảo mắt theo bất kỳ hướng nhìn nào. Tùy theo hướng lệch của nhãn cầu, lác không liệt được chia thành lác trong khi mắt lệch về phía sống mũi, lác ngoài khi mắt lệch hướng ra thái dương, và lác đứng khi mắt lệch lên trên hoặc xuống dưới. Nhóm này còn bao gồm lác ẩn khi độ lệch chỉ bộc lộ lúc mệt mỏi hoặc bị che một mắt, vi lác với biên độ rất nhỏ, và lác đứng phân ly đặc trưng bởi sự trồi lên độc lập của nhãn cầu.

Thứ hai là lác liệt, hay lác không đồng hành. Tình trạng này phát sinh khi một hoặc nhiều dây thần kinh vận nhãn hay bản thân các cơ vận nhãn bị tổn thương, chèn ép hoặc tê liệt cục bộ. Khác với lác cơ năng, góc lệch ở mắt bị lác liệt sẽ thay đổi rõ rệt tùy theo từng hướng nhìn, mắt bị hạn chế vận động sang phía cơ bị liệt và thường đi kèm triệu chứng song thị nghiêm trọng, buộc người bệnh phải nghiêng vẹo đầu để thích nghi.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế bệnh sinh dẫn đến lác mắt rất đa dạng và có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm đối tượng, từ trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ cho đến người trưởng thành. Sự hình thành độ lệch trục nhãn cầu xuất phát từ nhiều căn nguyên giải phẫu, khúc xạ, thần kinh và bệnh lý toàn thân phức tạp.

Ở trẻ em, nguyên nhân bẩm sinh và yếu tố di truyền đóng vai trò nổi bật. Tiền sử gia đình có người thân trực hệ từng bị lác mắt, nhược thị hoặc tật khúc xạ nặng sẽ làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh ở thế hệ sau. Bên cạnh đó, tật khúc xạ không được chỉnh kính kịp thời, điển hình là viễn thị nặng, là một nguyên nhân hàng đầu gây nên thể lác trong điều tiết. Khi trẻ cố gắng điều tiết mắt tối đa để nhìn rõ các vật thể ở gần, phản xạ quy tụ quá mức của cơ thẳng trong sẽ kéo nhãn cầu lệch vào phía trong sống mũi. Ngoài ra, những bất thường trong giai đoạn chu sinh như sinh non, nhẹ cân khi sinh, thiếu oxy não chu sinh, hội chứng Down hoặc bại não cũng làm tổn thương trung tâm điều khiển vận nhãn ở vỏ não và thân não. Các bệnh lý gây cản trở môi trường trong suốt của mắt trẻ như đục thể thủy tinh bẩm sinh, sẹo giác mạc hoặc sụp mi nặng làm suy giảm kích thích thị giác một bên, dẫn đến lác do mất thị giác.

Ở người lớn, lác mắt thường xuất hiện thứ phát sau các biến cố tổn thương hệ thần kinh hoặc suy yếu cơ vận nhãn. Liệt các dây thần kinh sọ số ba, số bốn hoặc số sáu là căn nguyên hàng đầu khiến cơ vận nhãn tương ứng mất trương lực hoạt động. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ biến chứng vi mạch máu do bệnh đái tháo đường kiểm soát kém, tăng huyết áp mạn tính, tai biến mạch máu não hoặc chấn thương sọ não và chấn thương hốc mắt sau tai nạn giao thông. Bên cạnh đó, các khối u nội sọ, phình động mạch não hoặc viêm dây thần kinh thị giác cũng gây chèn ép lên đường dẫn truyền vận nhãn. Ngoài ra, các bệnh lý cơ và tự miễn như bệnh nhược cơ, bệnh lý mắt do tuyến giáp hay bệnh Graves gây thâm nhiễm và xơ hóa cơ vận nhãn, dẫn đến hạn chế vận động nhãn cầu rõ rệt. Các can thiệp phẫu thuật vùng mặt hoặc phẫu thuật nhãn khoa trước đó cũng có thể tiềm ẩn rủi ro làm tổn thương cơ vận nhãn ngoài ý muốn.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của bệnh lác mắt rất phong phú, thay đổi tùy theo lứa tuổi khởi phát, mức độ lệch trục và nguyên nhân nền gây bệnh. Việc nhận diện đúng các triệu chứng điển hình cùng các dấu hiệu cảnh báo sớm giúp hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương thị lực vĩnh viễn.

