Xuất huyết tử cung bất thường: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về xuất huyết tử cung bất thường

Xuất huyết tử cung bất thường là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ mọi tình trạng chảy máu xuất phát từ buồng tử cung mà có sự sai khác đáng kể so với chu kỳ kinh nguyệt bình thường về tần suất, thời gian, tính đều đặn hoặc lượng máu mất. Ở một người phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi sinh sản, chu kỳ kinh nguyệt thông thường kéo dài từ hai mươi bốn đến ba mươi tám ngày, thời gian hành kinh dao động từ hai đến bảy ngày và tổng lượng máu kinh trung bình mỗi chu kỳ nằm trong khoảng từ năm đến tám mươi mililit.

Bất kỳ sự chệch hướng nào khỏi các thông số sinh lý chuẩn mực kể trên, chẳng hạn như hành kinh kéo dài hơn bảy ngày, khoảng cách giữa hai kỳ kinh ngắn hơn hai mươi mốt ngày hoặc thưa thớt trên ba mươi lăm ngày, máu kinh ra ồ ạt kèm nhiều cục máu đông lớn, hoặc hiện tượng ra máu rỉ rả giữa chu kỳ đều được phân loại vào nhóm xuất huyết tử cung bất thường. Đáng chú ý, tình trạng này ước tính có thể ảnh hưởng đến khoảng một phần ba số phụ nữ ở một thời điểm nhất định trong suốt cuộc đời.

Trên thực hành lâm sàng, xuất huyết tử cung bất thường được phân chia thành hai thể chính là cấp tính và mạn tính. Thể cấp tính đề cập đến đợt chảy máu nhiều đột ngột, có thể đe dọa đến huyết động và đòi hỏi phải can thiệp y tế khẩn cấp để cầm máu kịp thời. Ngược lại, thể mạn tính là tình trạng xuất huyết diễn tiến kéo dài hoặc lặp đi lặp lại trong phần lớn các chu kỳ suốt sáu tháng qua, gây suy giảm chất lượng cuộc sống và tiềm ẩn nguy cơ thiếu máu mạn tính. Việc định danh chính xác thể bệnh và đặc điểm lâm sàng giúp định hướng chiến lược chẩn đoán và quản lý y khoa phù hợp cho từng bệnh nhân.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây xuất huyết tử cung bất thường rất phong phú và phức tạp, hiện nay thường được hệ thống hóa y khoa theo phân loại của Liên đoàn Sản Phụ khoa Quốc tế nhằm chia thành hai nhóm lớn bao gồm nhóm nguyên nhân thực thể có tổn thương cấu trúc và nhóm nguyên nhân không liên quan đến cấu trúc giải phẫu.

Trong nhóm nguyên nhân thực thể có tổn thương cấu trúc, các bệnh lý thường gặp bao gồm polyp tử cung, polyp cổ tử cung, u xơ tử cung, bệnh lạc tuyến cơ tử cung, bệnh lạc nội mạc tử cung và các tổn thương tăng sản nội mạc tử cung hoặc ung thư ác tính. Polyp tử cung là những khối tăng sinh mềm phát triển từ lớp niêm mạc lòng tử cung dưới tác động kích thích của nội tiết tố estrogen. U xơ tử cung là những khối u cơ trơn lành tính phát triển trong thành cơ hoặc đội lớp niêm mạc nhô vào lòng tử cung, làm biến dạng buồng tử cung và cản trở sự co hồi cơ tự nhiên để cầm máu. Bệnh lạc tuyến cơ tử cung xuất hiện khi mô tuyến nội mạc xâm lấn sâu vào lớp cơ tử cung, khiến tử cung phì đại và gây chảy máu nhiều kèm đau bụng dữ dội khi hành kinh. Cùng với đó, bệnh lạc nội mạc tử cung khi mô nội mạc phát triển bên ngoài buồng tử cung như tại buồng trứng hay phúc mạc chậu cũng góp phần gây rối loạn kinh nguyệt và xuất huyết nhiều. Đáng lo ngại nhất là tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư nội mạc tử cung, thường gặp ở phụ nữ mãn kinh hoặc có rối loạn phóng noãn kéo dài.

