Xẹp phổi: Nguyên nhân, triệu chứng và các phương pháp phục hồi

Tổng quan về xẹp phổi

Xẹp phổi là thuật ngữ y khoa mô tả tình trạng sụt giảm thể tích của một phần hoặc toàn bộ lá phổi do các túi phế nang bị xẹp lại, mất khả năng giãn nở chứa khí hoặc bị lấp đầy bởi dịch tiết. Ở trạng thái sinh lý bình thường, phổi người được cấu tạo từ hàng trăm triệu phế nang li ti với thành mỏng và mạng lưới mao mạch bao quanh, liên tục căng phồng khi hít vào để tiếp nhận dưỡng khí và co lại nhẹ nhàng khi thở ra. Cơ chế giữ cho các túi khí này luôn mở phụ thuộc mật thiết vào chất hoạt động bề mặt surfactant, áp suất âm trong khoang màng phổi và sự thông suốt của cây phế quản.

Khi xuất hiện sự cản trở luồng khí lưu thông hoặc có lực ép cơ học từ bên ngoài, lượng không khí còn lại trong phế nang sẽ dần bị mạch máu hấp thu hết, kéo theo sự xẹp lép của cấu trúc nhu mô phổi. Tình trạng này làm suy giảm nghiêm trọng diện tích bề mặt trao đổi khí giữa mao mạch và phế nang, dẫn tới hiện tượng mất cân xứng giữa thông khí và tưới máu, khiến máu đi qua vùng phổi xẹp không được nạp đủ oxy trước khi trở về tim.

Xẹp phổi không đơn thuần là một căn bệnh độc lập mà thường là biểu hiện thứ phát hoặc biến chứng của nhiều bệnh lý hô hấp, can thiệp phẫu thuật hay chấn thương lồng ngực. Tùy thuộc vào tốc độ hình thành, xẹp phổi có thể diễn tiến cấp tính trong vài giờ hoặc âm thầm kéo dài qua nhiều tuần. Dù ở dạng cấp tính hay mạn tính, nếu không được tái tạo sự thông khí kịp thời, vùng phổi tổn thương rất dễ bị ứ đọng chất tiết, trở thành môi trường thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi phát triển và để lại sẹo xơ vĩnh viễn.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Xẹp phổi phát sinh do nhiều cơ chế bệnh sinh phức tạp, thường được phân loại thành nhóm nguyên nhân do tắc nghẽn và nhóm nguyên nhân không do tắc nghẽn. Sự phối hợp giữa các bệnh lý nền và yếu tố ngoại cảnh có thể đẩy nhanh tốc độ xẹp phế nang.

Nhóm nguyên nhân do tắc nghẽn xảy ra khi lòng phế quản bị bít kín, ngăn cản không khí đi tới các túi phế nang ngoại vi. Nguyên nhân phổ biến hàng đầu là sự hình thành nút đờm nhầy quánh đặc do phản xạ ho kém, mất nước hoặc nhiễm trùng hô hấp tái diễn. Ở trẻ nhỏ, việc vô tình hít phải dị vật như thức ăn, đồ chơi nhỏ là mối nguy thường trực gây tắc nghẽn phế quản đột ngột. Ngoài ra, sự phát triển của các khối u ác tính nội phế quản hoặc polyp đường thở cũng làm hẹp dần khẩu kính lòng ống dẫn khí, dẫn đến xẹp phổi phân thùy tiến triển.

Nhóm nguyên nhân không do tắc nghẽn liên quan đến áp lực chèn ép từ khoang màng phổi hoặc thành ngực. Tình trạng tràn dịch màng phổi hoặc tràn khí màng phổi làm phá vỡ áp suất âm bình thường, tạo lực ép trực tiếp khiến nhu mô phổi bị co rút thụ động. Các khối u trung thất, ổ áp xe lớn hoặc phì đại hạch lympho vùng rốn phổi cũng có thể đè nén đường thở từ bên ngoài. Sau các cuộc đại phẫu vùng ngực và thượng vị, tác động của thuốc gây mê toàn thân làm giãn cơ hoành, kết hợp với cảm giác đau đớn khi thở sâu khiến người bệnh thở rất nông, giảm thông khí đáy phổi và gây xẹp phế nang diện rộng.