Dấu hiệu khách quan dễ nhận biết nhất là sự mất đối xứng trục nhìn giữa hai mắt. Khi quan sát trực diện, một mắt của người bệnh hướng thẳng vào tiêu điểm cần nhìn, trong khi mắt còn lại bị lệch hẳn vào phía sống mũi, lệch ra thái dương hoặc lệch lên trên, xuống dưới. Sự lệch này có thể xuất hiện liên tục trong suốt cả ngày, hoặc chỉ biểu hiện từng lúc khi người bệnh mệt mỏi, căng thẳng, sốt hay nhìn tập trung vào một vật thể ở cự ly quá gần hoặc quá xa.

Về mặt cảm giác thị giác chủ quan, người mắc bệnh lác thường gặp phải hiện tượng nhìn đôi hay song thị. Tình trạng này xảy ra do hình ảnh của cùng một vật thể rơi vào hai vị trí võng mạc không tương ứng ở hai mắt, tạo nên hai hình ảnh riêng biệt, trong đó hình ảnh từ mắt cố định thường sắc nét còn hình ảnh từ mắt lệch bị mờ nhạt. Kèm theo đó là hiện tượng nhầm lẫn thị giác khi não bộ ghi nhận hai vật thể hoàn toàn khác nhau nằm đè lên cùng một vị trí. Ở người lớn, song thị gây cảm giác chóng mặt, mất thăng bằng và suy giảm khả năng ước lượng khoảng cách, nhận thức chiều sâu ba chiều. Ngược lại, não bộ của trẻ nhỏ có cơ chế tự ức chế tín hiệu mờ từ mắt lệch để tránh nhìn đôi; quá trình ức chế kéo dài này sẽ dẫn đến bệnh nhược thị, khiến thị lực mắt lệch bị suy giảm nghiêm trọng không thể phục hồi bằng kính đơn thuần nếu can thiệp muộn.

Bên cạnh đó, người bệnh thường có các phản xạ bù trừ như nghiêng đầu vẹo cổ, quay mặt sang một bên hoặc nâng cằm nhằm tìm hướng nhìn ít bị lệch hoặc triệt tiêu hình ảnh song thị. Một số dấu hiệu khác bao gồm nheo mắt hoặc nhắm chặt một mắt dưới ánh sáng chói, mỏi mắt liên tục, đau đầu và giảm chú ý khi học tập. Cần lưu ý phân biệt lác mắt thực sự với tình trạng giả lác ở trẻ nhỏ có nếp da quạt góc mắt trong rộng hoặc gốc mũi bẹt bè; khi đó trục nhãn cầu hoàn toàn đồng tâm nhưng vẻ ngoài tạo cảm giác hai mắt hướng vào trong.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán bệnh lác mắt đòi hỏi sự đánh giá toàn diện và cẩn trọng bởi bác sĩ chuyên khoa mắt, nhằm xác định chính xác góc lác, hình thái lác, đánh giá chức năng thị giác hai mắt và truy tìm nguyên nhân thực thể tiềm ẩn.

Bước đầu tiên trong quy trình thăm khám là kiểm tra thị lực từng mắt và thị giác hai mắt thông qua các bảng thị lực phù hợp với độ tuổi cùng các bài kiểm tra thị giác lập thể ba chiều. Bác sĩ tiến hành quan sát phản chiếu ánh sáng trên giác mạc qua nghiệm pháp Hirschberg để ước lượng sơ bộ góc lệch trục nhãn cầu. Tiếp theo, nghiệm pháp che mắt và che mắt xen kẽ kết hợp với thanh lăng kính là phương pháp tiêu chuẩn vàng giúp phân biệt rõ ràng giữa lác ẩn và lác hiện, đồng thời đo lường chính xác độ lớn của góc lác tính theo đơn vị lăng kính ở cả cự ly nhìn xa và nhìn gần.