Ở nhóm nguyên nhân không liên quan đến cấu trúc, căn nguyên hàng đầu là rối loạn chức năng phóng noãn và mất cân bằng nội tiết tố. Tình trạng này rất phổ biến ở lứa tuổi vị thành niên mới bắt đầu có kinh và phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh do trục hạ đồi tuyến yên buồng trứng chưa hoàn thiện hoặc đang suy giảm chức năng. Hội chứng buồng trứng đa nang là một ví dụ điển hình gây mất cân bằng giữa estrogen và progesterone, khiến niêm mạc tử cung tăng sinh liên tục nhưng không bong tróc hoàn toàn, dẫn tới hiện tượng vô kinh xen kẽ những đợt rong huyết kéo dài. Ngoài ra, các rối loạn đông máu toàn thân, việc sử dụng các thuốc như thuốc chống đông, thuốc nội tiết, đặt dụng cụ tử cung tránh thai, viêm nhiễm phụ khoa do bệnh lây truyền qua đường tình dục như lậu, chlamydia, cùng các bệnh lý mạn tính tại gan hoặc tuyến giáp cũng là những yếu tố nguy cơ kích hoạt xuất huyết tử cung bất thường.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của xuất huyết tử cung bất thường rất đa dạng, có thể xuất hiện độc lập hoặc kết hợp với nhiều triệu chứng phụ khoa khác tùy thuộc vào cơ chế bệnh sinh tiềm ẩn. Dấu hiệu cốt lõi và dễ nhận biết nhất là sự biến đổi bất thường về số lượng máu kinh và lịch trình xuất hiện của kinh nguyệt.

Các triệu chứng chảy máu đặc trưng bao gồm hiện tượng rong kinh, khi thời gian hành kinh kéo dài liên tục trên bảy ngày với lượng máu mất vượt quá mức bình thường; cường kinh, thể hiện qua việc máu kinh chảy ồ ạt, người bệnh phải thay băng vệ sinh liên tục mỗi một đến hai giờ và thường xuyên phát hiện những cục máu đông có kích thước lớn. Hiện tượng rong huyết là tình trạng ra máu âm đạo không theo chu kỳ, máu có thể rỉ rả nhỏ giọt giữa các kỳ kinh nguyệt, ra máu sau khi quan hệ tình dục, hoặc chảy máu bất thường sau khi đã bước vào giai đoạn mãn kinh. Chu kỳ kinh nguyệt cũng có thể bị xáo trộn nghiêm trọng như khoảng cách giữa hai kỳ kinh quá ngắn dưới hai mươi mốt ngày, quá dài trên ba mươi lăm ngày, hoặc vô kinh thứ phát từ ba đến sáu tháng liên tiếp rồi đột ngột ra máu nhiều.

Bên cạnh hiện tượng chảy máu tại đường sinh dục, người bệnh thường ghi nhận các triệu chứng toàn thân và vùng chậu đi kèm. Cảm giác đau âm ỉ hoặc căng tức nặng nề ở vùng bụng dưới, vùng chậu và thắt lưng là triệu chứng thường gặp ở những bệnh nhân có u xơ tử cung, lạc tuyến cơ tử cung hoặc nhiễm trùng vùng chậu. Tình trạng đầy hơi, khó chịu tiêu hóa và mệt mỏi mạn tính cũng có thể xuất hiện. Khi lượng máu mất đi quá nhiều hoặc kéo dài dai dẳng, người bệnh sẽ biểu hiện các dấu hiệu của hội chứng thiếu máu thiếu sắt rõ rệt như da xanh xao, niêm mạc nhợt nhạt, hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế, đánh trống ngực, thở dốc khi gắng sức nhẹ và suy giảm khả năng tập trung trong công việc hàng ngày. Cần phân biệt rõ xuất huyết tử cung bệnh lý với các hiện tượng sinh lý nhẹ thoáng qua như hiện tượng ra một chút máu báo rụng trứng giữa chu kỳ hoặc máu báo làm tổ trong giai đoạn đầu thai kỳ.

Chẩn đoán

Chẩn đoán xuất huyết tử cung bất thường đòi hỏi một quy trình tiếp cận toàn diện và cẩn trọng của bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa nhằm xác định chính xác nguồn gốc chảy máu, phân loại thể bệnh và loại trừ các bệnh lý ác tính nguy hiểm. Quá trình thăm khám khởi đầu bằng việc khai thác tiền sử sản phụ khoa chi tiết, bao gồm lịch sử hành kinh, thói quen sử dụng các biện pháp tránh thai, tiền sử dùng thuốc chống đông và các bệnh lý mạn tính đi kèm.

Bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng phụ khoa bằng mỏ vịt và thăm khám bằng tay qua đường âm đạo kết hợp bụng để quan sát trực tiếp âm hộ, âm đạo, cổ tử cung, đồng thời đánh giá kích thước, độ mềm và sự di động của thân tử cung cùng hai phần phụ. Bước thăm dò đầu tiên vô cùng quan trọng đối với mọi phụ nữ trong độ tuổi sinh sản bị chảy máu bất thường là thực hiện xét nghiệm định lượng beta hCG trong máu hoặc nước tiểu để loại trừ ngay các bất thường liên quan đến thai kỳ như dọa sảy thai, thai ngoài tử cung hoặc thai lưu.

Các xét nghiệm cận lâm sàng tiếp theo bao gồm xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi nhằm đánh giá mức độ thiếu máu, kiểm tra chức năng đông máu toàn phần, định lượng hormone tuyến giáp, prolactin và các nội tiết tố sinh dục khi nghi ngờ rối loạn phóng noãn. Siêu âm phụ khoa qua ngả âm đạo là kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hàng đầu giúp bác sĩ quan sát chi tiết cấu trúc cơ tử cung, độ dày niêm mạc nội mạc tử cung, phát hiện u xơ tử cung, polyp hay nang buồng trứng. Trong những trường hợp cần khảo sát sâu hơn, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm bơm nước buồng tử cung, chụp cộng hưởng từ vùng chậu hoặc nội soi buồng tử cung chẩn đoán kết hợp sinh thiết nội mạc tử cung. Sinh thiết nội mạc tử cung là tiêu chuẩn vàng giúp giải phẫu bệnh học xác định chính xác các tổn thương tăng sản hoặc ung thư tế bào, đặc biệt quan trọng ở phụ nữ trên bốn mươi tuổi hoặc có nguy cơ cao.

Biến chứng nguy hiểm của xuất huyết tử cung bất thường

Tình trạng xuất huyết tử cung bất thường nếu không được phát hiện sớm và xử trí y khoa đúng cách có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng đe dọa sức khỏe thể chất và tinh thần của người bệnh. Biến chứng thường gặp nhất của thể bệnh mạn tính là hội chứng thiếu máu thiếu sắt kéo dài do cơ thể liên tục mất đi một lượng hồng cầu mà không kịp bù đắp, dẫn đến tình trạng suy nhược cơ thể trầm trọng, suy giảm miễn dịch, kiệt sức và ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng tim mạch.

Bên cạnh nguy cơ thiếu máu, xuất huyết tử cung bất thường còn là nguyên nhân gián tiếp hoặc trực tiếp cản trở khả năng thụ thai, dẫn đến tình trạng hiếm muộn hoặc vô sinh nữ. Những rối loạn về hormone sinh dục làm gián đoạn quá trình rụng trứng bình thường, trong khi các tổn thương thực thể như u xơ dưới niêm mạc hay polyp lòng tử cung làm biến dạng cấu trúc buồng tử cung, ngăn cản phôi thai di chuyển và làm tổ an toàn. Đặc biệt, tình trạng tăng sinh nội mạc tử cung kéo dài không được điều trị có thể tiến triển âm thầm thành ung thư nội mạc tử cung nguy hiểm.

Trong trường hợp xuất huyết tử cung cấp tính với lượng máu chảy ồ ạt, bệnh nhân có thể đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp nghiêm trọng, suy tuần hoàn cấp và sốc mất máu. Nếu không được cấp cứu và truyền máu kịp thời tại bệnh viện, tình trạng này có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh trong thời gian ngắn.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu hàng đầu trong quản lý và điều trị xuất huyết tử cung bất thường là nhanh chóng kiểm soát tình trạng chảy máu cấp tính, ổn định thể tích tuần hoàn và huyết động, ngăn ngừa các biến chứng thiếu máu, điều hòa lại chu kỳ kinh nguyệt và cải thiện toàn diện chất lượng sống cho người bệnh. Chiến lược xử trí y khoa luôn được cá thể hóa phụ thuộc chặt chẽ vào nguyên nhân bệnh sinh, mức độ nghiêm trọng của mất máu, độ tuổi của bệnh nhân cũng như nguyện vọng bảo tồn khả năng mang thai trong tương lai.

