Xuất huyết võng mạc: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về xuất huyết võng mạc

Võng mạc là lớp màng thần kinh mỏng manh bao bọc mặt trong phía sau nhãn cầu, có nhiệm vụ tiếp nhận kích thích ánh sáng từ môi trường bên ngoài rồi chuyển đổi thành tín hiệu thần kinh truyền về vỏ não thị giác. Để nuôi dưỡng mạng lưới tế bào thụ cảm thị giác hoạt động liên tục, võng mạc được cấp máu bởi hệ thống vi mạch tinh vi xuất phát từ động mạch trung tâm võng mạc và màng mạch. Xuất huyết võng mạc xảy ra khi tính toàn vẹn của các thành mạch máu này bị phá vỡ, dẫn tới tình trạng hồng cầu thoát quản và tràn vào các lớp mô xung quanh.

Dựa vào vị trí giải phẫu nơi máu tích tụ, xuất huyết võng mạc được phân chia thành nhiều hình thái tổn thương khác nhau. Xuất huyết trước võng mạc xuất hiện giữa màng giới hạn trong và màng dịch kính, thường có dạng hình thuyền hay mức dịch nằm ngang. Xuất huyết lớp sợi thần kinh nông thường có hình ngọn lửa hoặc vệt dài chạy dọc theo các sợi trục thần kinh. Trong khi đó, xuất huyết ở các lớp sâu hơn của võng mạc lại biểu hiện thành các chấm hoặc đốm tròn đặc trưng do bị giới hạn bởi các tế bào liên kết. Nếu máu chảy xuống bên dưới lớp biểu mô sắc tố hoặc dưới võng mạc, tổn thương thường có màu sẫm hơn và tiềm ẩn nguy cơ tổn hại tế bào thị giác nặng nề.

Hiện tượng xuất huyết này có thể xảy ra ở một bên mắt hoặc cả hai mắt, xuất hiện ở mọi lứa tuổi từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi. Bản thân xuất huyết võng mạc không chỉ đơn thuần là bệnh lý tại chỗ của mắt, mà trong đại đa số trường hợp, đây là tấm gương phản chiếu các bệnh lý toàn thân nghiêm trọng như rối loạn chuyển hóa, bệnh lý tim mạch, huyết học hoặc chấn thương. Mức độ tác động đến thị giác phụ thuộc mật thiết vào vị trí tổn thương, diện tích xuất huyết và bệnh lý nền tiềm ẩn của người bệnh.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân phổ biến hàng đầu dẫn đến xuất huyết võng mạc là biến chứng của bệnh võng mạc đái tháo đường. Khi nồng độ đường huyết duy trì ở mức cao kéo dài, thành mao mạch võng mạc bị tổn thương cấu trúc, mất đi các tế bào quanh mạch và hình thành các vi phình mạch. Những điểm yếu này rất dễ rò rỉ dịch và vỡ ra, gây nên các đốm xuất huyết dạng chấm rải rác ở cực sau của cả hai mắt. Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn tăng sinh, sự thiếu máu cục bộ kích thích giải phóng các yếu tố tăng sinh tân mạch. Các mạch máu mới này có cấu trúc thành mạch vô cùng mỏng manh, rất dễ vỡ tự phát gây xuất huyết lan rộng vào dịch kính.

Bệnh võng mạc do tăng huyết áp cũng là nguyên nhân thường gặp, khi áp lực dòng máu quá lớn tác động liên tục làm xơ cứng thành tiểu động mạch, dẫn đến hoại tử dạng tơ huyết và vỡ các mao mạch nông, tạo thành các vệt xuất huyết hình ngọn lửa. Bên cạnh đó, tình trạng tắc tĩnh mạch võng mạc, bao gồm tắc tĩnh mạch trung tâm hoặc tắc nhánh tĩnh mạch, tạo ra sự cản trở hồi lưu tuần hoàn đột ngột. Áp lực lòng mạch tăng vọt phía sau vị trí tắc nghẽn làm ứ trệ máu, giãn vỡ hàng loạt mao mạch và gây nên các đám xuất huyết rải rác hình quạt hoặc xuất huyết lan tỏa toàn bộ đáy mắt giống như hình ảnh bầu trời đêm bão tố.

