Polyp buồng tử cung: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về polyp buồng tử cung

Polyp buồng tử cung là tình trạng tăng sinh khu trú của các tuyến và mô đệm nội mạc tử cung, được bao bọc bởi biểu mô bề mặt. Khối tăng sinh này nhô vào trong khoang buồng tử cung, gắn vào lớp cơ tử cung bên dưới thông qua một trục mạch máu nuôi dưỡng. Về mặt giải phẫu, polyp có thể xuất phát từ bất kỳ vị trí nào trong lòng tử cung, từ đáy tử cung, thân tử cung cho đến gần đoạn eo tử cung tiếp giáp cổ tử cung.

Dựa vào hình thái chân bám, polyp buồng tử cung thường được phân chia thành hai dạng chính: polyp có cuống và polyp không cuống (dạng đáy rộng). Polyp có cuống thường có một dải mô hẹp đóng vai trò như thân đỡ mạch máu nối từ thành tử cung đến khối polyp, đôi khi thân cuống dài có thể khiến khối polyp thò ra ngoài qua lỗ cổ tử cung. Ngược lại, polyp không cuống bám trực tiếp trên một diện tích rộng của lớp nội mạc tử cung, nằm sát vào bề mặt thành tử cung nên việc xác định ranh giới tổn thương đòi hỏi sự quan sát kỹ lưỡng hơn.

Về số lượng và kích thước, một người phụ nữ có thể chỉ có một khối polyp đơn độc hoặc xuất hiện nhiều khối cùng lúc. Kích thước polyp biến thiên rất lớn, từ những hạt nhỏ li ti kích thước vài milimet chỉ phát hiện được khi siêu âm chuyên sâu, cho đến các khối lớn vài centimet chiếm gần như toàn bộ khoang buồng tử cung. Mặc dù đại đa số polyp nội mạc tử cung là tổn thương lành tính, một tỷ lệ nhỏ có thể mang tế bào biến đổi dị sản hoặc tiền ung thư, đặc biệt ở phụ nữ trong giai đoạn sau mãn kinh hoặc những trường hợp có chảy máu tử cung kéo dài. Do đó, việc hiểu rõ bản chất giải phẫu và cấu trúc của polyp giúp người bệnh tránh tâm lý hoang mang quá mức nhưng không chủ quan trước các dấu hiệu bất thường.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân chính xác dẫn đến sự hình thành của polyp buồng tử cung hiện vẫn chưa được xác định hoàn toàn, nhưng các nghiên cứu y khoa đều thống nhất rằng hormone sinh dục nữ, đặc biệt là estrogen, đóng vai trò chủ đạo. Trong chu kỳ kinh nguyệt tự nhiên, estrogen kích thích các tế bào biểu mô và mô đệm của nội mạc tử cung tăng sinh nhằm chuẩn bị cho quá trình làm tổ của trứng thụ tinh. Khi nồng độ estrogen tăng cao tương đối so với progesterone hoặc khi các tế bào niêm mạc tại một vị trí cục bộ phản ứng quá mức với kích thích estrogen, hiện tượng tăng sinh quá độ sẽ diễn ra, hình thành nên các khối polyp nhô vào lòng tử cung.

Bên cạnh cơ chế nội tiết cục bộ, sự suy giảm tính nhạy cảm hoặc thiếu hụt của progesterone – hormone có tác dụng đối kháng và kiểm soát sự tăng sinh của estrogen – cũng tạo điều kiện thuận lợi cho mô đệm phát triển mất kiểm soát. Các thụ thể nội tiết estrogen và progesterone trên chính mô polyp thường có biểu hiện không đồng đều so với phần niêm mạc xung quanh, làm cho polyp ít bị bong tróc theo chu kỳ kinh nguyệt thông thường và tiếp tục tồn tại dai dẳng hoặc phát triển lớn dần theo thời gian.

Về mặt dịch tễ học và lâm sàng, nhiều yếu tố nguy cơ đã được chứng minh làm tăng khả năng phát triển polyp buồng tử cung. Trước hết là yếu tố tuổi tác, bệnh phổ biến nhất ở phụ nữ trong độ tuổi từ 40 đến 50, đặc biệt là giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh do các chu kỳ kinh không rụng trứng gây mất cân bằng nội tiết. Thừa cân và béo phì cũng là yếu tố nguy cơ đáng kể, vì tế bào mỡ chứa enzyme aromatase có khả năng chuyển đổi androgen thành estrogen dạng estrone, duy trì lượng estrogen tự do tuần hoàn cao và liên tục kích thích niêm mạc tử cung.