Đối với can thiệp nội khoa, các nhóm thuốc được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc sử dụng tùy theo từng bệnh cảnh cụ thể bao gồm thuốc cầm máu để giảm lượng máu kinh mất tức thì trong những đợt xuất huyết nặng, cùng với các liệu pháp điều chỉnh nội tiết tố. Liệu pháp hormone có thể bao gồm thuốc tránh thai kết hợp đường uống, progestin dạng uống hoặc dạng tiêm, và đặc biệt là hệ thống dụng cụ tử cung giải phóng levonorgestrel. Dụng cụ tử cung chứa progestin có tác dụng làm teo mỏng lớp niêm mạc tử cung tại chỗ rất hiệu quả, giúp giảm đáng kể lượng máu kinh mà ít gây tác dụng phụ toàn thân, thường được chỉ định cho các trường hợp xuất huyết tử cung do rối loạn phóng noãn hoặc bệnh lạc tuyến cơ tử cung. Ngoài ra, việc bổ sung các chế phẩm sắt đường uống hoặc truyền tĩnh mạch là thành phần bổ trợ thiết yếu để điều chỉnh hội chứng thiếu máu thiếu sắt mạn tính.

Khi điều trị nội khoa không đem lại hiệu quả mong muốn hoặc khi nguyên nhân bắt nguồn từ các tổn thương cấu trúc thực thể rõ ràng, bác sĩ sẽ chỉ định các can thiệp ngoại khoa phù hợp. Thủ thuật nạo sinh thiết buồng tử cung có thể được tiến hành vừa nhằm mục đích cầm máu cơ học khẩn cấp vừa lấy mẫu mô làm xét nghiệm tế bào học. Phẫu thuật nội soi buồng tử cung cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp và cắt bỏ trọn vẹn các polyp niêm mạc hoặc khối u xơ dưới niêm mạc nhô vào lòng tử cung. Các kỹ thuật tiên tiến khác như nút mạch tử cung nhằm làm giảm nguồn máu nuôi khối u xơ, hoặc thủ thuật triệt đốt nội mạc tử cung có thể được áp dụng cho phụ nữ không còn nhu cầu sinh con. Trong những tình huống bệnh lý nghiêm trọng như ung thư nội mạc tử cung, u xơ tử cung quá lớn gây chèn ép nặng hoặc xuất huyết đe dọa tính mạng kháng trị với mọi biện pháp bảo tồn, phẫu thuật cắt tử cung toàn phần sẽ là giải pháp triệt để cuối cùng được hội chẩn kỹ lưỡng.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không phải mọi nguyên nhân gây xuất huyết tử cung bất thường đều có thể ngăn chặn hoàn toàn, đặc biệt là các tổn thương u lành tính hay rối loạn nội tiết có tính chất cơ địa, phụ nữ hoàn toàn có thể chủ động thực hiện nhiều biện pháp tích cực nhằm giảm thiểu đáng kể nguy cơ xuất hiện và mức độ tiến triển của bệnh.

Trước hết, việc duy trì một lối sống lành mạnh và cân bằng đóng vai trò nền tảng trong việc bảo vệ trục nội tiết sinh sản. Nữ giới nên xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, vitamin, khoáng chất thiết yếu và kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý. Tình trạng thừa cân hoặc béo phì là yếu tố nguy cơ kích thích mô mỡ ngoại vi chuyển hóa androgen thành estrogen dư thừa không đối kháng, dẫn đến rối loạn phóng noãn và quá sản nội mạc tử cung. Bên cạnh đó, việc rèn luyện thể dục thể thao đều đặn với cường độ vừa phải, ngủ đủ giấc và áp dụng các phương pháp thư giãn tinh thần giúp kiểm soát căng thẳng tâm lý, từ đó duy trì hoạt động nhịp nhàng của vùng dưới đồi và tuyến yên.

