Ung thư phổi: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về ung thư phổi

Phổi là cơ quan thiết yếu của hệ hô hấp, đảm nhận chức năng trao đổi khí thông qua việc tiếp nhận oxy từ môi trường ngoài vào hệ tuần hoàn máu và đào thải khí carbon dioxide ra ngoài. Hệ thống này bao gồm khí quản, các phế quản gốc, phân chia thành các phế quản thùy, tiểu phế quản và kết thúc ở các túi phế nang nhỏ li ti trong nhu mô phổi. Ung thư phổi hình thành khi các tế bào tại bất kỳ vị trí nào trong cấu trúc niêm mạc phế quản hoặc nhu mô phổi bị đột biến, thoát khỏi sự điều hòa tăng sinh tự nhiên và hình thành khối u ác tính có khả năng xâm lấn tại chỗ cũng như di căn xa theo đường bạch huyết hoặc mạch máu.

Dựa trên đặc điểm hình thái học vi thể và đặc tính sinh học tế bào, ung thư phổi được phân chia thành hai nhóm bệnh chính có chiến lược theo dõi và quản lý y khoa rất khác biệt:

• Nhóm thứ nhất là ung thư phổi không tế bào nhỏ, chiếm khoảng tám mươi lăm phần trăm tổng số trường hợp được chẩn đoán. Nhóm này bao gồm ba thể mô học chủ yếu: ung thư biểu mô tuyến thường bắt đầu ở các tế bào tiết nhầy tại ngoại vi phổi; ung thư biểu mô tế bào vảy thường xuất phát từ các phế quản lớn gần trung tâm ngực; và ung thư biểu mô tế bào lớn có thể xuất hiện ở bất kỳ phần nào của phổi.
• Nhóm thứ hai là ung thư phổi tế bào nhỏ, chiếm khoảng mười lăm phần trăm còn lại. Dạng bệnh này có đặc tính phân bào rất nhanh, tính chất xâm lấn mô cục bộ mạnh mẽ và thường di căn sớm đến các hạch bạch huyết trung thất, não, gan và hệ xương ngay từ thời điểm phát hiện.

Tại Việt Nam, ung thư phổi ghi nhận số ca mắc mới và tỷ lệ tử vong chỉ đứng sau ung thư gan, xảy ra ở cả nam giới và nữ giới. Bệnh không chỉ gây tổn hại cấu trúc đường thở mà còn làm suy kiệt toàn diện thể trạng nếu không được phát hiện và can thiệp y khoa kịp thời.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ung thư phổi xuất phát từ thói quen hút thuốc lá trực tiếp. Khói thuốc lá chứa hàng nghìn hóa chất độc hại, trong đó có ít nhất hàng chục hợp chất đã được xác nhận là tác nhân gây ung thư trực tiếp như nitrosamine, hydrocarbon thơm đa vòng và benzen. Khi hít vào phổi, các chất độc này phá hủy cấu trúc lông chuyển của niêm mạc phế quản, làm tổn thương sợi DNA của tế bào và gây ra những đột biến gen tích lũy theo thời gian. Mức độ rủi ro tỷ lệ thuận với số lượng điếu thuốc hút mỗi ngày, độ tuổi bắt đầu hút và tổng số năm hút thuốc, thường được các bác sĩ tính toán thông qua chỉ số gói-năm. Bên cạnh việc hút chủ động, việc hít phải khói thuốc thụ động từ môi trường gia đình hoặc nơi làm việc cũng làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh cho người không hút thuốc.

Các yếu tố nguy cơ từ môi trường nghề nghiệp và sinh hoạt đóng vai trò quan trọng không kém. Phơi nhiễm với khí phóng xạ tự nhiên radon, một loại khí không màu, không mùi sinh ra từ sự phân rã của urani tự nhiên trong đất đá và có thể tích tụ trong các tầng hầm, không gian nhà ở kém thông gió, là nguyên nhân gây ung thư phổi phổ biến ở người không hút thuốc. Ngoài ra, việc tiếp xúc lâu dài với bụi khoáng amiăng trong ngành xây dựng, thạch tín, bụi niken, crom, beryli, muội than, hắc ín và khí thải từ động cơ diesel tại các khu công nghiệp tạo ra tình trạng viêm mạn tính và xơ hóa mô phổi, thúc đẩy quá trình ác tính hóa tế bào biểu mô.

Ô nhiễm môi trường không khí ngoài trời với nồng độ bụi mịn PM2.5 cao cùng khói đốt nhiên liệu sinh khối, khói bếp than trong sinh hoạt gia đình cũng được ghi nhận là yếu tố làm tăng tổn thương biểu mô đường hô hấp. Thêm vào đó, những bệnh nhân từng trải qua xạ trị điều trị ung thư vùng ngực hoặc tuyến vú trước đây cũng có nguy cơ thứ phát phát triển khối u ở phổi.