Ngoài ra, việc sử dụng thuốc tamoxifen trong điều trị ung thư vú là một yếu tố nguy cơ nổi bật do hoạt tính kích thích tương tự estrogen của thuốc trên mô nội mạc tử cung. Các bệnh lý mạn tính đi kèm như tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa cũng có mối liên quan gia tăng với sự xuất hiện của polyp lòng tử cung. Cuối cùng, tình trạng viêm nhiễm phụ khoa mạn tính tại nội mạc tử cung có thể kích hoạt các phản ứng tăng sinh mô đệm và tân tạo mạch máu tại chỗ, tạo điều kiện cho khối polyp hình thành và phát triển.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng lâm sàng của polyp buồng tử cung rất phong phú, dao động từ tình trạng hoàn toàn không có triệu chứng cho đến các đợt xuất huyết nghiêm trọng. Rất nhiều phụ nữ chỉ tình cờ phát hiện polyp khi đi khám phụ khoa định kỳ hoặc siêu âm kiểm tra chức năng sinh sản. Khi triệu chứng xuất hiện, người bệnh thường có các biểu hiện thuộc nhóm dấu hiệu thường gặp, dấu hiệu cảnh báo và dấu hiệu dễ gây nhầm lẫn với các bệnh phụ khoa khác.

Dấu hiệu thường gặp nhất là xuất huyết tử cung bất thường. Người bệnh thường nhận thấy chu kỳ kinh nguyệt bị rối loạn, kỳ kinh có thể ngắn lại hoặc kéo dài bất thường. Tình trạng rong kinh kéo dài hơn bảy ngày hoặc rong huyết ra máu rải rác giữa hai kỳ kinh thường xuyên xảy ra. Lượng máu kinh có thể ra nhiều hơn bình thường (cường kinh) hoặc xuất hiện những vệt máu màu nâu sẫm ngoài chu kỳ. Một số phụ nữ cũng có thể gặp phải hiện tượng ra máu nhẹ hoặc tiết dịch âm đạo lẫn máu sau khi quan hệ tình dục.

Dấu hiệu cảnh báo quan trọng nhất là xuất huyết âm đạo sau mãn kinh. Bất kỳ hiện tượng ra máu âm đạo nào xuất hiện sau khi phụ nữ đã mãn kinh từ một năm trở lên đều là dấu hiệu bất thường và cần được thăm khám y khoa ngay để loại trừ nguy cơ ác tính. Thêm vào đó, việc mất máu rỉ rả kéo dài từ khối polyp có thể dẫn tới thiếu máu thiếu sắt mạn tính, khiến người bệnh luôn cảm thấy mệt mỏi, suy nhược, chóng mặt và da dẻ xanh xao. Những trường hợp polyp có cuống dài thò ra ngoài qua lỗ cổ tử cung có thể gây tăng tiết khí hư bất thường hoặc tiết dịch mùi hôi do hoại tử và nhiễm khuẩn bề mặt.

Các triệu chứng của polyp buồng tử cung cũng rất dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác như u xơ tử cung dưới niêm mạc, bệnh tuyến cơ tử cung (adenomyosis) hoặc quá sản nội mạc tử cung lan tỏa. Cả polyp và u xơ dưới niêm mạc đều gây rong kinh và giảm khả năng thụ thai, nhưng u xơ thường gây đau bụng kinh dữ dội và cảm giác chèn ép vùng chậu nặng nề hơn. Tình trạng ra máu bất thường cũng có thể bị nhầm với polyp cổ tử cung, viêm lộ tuyến hoặc ung thư niêm mạc tử cung. Một số bệnh nhân còn cảm thấy đau âm ỉ vùng bụng dưới do tử cung co bóp đẩy khối polyp lớn.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán polyp buồng tử cung đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng và các phương pháp thăm dò chẩn đoán hình ảnh hiện đại, nhằm xác định chính xác vị trí, số lượng, kích thước và bản chất mô học của tổn thương.