Các bệnh lý tại mắt như thoái hóa điểm vàng thể ướt liên quan đến tuổi tác gây tân mạch hắc mạc xuyên qua màng Bruch, làm tràn máu xuống dưới biểu mô sắc tố và hoàng điểm. Chấn thương đụng dập nhãn cầu trực tiếp hoặc chấn thương sọ não cũng có thể gây đứt rách mạng mạch đáy mắt. Ở trẻ sơ sinh, áp lực biến đổi đột ngột trong lồng ngực và sọ não khi sinh qua ngả âm đạo hoặc can thiệp giác hút, kẹp sinh là nguyên nhân hàng đầu gây xuất huyết đáy mắt lành tính. Tuy nhiên, nếu xuất huyết võng mạc nhiều lớp xuất hiện kèm tổn thương não ở trẻ nhũ nhi, cần đặc biệt cảnh giác với hội chứng rung lắc trẻ em do bạo lực. Ngoài ra, các rối loạn huyết học như thiếu máu nặng dẫn đến đốm Roth, bệnh bạch cầu, bệnh hồng cầu hình liềm, hội chứng tiền sản giật ở phụ nữ mang thai, bệnh mô liên kết lupus ban đỏ hệ thống hoặc viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn đều là những yếu tố nguy cơ hệ thống quan trọng làm tăng tỷ lệ rò rỉ máu tại võng mạc.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Các triệu chứng lâm sàng của xuất huyết võng mạc rất đa dạng và phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước cũng như vị trí xuất hiện của ổ xuất huyết. Trong nhiều trường hợp, đặc biệt là khi các ổ xuất huyết nhỏ dạng chấm nằm ở vùng chu biên xa hoàng điểm, bệnh nhân hoàn toàn không cảm thấy bất kỳ khó chịu nào và thị lực vẫn đạt mức tối đa. Những tổn thương này thường chỉ được tình cờ phát hiện trong các đợt khám mắt định kỳ. Ngược lại, khi máu tích tụ gần hoặc ngay tại trung tâm hoàng điểm, người bệnh sẽ nhận thấy thị lực suy giảm rõ rệt, tầm nhìn bị mờ đi nhanh chóng giống như có một lớp sương mù dày đặc hoặc màng nước che phủ trước mắt.

Rối loạn hình ảnh là một nhóm dấu hiệu thường gặp khác khi có xuất huyết đáy mắt. Bệnh nhân có thể quan sát thấy hiện tượng ruồi bay, biểu hiện bằng các đốm đen, sợi chỉ lơ lửng, mạng nhện hoặc các vệt sẫm màu di chuyển qua lại trong không gian nhìn theo cử động liếc mắt. Hiện tượng này xảy ra khi các tế bào hồng cầu hoặc các cục máu đông nhỏ tràn vào khoang dịch kính và chắn đường truyền của ánh sáng tới võng mạc. Ngoài ra, người bệnh có thể nhận thấy các vùng tối cố định trong tầm nhìn, hay còn gọi là ám điểm, khiến một phần của bức tranh thị giác bị khuyết thiếu. Hiện tượng biến dạng hình ảnh, nhìn đường thẳng thành đường cong lượn sóng hoặc nhìn đồ vật bị méo mó, biến đổi kích thước cũng có thể xuất hiện khi máu tích tụ gây phù nề lớp võng mạc cảm thụ tại hoàng điểm.

