Bệnh Krabbe là gì và nguyên nhân Krabbe

Bệnh Krabbe là gì?

Bệnh Krabbe là một bệnh lý thần kinh tiến triển thuộc nhóm loạn dưỡng chất trắng do rối loạn tích tụ thể tiêu bào. Bệnh được bác sĩ Knud Krabbe mô tả lần đầu tiên vào đầu thế kỷ hai mươi. Điểm đặc trưng về mặt mô học của bệnh là sự xuất hiện của các tế bào hình cầu nhiều nhân tại các vùng chất trắng của não bộ.

Bình thường, bao myelin hoạt động như một lớp cách điện giúp các xung điện thần kinh truyền đi nhanh chóng và chính xác. Ở người mắc bệnh Krabbe, sự thiếu hụt men tiêu hủy chất béo khiến bao myelin bị phá hủy liên tục mà không thể phục hồi. Quá trình này dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng các chức năng vận động, nhận thức và giác quan, gây ảnh hưởng nặng nề đến sự phát triển của trẻ.

Nguyên nhân di truyền và cơ chế phân tử của bệnh Krabbe

Bệnh Krabbe phát sinh do các đột biến xảy ra tại gen GALC nằm trên nhiễm sắc thể số 14. Gen này chịu trách nhiệm mã hóa cho enzym galactosylceramidase, một loại enzym lysosome đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển hóa chất béo trong mô thần kinh.

Bệnh tuân theo quy luật di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường. Điều này có nghĩa là một đứa trẻ chỉ mắc bệnh khi nhận cả hai bản sao gen khiếm khuyết từ cha và mẹ. Nếu cả hai bố mẹ đều là người lành mang gen mang đột biến dị hợp tử, xác suất mỗi lần sinh con mắc bệnh là hai mươi lăm phần trăm, năm mươi phần trăm con mang gen nhưng không biểu hiện bệnh, và hai mươi lăm phần trăm con hoàn toàn bình thường.

Khi thiếu hụt enzym galactosylceramidase, cơ thể không thể phân giải hợp chất galactosylceramide và dẫn đến sự tích tụ bất thường của chất độc thần kinh psychosine. Psychosine tích tụ làm chết các tế bào tạo bao myelin và tế bào hình sao, gây tiêu biến lớp vỏ bảo vệ sợi thần kinh cả ở não bộ lẫn hệ thần kinh ngoại biên.

Các thể lâm sàng thường gặp của bệnh Krabbe

Dựa vào thời điểm khởi phát triệu chứng đầu tiên, y học chia bệnh Krabbe thành hai nhóm chính là thể khởi phát sớm ở trẻ nhũ nhi và thể khởi phát muộn.

Thể nhũ nhi sớm chiếm đại đa số các ca bệnh, thường bộc lộ trong khoảng sáu tháng đầu đời. Trẻ mắc thể này thường quấy khóc liên tục, dễ bị kích thích bởi âm thanh hoặc ánh sáng, bú kém, nôn trớ và sốt không rõ nguyên nhân nhiễm trùng. Theo thời gian, trương lực cơ của trẻ tăng lên rõ rệt dẫn đến co cứng tay chân, giảm phản xạ tự nhiên và thoái lui các mốc vận động đã đạt được.

Ngược lại, thể khởi phát muộn có thể xuất hiện từ giai đoạn trẻ nhỏ, thiếu niên cho đến tuổi trưởng thành. Diễn tiến ở thể muộn thường chậm hơn, với các biểu hiện ban đầu như dáng đi khập khiễng, yếu cơ chi dưới, suy giảm thị lực do teo dây thần kinh thị giác hoặc suy giảm nhận thức nhẹ, đôi khi dễ nhầm lẫn với các rối loạn thần kinh khác.

Ảnh hưởng của tổn thương thoái hóa myelin đối với cơ thể

Sự mất mát bao myelin làm gián đoạn nghiêm trọng tốc độ dẫn truyền tín hiệu giữa các tế bào thần kinh, gây ảnh hưởng diện rộng đến toàn bộ chức năng thần kinh trung ương và ngoại vi.