Bước đầu tiên là khám phụ khoa tổng quát bằng mỏ vịt để quan sát âm đạo và cổ tử cung. Mặc dù phần lớn polyp nằm sâu trong lòng tử cung không thể nhìn thấy trực tiếp khi khám thông thường, bước này giúp phát hiện các trường hợp khối polyp có cuống dài thò ra ngoài lỗ cổ tử cung, đồng thời giúp loại trừ các nguồn chảy máu khác từ âm đạo hoặc cổ tử cung. Tiếp đó, siêu âm đầu dò âm đạo là phương tiện sàng lọc đầu tay không xâm lấn, giúp quan sát lớp nội mạc tử cung và phát hiện các khối tăng âm tròn hoặc bầu dục khu trú. Thời điểm siêu âm thích hợp nhất là ngay sau khi sạch kinh vài ngày, khi nội mạc tử cung mỏng nhất, tạo điều kiện phân định tổn thương rõ ràng.

Khi hình ảnh siêu âm thông thường chưa rõ nét, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm bơm nước buồng tử cung (SIS). Bằng cách bơm một lượng nước muối sinh lý vô khuẩn vào buồng tử cung qua ống thông nhỏ, khoang tử cung được làm căng tách, giúp hiển thị sắc nét bờ mép khối polyp, đánh giá chân bám có cuống hay đáy rộng và phân biệt chính xác với u xơ dưới niêm mạc. Nội soi buồng tử cung chẩn đoán được coi là tiêu chuẩn vàng vì cho phép đưa ống soi gắn camera vào quan sát trực tiếp bề mặt, màu sắc, mạng lưới mạch máu của khối polyp, đồng thời có thể can thiệp xử trí ngay trong thủ thuật.

Sau khi lấy được mô polyp qua sinh thiết hoặc phẫu thuật, mẫu bệnh phẩm bắt buộc phải được gửi làm xét nghiệm mô bệnh học (giải phẫu bệnh). Đây là tiêu chuẩn quyết định cuối cùng để phân biệt polyp lành tính thông thường với các tổn thương quá sản nội mạc tử cung không điển hình hoặc ung thư biểu mô tuyến nội mạc tử cung.

Biến chứng có thể gặp khi mắc polyp buồng tử cung

Mặc dù đa số polyp buồng tử cung là lành tính, sự hiện diện kéo dài của khối tổn thương không được can thiệp đúng cách có thể dẫn đến nhiều biến chứng phức tạp đối với sức khỏe nói chung và hệ sinh sản nói riêng. Biến chứng phổ biến nhất là tình trạng thiếu máu mạn tính do xuất huyết tử cung rỉ rả kéo dài. Việc mất máu liên tục ngoài chu kỳ hoặc rong kinh nặng khiến lượng huyết sắc tố trong cơ thể suy giảm, khiến người bệnh luôn trong trạng thái mệt mỏi, suy nhược, chóng mặt và giảm khả năng tập trung trong sinh hoạt hàng ngày.

Đối với chức năng sinh sản, polyp buồng tử cung là một trong những nguyên nhân cơ học gây cản trở quá trình thụ thai tự nhiên. Khối polyp có thể bít tắc một phần hoặc toàn bộ lỗ trong vòi tử cung, ngăn cản tinh trùng bơi lên thụ tinh với trứng. Trường hợp trứng đã thụ tinh thành công, bề mặt niêm mạc bị biến đổi viêm và lòng tử cung gồ ghề do polyp có thể ngăn cản phôi thai bám dính và làm tổ ổn định. Đối với những phụ nữ đang mang thai, sự hiện diện của khối polyp lớn làm gia tăng nguy cơ sảy thai sớm hoặc gây xuất huyết âm đạo trong thai kỳ.