Bên cạnh đó, sự thiếu hụt chất hoạt động bề mặt surfactant ở trẻ sinh non hoặc hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển làm tăng sức căng bề mặt, khiến phế nang dễ dàng sụp đổ. Những tổn thương viêm mạn tính kéo dài gây sẹo xơ phổi cũng làm giảm vĩnh viễn tính đàn hồi của mô kẽ.

Các yếu tố nguy cơ chính làm tăng khả năng mắc xẹp phổi bao gồm: tuổi tác cao trên sáu mươi hoặc trẻ em dưới ba tuổi; tiền sử hút thuốc lá làm suy giảm nhu động của biểu mô lông chuyển phế quản; người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn nặng; bệnh nhân mắc các chứng rối loạn thần kinh cơ như xơ cột bên teo cơ, nhược cơ, liệt tủy sống khiến cơ hoành suy yếu; và những người phải nằm bất động dài ngày trên giường bệnh.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của xẹp phổi rất đa dạng, phụ thuộc trực tiếp vào diện tích nhu mô phổi bị ảnh hưởng, tốc độ tiến triển và tình trạng sức khỏe tổng thể của người bệnh. Khi tổn thương chỉ khu trú ở một vài tiểu thùy hoặc tiến triển chậm chạp, người bệnh có thể hoàn toàn không nhận thấy triệu chứng bất thường nào mà chỉ tình cờ phát hiện qua phim chụp lồng ngực.

Dấu hiệu thường gặp nhất khi xẹp phổi xảy ra trên diện rộng là tình trạng khó thở và hụt hơi, ban đầu xuất hiện khi vận động thể lực và sau đó tăng dần ngay cả khi nghỉ ngơi. Đi kèm với khó thở là hiện tượng thở nhanh, nhịp thở nông do cơ thể phải bù trừ lượng khí lưu thông thiếu hụt. Người bệnh thường có biểu hiện ho khan dai dẳng hoặc ho có đờm nhớt khó khạc ra ngoài. Cảm giác đau tức ngực cũng là triệu chứng thường thấy, thường khu trú ở vùng phổi tổn thương và có xu hướng tăng lên rõ rệt khi người bệnh hít sâu, ho mạnh hoặc thay đổi tư thế nằm.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm phản ánh tình trạng thiếu oxy máu trầm trọng và suy hô hấp cấp diễn. Khi nồng độ oxy hòa tan trong máu giảm sút nghiêm trọng, người bệnh sẽ xuất hiện nhịp tim nhanh, hồi hộp, bồn chồn, lo âu và vã mồ hôi lạnh. Dấu hiệu tím tái biểu hiện rõ ở môi, đầu ngón tay, ngón chân và niêm mạc dưới lưỡi. Nếu xẹp phổi xảy ra đột ngột do nút nhầy lớn bít tắc khí quản hoặc tràn khí màng phổi áp lực, người bệnh có thể rơi vào trạng thái thở rít, co kéo các cơ hô hấp phụ ở cổ và hõm ức, lơ mơ hoặc tụt huyết áp đe dọa trực tiếp tính mạng. Trong trường hợp xẹp phổi kèm nhiễm trùng thứ phát, bệnh nhân sẽ có thêm triệu chứng sốt cao, rét run và khạc đờm mủ màu vàng xanh.