Một số triệu chứng đóng vai trò là dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp cần được chú ý đặc biệt. Mất thị lực đột ngột không đau đớn là biểu hiện điển hình của tình trạng xuất huyết diện rộng hoặc máu tràn ngập khoang dịch kính. Bệnh nhân cũng có thể nhìn thấy các chớp sáng nhấp nháy liên tục ở khóe mắt, báo hiệu sự co kéo của dịch kính lên bề mặt võng mạc có nguy cơ dẫn tới rách hoặc bong võng mạc. Cần lưu ý rằng bản thân xuất huyết võng mạc đơn thuần thường không gây đau nhức mắt hay đỏ mắt bề ngoài. Nếu tình trạng nhìn mờ đi kèm với cảm giác đau nhức hốc mắt dữ dội, mắt đỏ, đau đầu hoặc buồn nôn, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo của chấn thương xuyên nhãn cầu phối hợp, viêm nội nhãn, hoặc biến chứng tăng nhãn áp thứ phát do tân mạch góc tiền phòng. Phân biệt rõ các dấu hiệu này giúp tránh nhầm lẫn với các bệnh lý bề mặt nhãn cầu lành tính như xuất huyết dưới kết mạc, vốn chỉ gây đỏ mắt ngoài nhưng không hề làm suy giảm thị lực.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán xuất huyết võng mạc bắt đầu bằng việc bác sĩ chuyên khoa mắt kiểm tra thị lực toàn diện, đo nhãn áp và thăm khám bán phần trước bằng kính sinh hiển vi. Sau đó, bệnh nhân sẽ được nhỏ thuốc làm giãn đồng tử để bác sĩ tiến hành soi đáy mắt trực tiếp hoặc gián tiếp. Phương pháp này cho phép quan sát chi tiết toàn bộ võng mạc, từ đĩa thị, hoàng điểm đến các mạch máu chu biên. Bác sĩ sẽ ghi nhận hình dạng, kích thước, màu sắc và vị trí của các ổ xuất huyết, từ đó bước đầu định hướng nguyên nhân gây bệnh như tổn thương vi mạch do đái tháo đường hay tắc nghẽn tĩnh mạch.

Để đánh giá chính xác mức độ tổn thương vi thể, các kỹ thuật hình ảnh chuyên sâu đóng vai trò thiết yếu. Chụp cắt lớp quang học võng mạc cung cấp hình ảnh cắt ngang độ phân giải cao của từng lớp mô võng mạc, giúp phát hiện chính xác vị trí tích tụ của máu nằm ở lớp nông, lớp sâu hay dưới võng mạc, đồng thời phát hiện sớm biến chứng phù hoàng điểm đi kèm. Chụp mạch huỳnh quang đáy mắt sử dụng chất màu cản quang tiêm tĩnh mạch để khảo sát hệ thống tuần hoàn võng mạc, vạch rõ các vùng mao mạch bị tắc nghẽn thiếu máu, hiện tượng rò rỉ dịch và sự xuất hiện của các mạch máu tăng sinh bất thường. Trong trường hợp xuất huyết dịch kính quá dày đặc cản trở ánh sáng soi đáy mắt, siêu âm mắt B-scan sẽ được chỉ định để khảo sát tình trạng bán phần sau, đánh giá nguy cơ rách hoặc bong võng mạc tiềm ẩn.

Bên cạnh chẩn đoán hình ảnh tại mắt, thăm khám toàn thân là bước không thể thiếu nhằm xác định nguyên nhân gốc rễ. Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm công thức máu để phát hiện thiếu máu, giảm tiểu cầu; kiểm tra đường huyết và chỉ số HbA1c đánh giá bệnh đái tháo đường; theo dõi huyết áp và đông máu. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ nhãn khoa và bác sĩ nội khoa là chìa khóa giúp thiết lập kế hoạch can thiệp toàn diện cho người bệnh.