Biến chứng nghiêm trọng nhất dù hiếm gặp là nguy cơ biến đổi ác tính thành ung thư nội mạc tử cung hoặc ung thư biểu mô tuyến. Nguy cơ này gia tăng đáng kể ở nhóm phụ nữ sau mãn kinh, người có khối polyp kích thước lớn trên 15 milimet hoặc người có tiền sử dùng tamoxifen kéo dài. Ngoài ra, những khối polyp có cuống dài thò ra ngoài cổ tử cung rất dễ bị cọ xát, viêm loét, hoại tử vô khuẩn và bội nhiễm vi khuẩn từ âm đạo, gây tiết dịch mủ hôi thối và đau buốt vùng chậu.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược xử trí polyp buồng tử cung được xây dựng mang tính cá thể hóa cao, phụ thuộc vào độ tuổi, tình trạng mãn kinh, mức độ nghiêm trọng của triệu chứng xuất huyết, kích thước và số lượng khối u, cũng như nguyện vọng sinh sản của từng người phụ nữ. Mục tiêu điều trị cốt lõi là giải quyết dứt điểm triệu chứng xuất huyết bất thường, khôi phục hình thái giải phẫu bình thường của buồng tử cung và lấy mẫu mô làm giải phẫu bệnh để loại trừ nguy cơ ác tính.

Đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có khối polyp kích thước nhỏ dưới 10 milimet, không có biểu hiện chảy máu và không kèm theo yếu tố nguy cơ ung thư, phương án theo dõi định kỳ có thể được bác sĩ cân nhắc. Một tỷ lệ nhất định các polyp nhỏ có thể tự thoái triển và biến mất tự nhiên sau các chu kỳ kinh. Bệnh nhân sẽ được hẹn tái khám và siêu âm kiểm tra sau khoảng ba đến sáu tháng để đánh giá sự biến chuyển của tổn thương.

Trong một số trường hợp, các thuốc nội tiết thuộc nhóm progestin hoặc đồng vận hormone giải phóng gonadotropin có thể được chỉ định ngắn hạn nhằm làm teo niêm mạc và giảm xuất huyết tạm thời. Tuy nhiên, điều trị nội khoa không loại bỏ được gốc polyp và các triệu chứng thường sẽ tái xuất hiện sau khi ngừng dùng thuốc, do đó thuốc thường chỉ đóng vai trò hỗ trợ điều trị trước can thiệp ngoại khoa.

Phẫu thuật cắt polyp qua nội soi buồng tử cung là phương pháp điều trị chuẩn mực và hiệu quả nhất hiện nay. Dưới sự dẫn đường của camera nội soi, bác sĩ đưa dụng cụ vi phẫu chuyên dụng qua cổ tử cung để cắt trọn vẹn cuống polyp tận gốc niêm mạc. Phương pháp này có độ chính xác cao, ít xâm lấn, bảo vệ tối đa lớp nội mạc lành xung quanh để duy trì khả năng sinh sản, đồng thời lấy được nguyên vẹn mẫu bệnh phẩm để làm xét nghiệm mô bệnh học. Thủ thuật nạo buồng tử cung đơn thuần hiện ít được khuyến cáo do nguy cơ bỏ sót chân bám hoặc gây dính buồng tử cung. Đối với trường hợp kết quả giải phẫu bệnh xác định có tế bào tiền ung thư hoặc ung thư nội mạc tử cung, phẫu thuật cắt tử cung toàn phần sẽ được tư vấn để loại bỏ triệt để nguy cơ ác tính.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù hiện nay chưa có biện pháp đặc hiệu nào giúp ngăn ngừa hoàn toàn sự xuất hiện của polyp buồng tử cung do bệnh liên quan chặt chẽ đến sự biến động nội tiết tự nhiên, phụ nữ hoàn toàn có thể chủ động thực hiện các biện pháp giúp giảm thiểu tối đa các yếu tố nguy cơ và hạn chế khả năng tái phát sau điều trị.

Biện pháp quan trọng hàng đầu là duy trì cân nặng hợp lý và kiểm soát chỉ số khối cơ thể (BMI) ở mức khỏe mạnh. Tế bào mỡ dư thừa là nơi diễn ra quá trình chuyển hóa các tiền chất nội tiết thành estrogen tự do, việc phòng ngừa thừa cân và béo phì sẽ giúp hạn chế tình trạng dư thừa estrogen kích thích kéo dài lên lớp nội mạc tử cung. Song song với đó, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ từ rau củ, quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế chất béo bão hòa, kết hợp tập thể dục đều đặn 30 phút mỗi ngày sẽ hỗ trợ điều hòa nội tiết và nâng cao thể trạng.

Phụ nữ cần đặc biệt thận trọng với việc sử dụng các liệu pháp nội tiết. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc bổ sung estrogen, sản phẩm mầm đậu nành hay thảo dược phytoestrogen liều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Đối với người bệnh đang sử dụng tamoxifen điều trị ung thư vú hoặc đang dùng liệu pháp hormone thay thế sau mãn kinh, việc tuân thủ lịch tái khám định kỳ theo dõi niêm mạc tử cung là vô cùng thiết yếu.