Điểm dễ gây nhầm lẫn trên lâm sàng là triệu chứng xẹp phổi rất dễ bị lẫn với đợt cấp của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, cơn hen phế quản cấp, viêm phổi thùy hoặc nhồi máu phổi do cùng biểu hiện bằng khó thở và đau ngực. Tuy nhiên, ở xẹp phổi đơn thuần không kèm nhiễm trùng, bệnh nhân thường không có hội chứng nhiễm trùng rầm rộ lúc khởi phát; tiếng rì rào phế nang tại vùng phổi xẹp giảm rõ rệt hoặc mất hẳn khi bác sĩ nghe phổi, kết hợp với dấu hiệu lồng ngực bên tổn thương kém di động theo nhịp thở.

Chẩn đoán

Chẩn đoán xẹp phổi đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, thăm dò chức năng hô hấp chuyên sâu để xác định chính xác vị trí, mức độ sụt giảm thể tích và nguyên nhân gốc rễ.

Trong bước thăm khám lâm sàng, bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ quan sát sự cân đối của lồng ngực, đánh giá tần số thở và đo độ bão hòa oxy trong máu ngoại vi bằng thiết bị SpO2 gắn ở đầu ngón tay để nhận biết sớm mức độ thiếu oxy. Khi gõ ngực, vùng phổi xẹp thường phát ra âm thanh đục do mất khí, và khi nghe phổi qua ống nghe y tế sẽ ghi nhận hiện tượng rì rào phế nang giảm sút rõ rệt hoặc mất hoàn toàn tại vùng tổn thương, đôi khi có tiếng ran nổ khi phế nang hé mở ở thì hít vào.

Chụp X-quang ngực thẳng và nghiêng là phương pháp chẩn đoán hình ảnh ban đầu cơ bản và rất giá trị. Trên phim X-quang, xẹp phổi thể hiện qua hình ảnh đám mờ đồng nhất tương ứng với một phân thùy hoặc toàn bộ thùy phổi, kèm theo các dấu hiệu gián tiếp do giảm thể tích phổi như rãnh liên thùy bị co kéo về phía tổn thương, vòm hoành bị kéo lên cao, khí quản và bóng tim bị lệch sang bên phổi xẹp, các khoảng gian sườn hẹp lại.

Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực (CT scan) là tiêu chuẩn vàng có độ nhạy vượt trội so với X-quang quy ước. Phương pháp này cho phép tái tạo hình ảnh lát cắt chi tiết của nhu mô, đánh giá chính xác mức độ xẹp, đồng thời phát hiện rõ bản chất nguyên nhân như khối u chèn ép, hạch trung thất phì đại, tổn thương dày dính màng phổi hoặc cấu trúc đường thở bị biến dạng.

Nội soi phế quản bằng ống mềm vừa đóng vai trò chẩn đoán vừa có giá trị can thiệp trực tiếp. Bác sĩ đưa ống soi vào cây phế quản để quan sát trực tiếp niêm mạc, định vị chính xác vị trí nút nhầy, dị vật hoặc khối u bít tắc, đồng thời lấy mẫu bệnh phẩm để xét nghiệm tế bào học hoặc vi sinh. Ngoài ra, siêu âm lồng ngực và xét nghiệm khí máu động mạch cũng được chỉ định để đánh giá dịch màng phổi và mức độ rối loạn toan kiềm máu.

Tác động của xẹp phổi kéo dài lên hệ tuần hoàn và tim mạch

Khi xẹp phổi xảy ra trên diện rộng hoặc kéo dài mà không được phục hồi, dung tích trao đổi khí suy giảm khiến lượng oxy khuếch tán vào dòng máu mao mạch tụt dốc. Để bù đắp tình trạng thiếu hụt oxy nghiêm trọng tại các mô và cơ quan ngoại vi, tim bắt buộc phải tăng tần số co bóp và lưu lượng tống máu nhằm duy trì sự sống. Hiện tượng co mạch máu phổi do thiếu oxy phế nang cục bộ sẽ làm gia tăng đáng kể kháng lực lòng mạch trong hệ tuần hoàn phổi.