Kiểm tra vận động nhãn cầu theo chín hướng nhìn cơ bản được thực hiện để đánh giá trương lực của từng cơ vận nhãn, từ đó phân định chính xác giữa lác cơ năng đồng hành và lác liệt không đồng hành. Khám khúc xạ có sử dụng thuốc liệt điều tiết dạng nhỏ mắt là thủ thuật bắt buộc, đặc biệt đối với trẻ em, nhằm loại bỏ hoàn toàn khả năng co quắp điều tiết sinh lý và đo lường chính xác các tật viễn thị, cận thị hoặc loạn thị ẩn giấu. Thêm vào đó, soi đáy mắt và kiểm tra bán phần trước bằng sinh hiển vi giúp loại trừ các bệnh lý thực thể ở giác mạc, thể thủy tinh, võng mạc hay dây thần kinh thị giác. Trong những trường hợp người bệnh khởi phát lác đột ngột kèm song thị hoặc nghi ngờ lác liệt dây thần kinh sọ, bác sĩ nhãn khoa sẽ phối hợp cùng chuyên khoa thần kinh chỉ định chụp cộng hưởng từ não hoặc cắt lớp vi tính sọ não để tầm soát các khối u nội sọ, tai biến mạch máu hay phình động mạch.

Phân loại lâm sàng chi tiết các dạng lác mắt

Trong lâm sàng nhãn khoa, lác không liệt được phân chia chi tiết theo hướng lệch của trục thị giác và hình thái xuất hiện. Lác trong là tình trạng nhãn cầu lệch vào phía sống mũi, thường liên quan mật thiết đến cơ chế điều tiết khúc xạ ở trẻ nhỏ. Lác ngoài xảy ra khi nhãn cầu lệch hướng ra phía thái dương, có thể xuất hiện ngắt quãng khi người bệnh nhìn xa hoặc mệt mỏi. Lác đứng bao gồm lác lên trên và lác xuống dưới, gây khó khăn lớn cho khả năng phối hợp thị giác dọc.

Bên cạnh đó, các biến thể đặc biệt như lác ẩn chỉ bộc lộ khi phá vỡ phản xạ hợp thị bằng nghiệm pháp che mắt, vi lác với góc lệch cực nhỏ dễ bị bỏ sót, và lác đứng phân ly đặc trưng bởi sự nâng lên độc lập của nhãn cầu. Đối với lác liệt do tổn thương các dây thần kinh sọ vận nhãn số ba, số bốn hoặc số sáu, biên độ lệch sẽ biến thiên theo các hướng nhìn khác nhau và giới hạn chuyển động nhãn cầu về phía cơ bị liệt.

Biến chứng thị giác và tác động tâm lý xã hội của bệnh lác mắt

Bên cạnh biến chứng phổ biến nhất là nhược thị làm suy giảm thị lực sâu sắc ở mắt lệch, bệnh lác mắt còn làm suy giảm nghiêm trọng khả năng thị giác hai mắt. Người bệnh mất đi khả năng nhìn hình nổi và nhận thức chiều sâu ba chiều, gây cản trở lớn trong các hoạt động đời sống hàng ngày như lái xe, ước lượng khoảng cách, chơi các môn thể thao đòi hỏi sự chuẩn xác hoặc làm việc trong các ngành nghề kỹ thuật cao.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, mắt bị lệch trục rõ rệt còn gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý xã hội. Người bệnh dễ nảy sinh cảm giác tự ti, mặc cảm về ngoại hình, ngại giao tiếp và gặp khó khăn trong việc hòa nhập cùng bạn bè. Ở người lớn, tình trạng lác mắt khởi phát đột ngột kèm song thị kéo dài có thể gây stress, trầm cảm và suy giảm đáng kể hiệu suất lao động.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu hàng đầu trong quản lý và điều trị bệnh lác mắt là khôi phục trục nhãn cầu thẳng hàng, tái lập và bảo tồn thị giác hai mắt, phòng ngừa hoặc điều trị triệt để biến chứng nhược thị, đồng thời cải thiện diện mạo thẩm mỹ cho người bệnh. Phác đồ can thiệp phụ thuộc chặt chẽ vào độ tuổi, nguyên nhân, hình thái lác và mức độ suy giảm thị lực của từng cá nhân.