Các biến chứng nguy hiểm của xuất huyết võng mạc

Nếu không được chẩn đoán và theo dõi sát sao, xuất huyết võng mạc có thể dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa trực tiếp đến thị lực của người bệnh. Một trong những biến chứng đáng ngại nhất là sự hình thành các mạch máu tăng sinh bất thường hay còn gọi là tân mạch võng mạc. Những tân mạch này không chỉ dễ vỡ gây xuất huyết tái phát nhiều lần mà còn có xu hướng xâm lấn vào góc tiền phòng, làm nghẽn dòng chảy của thủy dịch và gây nên bệnh tăng nhãn áp tân mạch thứ phát, dẫn đến đau nhức mắt dữ dội và teo gai thị nhanh chóng.

Bên cạnh đó, lượng máu lớn rò rỉ có thể tràn ngập vào khoang dịch kính gây nên tình trạng xuất huyết dịch kính kéo dài, cản trở hoàn toàn đường truyền ánh sáng tới võng mạc. Quá trình thoái hóa của các ổ máu đọng và sự tăng sinh của các dải mô sợi liên kết có thể gây xơ hóa dưới điểm vàng, phá hủy vĩnh viễn các tế bào cảm thụ thị giác trung tâm. Đặc biệt, lực co kéo từ các dải xơ sẹo này có thể kéo rách võng mạc, dẫn đến biến chứng bong võng mạc co kéo, một tình trạng cấp cứu nhãn khoa nguy hiểm đòi hỏi phải can thiệp phẫu thuật khẩn cấp để tránh nguy cơ mù lòa vĩnh viễn.

Tiên lượng hồi phục và các yếu tố ảnh hưởng

Khả năng hồi phục thị lực sau xuất huyết võng mạc phụ thuộc phần lớn vào nguyên nhân khởi phát, vị trí giải phẫu của tổn thương và thời gian từ lúc xuất hiện tổn thương đến khi được can thiệp y tế. Đối với những trường hợp xuất huyết nhẹ ở lớp nông hoặc lớp sợi thần kinh do chấn thương đụng dập nhẹ hoặc tăng huyết áp thoáng qua, khối máu tụ thường có xu hướng tự hấp thu dần và thị lực có thể hồi phục đáng kể trong khoảng thời gian từ một đến ba tháng.

Ngược lại, tiên lượng sẽ trở nên dè dặt hơn rất nhiều đối với các tổn thương xuất huyết nằm sâu dưới võng mạc, xuất huyết tại hoàng điểm hoặc xuất huyết tái diễn do bệnh võng mạc đái tháo đường giai đoạn tăng sinh. Những trường hợp này thường để lại sẹo xơ dưới điểm vàng và tổn hại không hồi phục các tế bào thụ cảm thị giác. Riêng đối với trẻ sơ sinh bị xuất huyết võng mạc liên quan đến quá trình sinh nở ngả âm đạo hoặc hỗ trợ giác hút, đại đa số các tổn thương có tính chất lành tính, tiên lượng rất tốt và thường tự thoái triển hoàn toàn sau hai đến bốn tuần mà không gây ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác về sau của trẻ.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược xử trí xuất huyết võng mạc không áp dụng chung một công thức cho mọi trường hợp mà phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân gốc rễ, mức độ rò rỉ máu và nguy cơ đe dọa chức năng thị giác. Mục tiêu hàng đầu của can thiệp y khoa là cầm máu, thúc đẩy quá trình hấp thu máu đọng, bảo vệ cấu trúc hoàng điểm và ngăn ngừa các biến chứng xơ hóa hoặc tăng nhãn áp. Đối với những bệnh nhân có ổ xuất huyết nhỏ, diện tích hẹp, nằm ngoài vùng thị giác trung tâm và không kèm theo tổn thương tăng sinh mạch, bác sĩ chuyên khoa mắt thường lựa chọn phương án theo dõi sát sao mà chưa cần can thiệp xâm lấn. Trong những trường hợp này, cơ thể có khả năng tự dọn dẹp và tái hấp thu lượng máu lắng đọng sau một vài tuần đến vài tháng dưới sự giám sát định kỳ của nhân viên y tế.