Cuối cùng, duy trì thói quen khám phụ khoa và siêu âm định kỳ từ sáu đến mười hai tháng một lần là cách tốt nhất giúp phát hiện sớm polyp buồng tử cung ngay từ khi khối u còn nhỏ, giúp quá trình theo dõi hoặc xử trí y khoa đạt hiệu quả tối ưu và an toàn nhất.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Các tình huống cần khám phụ khoa sớm bao gồm hiện tượng ra máu ngoài chu kỳ kinh nguyệt hoặc chu kỳ kinh bị rối loạn kéo dài từ hai chu kỳ liên tiếp trở lên. Ngoài ra, người bệnh cần đi khám khi lượng máu kinh ra nhiều bất thường, phải thay băng vệ sinh liên tục mỗi một đến hai giờ hoặc kinh nguyệt kéo dài trên bảy ngày. Bất kỳ hiện tượng chảy máu âm đạo nào sau khi đã mãn kinh, dù chỉ là một vài giọt máu nhỏ hay dịch tiết màu hồng nâu, cũng là dấu hiệu bất thường cần kiểm tra. Các cặp vợ chồng quan hệ đều đặn không dùng biện pháp tránh thai trên sáu tháng đến một năm nhưng chưa thụ thai, đặc biệt ở phụ nữ ngoài 35 tuổi, cũng nên được thăm khám buồng tử cung.

Bên cạnh đó, có những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm đòi hỏi người bệnh phải đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức. Đó là khi xuất hiện tình trạng chảy máu âm đạo ồ ạt, máu đỏ tươi kèm theo nhiều cục máu đông lớn làm ướt đẫm băng vệ sinh chỉ trong vòng một giờ. Người bệnh có các triệu chứng của sốc giảm thể tích như hoa mắt, chóng mặt dữ dội, vã mồ hôi lạnh, khó thở, tụt huyết áp hoặc ngất xỉu. Những cơn đau quặn bụng dưới dữ dội không thuyên giảm sau khi nghỉ ngơi, hoặc sốt cao kèm theo dịch âm đạo tiết nhiều có mùi hôi thối nồng nặc báo hiệu nhiễm trùng vùng chậu hay hoại tử polyp cấp tính cũng cần được xử trí khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe tổng quát, không thể thay thế cho việc chẩn đoán lâm sàng và chỉ định y khoa từ bác sĩ chuyên khoa phụ sản. Người bệnh tuyệt đối không dựa vào các dấu hiệu mô tả để tự phán đoán tình trạng bệnh của bản thân.

Chị em cần tránh tự ý mua các loại thuốc điều kinh, thuốc cầm máu hoặc sản phẩm thảo dược truyền miệng không rõ nguồn gốc. Việc tự sử dụng chế phẩm bổ sung nội tiết có thể kích thích khối polyp phát triển nhanh hơn và làm nặng thêm tình trạng xuất huyết. Đồng thời, không tự thụt rửa sâu âm đạo vì dễ gây trầy xước tổn thương và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng ngược dòng. Khi có chỉ định can thiệp thủ thuật buồng tử cung, người bệnh chỉ nên thực hiện tại các bệnh viện chuyên khoa uy tín nhằm phòng ngừa biến chứng thủng tử cung hoặc dính buồng tử cung.

Kết luận

Polyp buồng tử cung là một bệnh lý phụ khoa phổ biến và đa phần là tổn thương lành tính. Tuy nhiên, nếu không được phát hiện và quản lý kịp thời, bệnh có thể gây chảy máu âm đạo kéo dài, dẫn đến thiếu máu và cản trở trực tiếp đến khả năng sinh sản của người phụ nữ.

Sự chủ động lắng nghe cơ thể, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong chu kỳ kinh nguyệt và duy trì thói quen khám phụ khoa định kỳ có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Việc phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa sẽ giúp người bệnh xây dựng kế hoạch theo dõi hoặc can thiệp y khoa an toàn, bảo tồn toàn vẹn chức năng tử cung và bảo vệ chất lượng cuộc sống lâu dài.