Thói quen chủ động theo dõi và ghi chép chu kỳ kinh nguyệt bằng sổ tay hoặc các ứng dụng trên điện thoại di động là giải pháp thiết thực giúp phụ nữ sớm nhận biết các dao động bất thường về ngày hành kinh và lượng máu kinh. Khi quan hệ tình dục, việc sử dụng bao cao su đúng cách giúp phòng tránh hiệu quả các bệnh lây truyền qua đường tình dục, ngăn ngừa viêm nhiễm đường sinh dục dưới lan lên tử cung và vùng chậu. Phụ nữ tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc tránh thai khẩn cấp, thuốc điều hòa kinh nguyệt hoặc thực phẩm chức năng bổ sung hormone trôi nổi khi chưa có hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ. Định kỳ thăm khám phụ khoa tổng quát sáu đến mười hai tháng một lần giúp phát hiện sớm các tổn thương thực thể ngay từ giai đoạn khởi phát để xử lý kịp thời.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Phụ nữ cần chủ động đến cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa thăm khám khi nhận thấy chu kỳ kinh nguyệt có các biến đổi bất thường kéo dài như hành kinh quá bảy ngày, khoảng cách giữa các kỳ kinh ngắn hơn hai mươi mốt ngày hoặc thưa trên ba mươi lăm ngày, ra máu giữa các chu kỳ kinh nguyệt hoặc sau khi quan hệ tình dục. Đặc biệt, bất kỳ hiện tượng ra máu âm đạo nào xuất hiện ở phụ nữ sau tuổi mãn kinh đều là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa đánh giá ngay để tầm soát ung thư nội mạc tử cung.

Người bệnh hoặc người nhà cần gọi cấp cứu hoặc đến ngay khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu xuất hiện tình trạng xuất huyết tử cung cấp tính kèm theo các dấu hiệu suy giảm tuần hoàn và đe dọa sốc mất máu. Các triệu chứng báo động đỏ nguy hiểm này bao gồm lượng máu chảy ồ ạt làm ướt đẫm từ hai miếng băng vệ sinh dày trở lên trong một giờ và kéo dài liên tục trên hai giờ; tống xuất các cục máu đông có kích thước lớn hơn một quả bóng bàn; cảm giác hoa mắt chóng mặt dữ dội, ngất xỉu, tay chân lạnh ngắt, vã mồ hôi, da niêm mạc trắng bợt, mạch nhanh dồn dập hoặc huyết áp tụt thấp. Tình trạng xuất huyết đi kèm đau bụng dữ dội ở phụ nữ nghi ngờ có thai cũng đòi hỏi cấp cứu khẩn cấp để xử trí nguy cơ thai ngoài tử cung vỡ.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin y tế được trình bày trong bài viết mang tính chất giáo dục cộng đồng và tham khảo kiến thức tổng quan, hoàn toàn không thể thay thế cho việc thăm khám lâm sàng, chẩn đoán bệnh học hay phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa. Mỗi cá nhân có nguyên nhân gây chảy máu, độ tuổi, thể trạng và bệnh nền khác biệt, đòi hỏi những phương án tiếp cận y khoa chuyên biệt.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc cầm máu, thuốc kháng sinh, thuốc nội tiết tố hoặc các loại thực phẩm bổ sung, bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc để tự chữa trị tại nhà khi chưa có kết luận chẩn đoán chính xác. Việc tự ý dùng thuốc có thể làm lu mờ triệu chứng nguy hiểm, che giấu các tổn thương ác tính đang tiến triển và gây chậm trễ thời điểm can thiệp y tế vàng. Bất kỳ quyết định thay đổi liều lượng thuốc điều trị bệnh mạn tính như thuốc chống đông đang sử dụng cũng bắt buộc phải thông qua sự tư vấn trực tiếp từ bác sĩ điều trị chuyên khoa để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho tính mạng.

Kết luận

Xuất huyết tử cung bất thường là một tình trạng y khoa phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe thể chất, tâm lý và khả năng sinh sản của nữ giới. Việc chủ động nhận biết sớm các thay đổi sai lệch trong chu kỳ kinh nguyệt, phân biệt giữa các biểu hiện mạn tính dai dẳng và dấu hiệu mất máu cấp tính nguy hiểm là chìa khóa then chốt giúp phụ nữ bảo vệ chính mình. Thăm khám phụ khoa định kỳ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa khi xuất hiện dấu hiệu bất thường sẽ giúp tìm ra căn nguyên chính xác, thiết lập giải pháp chăm sóc phù hợp và duy trì chất lượng sống an lành lâu dài.