Khi xuất huyết võng mạc có nguy cơ tiến triển xấu hoặc đe dọa trực tiếp đến thị lực, nhiều nhóm biện pháp y khoa chuyên sâu sẽ được cân nhắc chỉ định. Liệu pháp tiêm nội nhãn thuốc kháng yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu là một trong những giải pháp nền tảng giúp ngăn chặn sự phát triển của các tân mạch bất thường, giảm thiểu tình trạng phù hoàng điểm và giảm nguy cơ rò rỉ máu tái phát. Kỹ thuật quang đông laser võng mạc cũng thường được áp dụng nhằm hàn gắn các điểm mạch rò rỉ, hủy hoại các vùng võng mạc thiếu máu để giảm tiết yếu tố kích thích tân mạch, từ đó bảo tồn vùng hoàng điểm trung tâm. Đối với các tình huống xuất huyết dịch kính nặng không tự tiêu sau một thời gian theo dõi, hoặc có kèm biến chứng co kéo gây bong võng mạc, phẫu thuật cắt dịch kính sẽ được bác sĩ phẫu thuật mắt tiến hành để dọn sạch máu lắng đọng và bóc tách màng xơ, giải phóng lực co kéo lên bề mặt thần kinh thị giác.

Bên cạnh các can thiệp tại mắt, việc kiểm soát triệt để các bệnh lý toàn thân đóng vai trò sống còn trong việc ngăn ngừa tái phát xuất huyết võng mạc. Người bệnh cần phối hợp chặt chẽ với các bác sĩ chuyên khoa nội tiết, tim mạch và huyết học để ổn định chỉ số đường huyết, duy trì huyết áp ở ngưỡng an toàn và quản lý các rối loạn đông máu nếu có. Trong giai đoạn đang theo dõi xuất huyết, bệnh nhân được khuyến cáo nghỉ ngơi hợp lý, hạn chế tối đa các hoạt động thể lực nặng nhọc, tránh mang vác quá sức hay cúi gập đầu đột ngột nhằm giảm áp lực dồn lên hệ vi mạch đáy mắt. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt hay viên uống bổ mắt không rõ nguồn gốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên môn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa xuất huyết võng mạc hiệu quả nhất là chủ động kiểm soát và quản lý các yếu tố nguy cơ toàn thân. Đối với những người mắc bệnh đái tháo đường, việc tuân thủ chế độ dùng thuốc, duy trì nồng độ đường huyết ổn định và kiểm tra chỉ số HbA1c định kỳ là yếu tố cốt lõi giúp làm chậm quá trình tổn thương vi mạch đáy mắt. Tương tự, bệnh nhân tăng huyết áp cần theo dõi huyết áp hàng ngày, thực hiện chế độ ăn giảm muối, hạn chế thực phẩm nhiều cholesterol và sử dụng thuốc hạ áp đều đặn theo phác đồ hướng dẫn của bác sĩ tim mạch để tránh hiện tượng vỡ mạch máu do tăng áp lực đột ngột.

Phòng tránh chấn thương mắt là giải pháp trực tiếp giúp giảm thiểu nguy cơ xuất huyết do ngoại lực. Mọi người nên đeo kính bảo hộ chuyên dụng khi làm việc trong môi trường công nghiệp có nguy cơ bắn dị vật hoặc khi chơi thể thao đối kháng. Bên cạnh đó, việc xây dựng thói quen sinh hoạt lành mạnh có ý nghĩa quan trọng với sức khỏe thành mạch. Cần kiên quyết bỏ thuốc lá để tránh tổn thương nội mô mạch máu và giảm tình trạng thiếu oxy mô võng mạc, đồng thời bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa từ rau xanh và trái cây tươi nhằm bảo vệ thị giác.