Tình trạng này dẫn tới sự gia tăng áp lực động mạch phổi mạn tính. Khi áp lực mạch máu phổi tăng cao liên tục, tâm thất phải của tim phải co bóp chống lại sức cản rất lớn để bơm máu lên phổi, dẫn đến phì đại cơ tim thất phải. Nếu tình trạng thiếu oxy mô phổi không được giải quyết kịp thời, người bệnh có nguy cơ tiến triển thành suy tim phải (tâm phế mạn), gây phù chi dưới, ứ trệ tuần hoàn ngoại biên và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Ảnh hưởng tiêu cực của xẹp phổi trên bệnh nhân mắc bệnh phổi mạn tính

Ở những người bệnh đã có sẵn các bệnh lý đường hô hấp mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen phế quản hay giãn phế quản, sự xuất hiện của xẹp phổi sẽ tạo ra những tác động cộng hưởng vô cùng nặng nề. Do dự trữ thông khí của lá phổi vốn đã bị suy giảm đáng kể, việc mất đi thêm một phần diện tích phế nang do xẹp phổi sẽ khiến tình trạng thiếu dưỡng khí trong máu diễn biến cực kỳ nhanh chóng và trầm trọng.

Người bệnh thường nhanh chóng rơi vào đợt kịch phát cấp tính với biểu hiện khó thở dữ dội, mệt lả và ho khạc đờm không dứt, đòi hỏi phải tăng liều thuốc giãn phế quản hoặc hỗ trợ liệu pháp oxy cấp cứu. Đồng thời, vùng phế nang bị xẹp và ứ đọng dịch nhầy ở bệnh nhân có tổn thương phổi mạn là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn sinh sôi, làm tăng vọt nguy cơ viêm phổi hoại tử hoặc áp xe phổi thứ phát, khiến quá trình điều trị trở nên vô cùng phức tạp và kéo dài thời gian nằm viện.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi của việc xử trí xẹp phổi là nhanh chóng tái giãn nở vùng nhu mô phổi bị xẹp, khai thông đường dẫn khí, cải thiện quá trình trao đổi oxy và giải quyết dứt điểm nguyên nhân căn nguyên bên dưới. Chiến lược can thiệp được bác sĩ cá thể hóa tùy thuộc vào cơ chế tắc nghẽn hay không tắc nghẽn, mức độ suy hô hấp và thể trạng của từng người bệnh.

Đối với trường hợp xẹp phổi do tắc nghẽn cơ học bởi đờm nhớt hoặc dị vật, ưu tiên hàng đầu là loại bỏ vật cản để thông thoáng đường thở. Nhân viên y tế sẽ tiến hành hút rửa đờm dãi bằng ống hút vô khuẩn qua đường mũi họng hoặc khí quản. Khi nút nhầy quá quánh đặc hoặc có dị vật đường thở, thủ thuật nội soi phế quản ống mềm sẽ được thực hiện khẩn cấp dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa để gắp dị vật, bơm rửa phế quản và hút sạch dịch ứ đọng. Bác sĩ có thể chỉ định các nhóm thuốc xông khí dung hỗ trợ làm loãng chất tiết hoặc thuốc giãn phế quản nhằm mở rộng đường dẫn khí, giúp dịch đờm dễ dàng tống xuất ra ngoài.

Vật lý trị liệu hô hấp là trụ cột điều trị then chốt đối với hầu hết các dạng xẹp phổi, đặc biệt ở bệnh nhân hậu phẫu hoặc nằm lâu. Kỹ thuật viên phục hồi chức năng sẽ hướng dẫn người bệnh thực hành các bài tập thở sâu, thở chúm môi và ho có kiểm soát để tạo luồng khí áp lực đẩy mở lại các phế nang bị xẹp. Thiết bị tập thở hít sâu kích thích (incentive spirometer) thường được áp dụng nhằm khuyến khích bệnh nhân tự luyện tập mở rộng dung tích phổi nhiều lần trong ngày. Kỹ thuật vỗ rung lồng ngực kết hợp dẫn lưu tư thế (đặt cơ thể ở tư thế đầu thấp hoặc nghiêng bên thích hợp) giúp chất nhầy di chuyển về phía các phế quản lớn để người bệnh dễ khạc nhổ.