Điều trị nội khoa và quang học luôn là nền tảng khởi đầu quan trọng. Đối với những trường hợp lác trong do điều tiết ở trẻ có tật viễn thị, việc đeo kính thuốc đúng số đo khúc xạ sau liệt điều tiết có thể giúp giải tỏa phản xạ quy tụ quá mức, từ đó chỉnh thẳng trục mắt mà chưa cần can thiệp phẫu thuật. Ở người trưởng thành gặp phải tình trạng song thị do lác góc nhỏ hoặc lác liệt nhẹ, bác sĩ có thể chỉ định lắp kính lăng kính nhằm dịch chuyển hình ảnh quang học, giúp hai mắt hợp nhất hình ảnh thành một và giảm bớt triệu chứng khó chịu khi sinh hoạt.

Song song với việc chỉnh kính, điều trị nhược thị là bước cấp thiết đối với trẻ em có thị lực kém ở mắt lệch. Phương pháp phổ biến và mang lại hiệu quả cao là liệu pháp bịt mắt, trong đó mắt lành có thị lực tốt hơn sẽ được che kín một số giờ nhất định trong ngày theo chỉ định của bác sĩ để buộc não bộ phải kích thích và sử dụng mắt bị nhược thị. Bên cạnh đó, các bài tập thị giác chỉnh thị chuyên sâu dưới sự hướng dẫn của chuyên viên nhãn khoa có thể được áp dụng để tăng cường khả năng phối hợp cơ và củng cố chức năng thị giác hai mắt. Một số trường hợp chọn lọc có thể được cân nhắc tiêm độc tố botulinum vào cơ vận nhãn tăng hoạt để làm suy yếu cơ tạm thời, hỗ trợ cân bằng lại lực kéo nhãn cầu.

Khi các biện pháp bảo tồn không thể đưa trục mắt về vị trí giải phẫu chuẩn hoặc đối với các dạng lác cơ học, lác góc lớn, can thiệp phẫu thuật chỉnh cơ vận nhãn sẽ được bác sĩ nhãn khoa xem xét. Phẫu thuật can thiệp trực tiếp lên các cơ vận nhãn bằng kỹ thuật làm yếu cơ như lùi cơ hoặc làm mạnh cơ như cắt ngắn cơ nhằm tái lập sự thăng bằng lực kéo. Quá trình theo dõi định kỳ sau điều trị đóng vai trò sống còn để điều chỉnh kịp thời và ngăn ngừa lác tái phát.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù các thể lác mắt do bất thường bẩm sinh hoặc yếu tố gen di truyền không thể phòng ngừa tuyệt đối, cộng đồng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa thứ phát và giảm thiểu tối đa các tổn hại thị lực nặng nề thông qua việc phát hiện sớm và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, việc đưa trẻ đi tầm soát thị lực định kỳ theo các mốc phát triển quan trọng là giải pháp bảo vệ thị giác thiết thực nhất. Các chuyên gia nhãn khoa khuyến cáo trẻ nên được kiểm tra mắt toàn diện trong năm đầu đời, lúc ba tuổi và trước khi bước vào độ tuổi đến trường. Việc phát hiện và đeo kính hiệu chỉnh sớm các tật khúc xạ như viễn thị, cận thị hoặc bất đồng khúc xạ là biện pháp cốt lõi ngăn ngừa biến chứng lác điều tiết và nhược thị. Phụ huynh cũng cần lưu tâm theo dõi các dấu hiệu bất thường như trẻ thường xuyên nheo mắt, nghiêng đầu khi quan sát hoặc hai mắt không cùng nhìn vào một đồ chơi để kịp thời đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa.