Thực hiện khám mắt định kỳ giúp phát hiện sớm các tổn thương võng mạc ngay từ giai đoạn chưa có triệu chứng. Người dưới 40 tuổi có sức khỏe tốt nên khám mắt 5 đến 10 năm một lần; người từ 40 đến 54 tuổi nên khám 3 đến 4 năm một lần; và người từ 55 tuổi trở lên cần kiểm tra 1 đến 3 năm một lần. Đặc biệt, người mắc bệnh đái tháo đường hoặc tăng huyết áp cần được bác sĩ chuyên khoa mắt theo dõi chuyên biệt tối thiểu mỗi năm một lần.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần tìm kiếm sự chăm sóc y tế khẩn cấp tại các cơ sở chuyên khoa mắt nếu đột ngột gặp phải tình trạng suy giảm hoặc mất thị lực một phần hay toàn bộ ở một hoặc cả hai bên mắt. Tình trạng này có thể là biểu hiện của xuất huyết diện rộng vào khoang dịch kính hoặc biến chứng bong võng mạc cấp tính. Việc nhìn thấy một lượng lớn đốm đen, sợi mạng nhện xuất hiện dày đặc bất ngờ trước mắt đi kèm với hiện tượng chớp sáng nhấp nháy liên tục ở góc mắt cũng là những tín hiệu báo động đỏ cho thấy dịch kính đang co kéo mạnh lên bề mặt võng mạc, đòi hỏi bác sĩ nhãn khoa phải thăm khám đáy mắt ngay trong ngày.

Người bệnh cũng cần đến bệnh viện kiểm tra ngay lập tức nếu hiện tượng suy giảm tầm nhìn xuất hiện sau một va đập, chấn thương trực tiếp vào vùng mắt hay vùng đầu mặt, hoặc khi nhìn mờ đi kèm theo các triệu chứng cảnh báo như đau nhức mắt dữ dội, đau đầu nhiều, buồn nôn hoặc mắt đỏ rực. Đây có thể là dấu hiệu của tăng nhãn áp cấp hoặc tổn thương cấu trúc nhãn cầu phối hợp. Đối với những trường hợp chỉ có các đốm mờ nhẹ hoặc cảm giác tầm nhìn không thoải mái nhưng có sẵn bệnh nền đái tháo đường hoặc tăng huyết áp, người bệnh tuyệt đối không nên chần chừ hay chờ đợi tổn thương tự thoái lui mà cần chủ động đặt lịch khám chuyên khoa sớm để ngăn chặn các tổn thương vi mạch tiếp diễn.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa phổ biến, không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa mắt. Mức độ xuất huyết võng mạc và bệnh nền ở mỗi bệnh nhân là hoàn toàn khác nhau, do đó hướng can thiệp y khoa bắt buộc phải được cá thể hóa dựa trên kết quả thăm khám trực tiếp tại các cơ sở y tế uy tín.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc nhỏ mắt, sử dụng các bài thuốc dân gian truyền miệng hay xoa bóp tác động mạnh vào nhãn cầu. Những hành động thiếu hiểu biết này có thể gây nhiễm trùng, làm xuất huyết lan rộng và dẫn tới tổn thương thị giác vĩnh viễn. Khi nhận thấy thị lực suy giảm, điều quan trọng nhất là đến bệnh viện chuyên khoa mắt để được bác sĩ kiểm tra và xử trí kịp thời.

Kết luận

Xuất huyết võng mạc là một dấu hiệu cảnh báo y khoa quan trọng của các thương tổn mạch máu tại mắt cũng như các bệnh lý chuyển hóa, tim mạch toàn thân. Mặc dù nhiều trường hợp xuất huyết mức độ nhẹ có thể tự thoái lui theo thời gian mà không để lại di chứng, bệnh nhân không bao giờ được phép xem nhẹ vì nguy cơ suy giảm thị lực vĩnh viễn luôn tiềm ẩn nếu căn nguyên nền không được kiểm soát.

Việc chủ động khám mắt định kỳ, tuân thủ hướng dẫn điều trị bệnh lý nền và thăm khám chuyên khoa mắt kịp thời ngay khi phát hiện những biến đổi bất thường về thị giác chính là chiếc chìa khóa vàng giúp bảo vệ toàn vẹn chức năng thị giác, nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.