Ở hệ thần kinh trung ương, tổn thương chất trắng tiến triển dẫn đến tình trạng co giật khó kiểm soát, co cứng toàn thân, mất khả năng nuốt và suy giảm chức năng các giác quan. Trẻ mất dần thị lực và thính lực khi các dây thần kinh sọ bị thoái hóa.

Ở hệ thần kinh ngoại biên, hiện tượng thoái hóa sợi trục và bao myelin ngoại biên gây yếu cơ, mất phối hợp động tác và giảm phản xạ gân xương. Tổn thương cơ hô hấp và chức năng hầu họng làm tăng nguy cơ sặc thức ăn, ứ đọng đờm dãi và viêm phổi hít tái diễn, vốn là những biến chứng nguy hiểm ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng của người bệnh.

Phương pháp y khoa trong chẩn đoán bệnh Krabbe

Việc xác định bệnh Krabbe đòi hỏi sự phối hợp của nhiều phương pháp cận lâm sàng chuyên sâu nhằm đánh giá cả mặt sinh hóa, hình ảnh học và di truyền.

Xét nghiệm sinh hóa đo hoạt độ enzym galactosylceramidase trong bạch cầu máu ngoại vi hoặc tế bào nuôi cấy là bước quan trọng, cho thấy mức enzym giảm sút rõ rệt so với người bình thường. Xét nghiệm phân tích gen di truyền giúp tìm kiếm các đột biến cụ thể trên gen GALC để xác nhận chẩn đoán và phục vụ tư vấn tiền sản cho các lần mang thai tiếp theo.

Bên cạnh đó, chụp cộng hưởng từ sọ não giúp phát hiện tổn thương thoái hóa chất trắng đối xứng đặc trưng và hình ảnh tế bào hình cầu tích tụ. Đo điện cơ và đo tốc độ dẫn truyền thần kinh hỗ trợ đánh giá mức độ thương tổn của các dây thần kinh ngoại biên, giúp phân biệt bệnh Krabbe với các bệnh thoái hóa thần kinh khác.

Nguyên tắc chăm sóc và hỗ trợ người bệnh Krabbe

Hiện nay việc chăm sóc người bệnh Krabbe đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa giữa bác sĩ thần kinh nhi, chuyên gia dinh dưỡng và các chuyên viên phục hồi chức năng nhằm cải thiện tối đa sự thoải mái cho người bệnh.

Quản lý co cứng cơ và co giật thông qua các thuốc giảm trương lực cơ và thuốc chống động kinh do bác sĩ chuyên khoa chỉ định đóng vai trò chủ chốt để giảm đau đớn cho trẻ. Chăm sóc hô hấp bao gồm hút đờm dãi định kỳ, vật lý trị liệu ngực và hỗ trợ thở khi có dấu hiệu suy giảm hô hấp.

Vấn đề dinh dưỡng cần được chú trọng đặc biệt vì trẻ thường gặp khó khăn nghiêm trọng khi bú hoặc nuốt. Đặt ống thông dạ dày thường được cân nhắc nhằm đảm bảo cung cấp đủ năng lượng, nước và hạn chế tối đa nguy cơ viêm phổi hít do trào ngược hoặc sặc đường thở. Phục hồi chức năng nhẹ nhàng giúp duy trì độ mềm dẻo của khớp và ngăn ngừa biến dạng cơ xương.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất cung cấp kiến thức y khoa thường thức và nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn toàn không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hay lập phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc an thần, thuốc chống co giật hoặc thay đổi cách thức cho ăn của trẻ khi chưa có hướng dẫn y tế trực tiếp từ nhân viên y tế.

Tóm tắt

Bệnh Krabbe là một rối loạn thoái hóa thần kinh di truyền hiếm gặp nhưng để lại hậu quả nặng nề đối với trẻ nhỏ. Hiểu rõ nguyên nhân do đột biến gen GALC và cơ chế phá hủy bao myelin giúp gia đình chủ động phối hợp với các cơ sở y tế chuyên khoa trong việc tầm soát, quản lý triệu chứng và xây dựng kế hoạch chăm sóc nâng đỡ phù hợp nhất.