Đối với người trưởng thành, việc duy trì lối sống lành mạnh và kiểm soát nghiêm ngặt các bệnh lý mạn tính đóng vai trò trọng yếu trong việc phòng ngừa tổn thương dây thần kinh vận nhãn. Người mắc bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp hay rối loạn lipid máu cần tuân thủ hướng dẫn điều trị để hạn chế nguy cơ thiếu máu cục bộ vi mạch nuôi dưỡng dây thần kinh số ba, số bốn và số sáu. Đồng thời, cần tuân thủ các quy định an toàn lao động, đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn khi tham gia giao thông và đeo kính bảo hộ khi làm việc trong môi trường nguy hiểm để phòng tránh chấn thương sọ não và hốc mắt. Duy trì thói quen làm việc khoa học, nghỉ ngơi hợp lý theo quy tắc hai mươi giây sau mỗi hai mươi phút làm việc với thiết bị điện tử cũng giúp giảm bớt căng thẳng điều tiết cho mắt.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nhận biết đúng thời điểm cần can thiệp y tế giúp ngăn ngừa biến chứng nhược thị vĩnh viễn ở trẻ nhỏ và loại trừ kịp thời các bệnh lý thần kinh nguy hiểm đến tính mạng ở người lớn.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa mắt ngay khi nhận thấy hiện tượng lệch trục mắt xuất hiện liên tục, hoặc tình trạng lác mắt kéo dài vượt quá mốc bốn tháng tuổi, bởi sự phối hợp vận nhãn sinh lý thông thường đã phải hoàn thiện sau giai đoạn này. Các dấu hiệu khác ở trẻ cần thăm khám sớm bao gồm thói quen luôn nghiêng đầu vẹo cổ sang một bên khi nhìn, thường xuyên nheo một mắt dưới ánh sáng tự nhiên, hay va vấp khi đi lại hoặc có dấu hiệu đồng tử trắng bất thường.

Đối với người trưởng thành, tình trạng lác mắt hoặc nhìn đôi xuất hiện đột ngột là một dấu hiệu cảnh báo y khoa khẩn cấp. Người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa nhãn khoa và thần kinh khi song thị đi kèm với các triệu chứng nghiêm trọng như đau đầu dữ dội, sụp mi mắt đột ngột, méo miệng, yếu liệt nửa người, khó nói hoặc giãn đồng tử một bên. Đây có thể là biểu hiện của các biến cố cấp tính đe dọa tính mạng như tai biến mạch máu não, vỡ hoặc dọa vỡ phình động mạch não, tăng áp lực nội sọ hoặc chấn thương sọ não kín cần được xử trí cấp cứu tức thì.

Lưu ý an toàn

Các thông tin y khoa về bệnh lác mắt được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, giáo dục sức khỏe cộng đồng và tuyệt đối không thay thế cho quy trình chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa mắt. Người bệnh và phụ huynh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán dựa trên cảm quan bên ngoài, không tự mua các loại kính chỉnh quang học hay áp dụng các phương pháp dân gian, mẹo truyền miệng chưa được kiểm chứng y học để chữa lác mắt.

Việc tự ý áp dụng liệu pháp bịt mắt hoặc tự thực hiện các bài tập cơ mắt sai quy cách tại nhà mà không có chỉ định chuyên môn có thể gây tác dụng ngược, làm trầm trọng thêm mức độ lệch trục hoặc gây ức chế thị lực ở bên mắt lành. Đặc biệt, người bệnh không được trì hoãn việc thăm khám khi phát hiện dấu hiệu lác mắt ở trẻ nhỏ hoặc khi xuất hiện lác đột ngột kèm song thị ở người trưởng thành. Mọi quyết định can thiệp từ đeo kính, tập chỉnh thị cho đến phẫu thuật chỉnh cơ nhãn cầu đều phải được cá thể hóa và giám sát trực tiếp bởi bác sĩ nhãn khoa nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho chức năng thị giác.

Kết luận

Lác mắt là một rối loạn vận nhãn phức tạp ảnh hưởng trực tiếp đến thị lực, thị giác hai mắt và diện mạo thẩm mỹ của người mắc phải. Mặc dù bệnh có thể gây ra những biến chứng nặng nề như nhược thị hoặc mất nhận thức chiều sâu không gian ba chiều, tiên lượng điều trị nhìn chung rất khả quan nếu được phát hiện sớm và tiếp cận y khoa đúng đắn. Quá trình phục hồi đòi hỏi sự kiên trì phối hợp giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ chuyên khoa thông qua lộ trình can thiệp toàn diện từ chỉnh kính, tập luyện thị giác cho đến phẫu thuật chỉnh trục nhãn cầu khi cần thiết. Việc chủ động thăm khám nhãn khoa định kỳ là bước đi quan trọng nhất để bảo toàn đôi mắt sáng khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.