Trong tình huống suy giảm nồng độ oxy trong máu, liệu pháp cung cấp oxy qua gọng mũi hoặc mặt nạ được chỉ định để duy trì độ bão hòa oxy an toàn. Nếu các biện pháp trên chưa đủ để mở rộng phế nang, bác sĩ có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ thông khí áp lực dương không xâm lấn như CPAP hoặc BiPAP nhằm tạo áp lực duy trì đường thở liên tục mở. Trường hợp xẹp phổi do tràn dịch hoặc tràn khí màng phổi đè ép, việc chọc hút hoặc đặt ống dẫn lưu khoang màng phổi sẽ được tiến hành để giải phóng áp lực chèn ép nhu mô. Nếu nguyên nhân do khối u phế quản, phác đồ điều trị chuyên khoa bao gồm phẫu thuật lồng ngực, xạ trị hoặc hóa trị sẽ được hội đồng y khoa cân nhắc phối hợp.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa xẹp phổi đòi hỏi sự chủ động trong việc duy trì lối sống khoa học, tuân thủ đúng các hướng dẫn y khoa trước và sau can thiệp phẫu thuật, cũng như kiểm soát chặt chẽ các bệnh lý nền về đường hô hấp.

Đối với người bệnh chuẩn bị trải qua phẫu thuật lồng ngực hoặc ổ bụng, việc giáo dục các bài tập thở sâu và cách sử dụng dụng cụ tập thở kích thích ngay từ trước ngày phẫu thuật mang lại hiệu quả dự phòng rất cao. Sau mổ, người bệnh cần được hỗ trợ ngồi dậy, thay đổi tư thế thường xuyên và đi lại nhẹ nhàng càng sớm càng tốt khi tình trạng lâm sàng cho phép, nhằm kích thích phổi giãn nở và thúc đẩy tuần hoàn máu. Kiểm soát giảm đau chu phẫu hiệu quả dưới sự theo dõi của nhân viên y tế là yếu tố quyết định giúp bệnh nhân bớt sợ đau, từ đó tự tin hít thở sâu và ho khạc tống đờm hiệu quả.

Đối với cộng đồng và người mắc bệnh hô hấp mạn tính, việc bỏ thuốc lá hoàn toàn là biện pháp tiên quyết để bảo vệ hệ thống lông chuyển phế quản và giảm lượng đờm nhầy ứ đọng. Bệnh nhân hen phế quản hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cần tuân thủ đúng phác đồ điều trị duy trì theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa, tái khám định kỳ để hạn chế các đợt kịch phát cấp tính. Việc uống đủ nước mỗi ngày giúp giữ cho dịch tiết đường hô hấp luôn lỏng, tạo điều kiện thuận lợi cho phản xạ ho tống xuất chất cặn bã.

Ngoài ra, ở các gia đình có trẻ nhỏ, phụ huynh cần cẩn trọng để các vật nhỏ, hạt cứng, đồ chơi kích thước bé xa tầm tay trẻ em nhằm ngăn ngừa tối đa nguy cơ hóc sặc dị vật vào đường thở gây bít tắc phế quản. Đối với người cao tuổi hoặc người mắc di chứng tai biến mạch máu não có phản xạ nuốt kém, cần điều chỉnh tư thế ăn uống đúng cách, ăn chậm và chia nhỏ bữa ăn để tránh hít sặc thức ăn vào phổi.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Xẹp phổi là tình trạng có khả năng chuyển biến nhanh chóng từ thiếu oxy cục bộ sang suy hô hấp cấp tính đe dọa tính mạng. Do đó, người bệnh và người chăm sóc cần nắm rõ các mốc thời điểm cần tìm kiếm sự hỗ trợ y tế khẩn cấp.

Cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy hiểm nào sau đây:

• Cảm giác khó thở khởi phát đột ngột hoặc tình trạng khó thở trở nên trầm trọng dữ dội, người bệnh không thể nói trọn một câu ngắn;
• Đau tức ngực dữ dội, đau nhói tăng vọt khi hít thở sâu;
• Môi, đầu ngón tay, ngón chân chuyển sang màu xanh tím nhợt nhạt, vã mồ hôi đầm đìa và tay chân lạnh;
• Nhịp tim đập nhanh dồn dập kèm theo cảm giác choáng váng, hoa mắt, lú lẫn hoặc li bì khó đánh thức;
• Trẻ nhỏ có biểu hiện thở rít, cánh mũi phập phồng, co rút hõm ức hoặc bỏ bú đột ngột sau khi nghi ngờ nuốt phải dị vật.

Đối với người bệnh sau phẫu thuật xuất viện về nhà hoặc người có bệnh phổi mạn tính, cần liên hệ ngay với bác sĩ chuyên khoa hô hấp khi ghi nhận các dấu hiệu cảnh báo tiến triển chậm nhưng bất thường:

• Cơn ho kéo dài dai dẳng không dứt hoặc ho khạc đờm đặc đổi màu xanh vàng;
• Sốt nhẹ hoặc sốt cao tái phát kèm theo cảm giác mệt mỏi đuối sức;
• Chỉ số bão hòa oxy SpO2 đo tại nhà giảm dần dưới mức bình thường;
• Cảm giác hụt hơi ngày càng tăng khi thực hiện các sinh hoạt thường nhật đơn giản.

Lưu ý an toàn

Tất cả các thông tin y tế được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo khoa học, giúp nâng cao nhận thức cộng đồng và không thể thay thế cho quy trình chẩn đoán, thăm khám hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Xẹp phổi có cơ chế bệnh sinh đa dạng, liên quan đến nhiều tổn thương thực thể khác nhau từ nút nhầy đơn thuần đến các khối u ác tính hay tràn khí màng phổi, do đó mỗi ca bệnh đòi hỏi một phác đồ tiếp cận hoàn toàn riêng biệt.

Người bệnh và thân nhân tuyệt đối không được tự ý mua hoặc sử dụng các loại thuốc giảm ho, thuốc an thần, thuốc giãn phế quản hoặc thuốc xông khí dung mà không có chỉ định y khoa cụ thể, bởi việc ức chế phản xạ ho sai lầm có thể làm gia tăng tình trạng ứ đọng đờm dãi, khiến diện tích phổi xẹp lan rộng và gia tăng nguy cơ nhiễm trùng. Khi thực hiện các bài tập vật lý trị liệu hô hấp tại nhà, cần tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật đã được nhân viên y tế hướng dẫn, dừng lại ngay nếu cảm thấy hoa mắt, chóng mặt hoặc đau ngực tăng lên. Mọi quyết định thay đổi chế độ chăm sóc cần phải được thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị.

Kết luận

Xẹp phổi là một bệnh lý đường hô hấp phức tạp, đặc trưng bởi sự sụp đổ của các túi phế nang làm suy giảm quá trình cung cấp dưỡng khí cho cơ thể. Tình trạng này không chỉ là biến chứng thường gặp sau các cuộc phẫu thuật lớn mà còn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện từ các bệnh phổi mạn tính, tắc nghẽn đờm nhớt hoặc dị vật phế quản. Mặc dù có thể dẫn đến những biến chứng tim mạch và suy hô hấp nghiêm trọng nếu chậm trễ, xẹp phổi hoàn toàn có thể phục hồi tốt nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng phương pháp y khoa.

Việc phối hợp chặt chẽ giữa các biện pháp y tế chuyên sâu, vật lý trị liệu phục hồi chức năng và chế độ phòng ngừa chủ động sẽ giúp lá phổi nhanh chóng tái giãn nở. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh và chủ động thăm khám chuyên khoa khi có những dấu hiệu hô hấp bất thường để bảo vệ sức khỏe toàn diện.