Yếu tố cơ địa và di truyền cũng góp phần tác động đến nguy cơ mắc bệnh. Những người có người thân ruột thịt thế hệ thứ nhất như cha mẹ, anh chị em ruột hoặc con cái mắc ung thư phổi có nguy cơ cao hơn người bình thường do cùng chia sẻ cấu trúc gen nhạy cảm hoặc thói quen sinh hoạt. Các bệnh lý nền mạn tính tại đường hô hấp như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh xơ phổi vô căn hay sẹo phổi do lao cũ cũng làm giảm khả năng tự đào thải độc chất của lá phổi, tạo điều kiện thuận lợi cho tế bào ung thư khởi phát.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Ở giai đoạn sớm, ung thư phổi thường diễn tiến thầm lặng do nhu mô phổi không có nhiều đầu mút dây thần kinh cảm giác đau, dẫn đến việc phần lớn bệnh nhân không nhận thấy dấu hiệu bất thường nào. Tuy nhiên, khi khối u bắt đầu kích thích niêm mạc cây phế quản, một số triệu chứng ban đầu có thể xuất hiện nhưng rất dễ bị bỏ qua hoặc nhầm lẫn với các bệnh lý hô hấp thông thường như cảm lạnh kéo dài, viêm họng hay viêm phế quản. Dấu hiệu phổ biến nhất là tình trạng ho dai dẳng kéo dài trên ba tuần không thuyên giảm dù đã dùng các biện pháp hỗ trợ hô hấp thông thường. Cơn ho có thể là ho khan từng cơn hoặc ho có đờm đục. Đau tức ngực âm ỉ, cảm giác khó chịu tại một vùng ngực cố định và tăng lên khi ho hoặc hít thở sâu cũng là biểu hiện cảnh báo sớm cần đặc biệt lưu tâm.

Ho ra máu là một trong những triệu chứng kinh điển và có giá trị cảnh báo rất cao trong bệnh lý ung thư phổi. Người bệnh có thể nhận thấy đờm có dính các vệt máu tươi màu đỏ sẫm hoặc máu rỉ rả kéo dài nhiều ngày. Đi kèm với đó là tình trạng khó thở tăng dần, ban đầu chỉ bộc lộ khi leo cầu thang hoặc vận động nặng, sau đó tiến triển xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi do khối u làm hẹp lòng phế quản hoặc gây xẹp một phân thùy phổi.

Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn tiến xa hoặc di căn, các triệu chứng trở nên đa dạng và rầm rộ hơn do sự chèn ép của khối u lên các cơ quan lân cận trong lồng ngực. Khối u xâm lấn dây thần kinh thanh quản quặt ngược có thể gây khàn tiếng kéo dài không do viêm thanh quản. Tình trạng chèn ép thực quản dẫn đến cảm giác nuốt nghẹn, vướng rát khi ăn uống. Khối u chèn ép tĩnh mạch chủ trên sẽ gây ra hội chứng phù áo khoác, biểu hiện bằng sưng phù vùng mặt, mí mắt, cổ và căng giãn các tĩnh mạch nông vùng ngực.

Các dấu hiệu toàn thân ở giai đoạn muộn bao gồm hiện tượng sụt cân nhanh chóng không rõ lý do, chán ăn, suy kiệt và mệt mỏi liên tục không hồi phục sau khi nghỉ ngơi. Nếu tế bào ung thư đã di căn đến các cơ quan xa, người bệnh có thể đối mặt với những cơn đau nhức sâu trong xương sườn, xương chậu hoặc cột sống, các cơn đau đầu dữ dội, chóng mặt hoặc co giật do di căn não, hay vàng da và đau hạ sườn phải khi có tổn thương di căn gan.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán ung thư phổi đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa khai thác bệnh sử lâm sàng, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại và xét nghiệm giải phẫu bệnh chuyên sâu nhằm xác định chính xác sự hiện diện của khối u, phân loại thể mô học và đánh giá giai đoạn bệnh. Khi người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ hoặc thuộc nhóm tầm soát, bước đầu tiên thường là thực hiện chụp X-quang phổi thẳng và nghiêng. Mặc dù X-quang có thể phát hiện các đám mờ hoặc tổn thương dạng nốt lớn, phương pháp chụp cắt lớp vi tính lồng ngực đa dãy có tiêm thuốc cản quang mới là công cụ chủ lực cung cấp hình ảnh chi tiết về vị trí, kích thước, mức độ xâm lấn của khối u vào phế quản và các mạch máu lớn, cũng như tình trạng hạch trung thất.

Để khẳng định bản chất ác tính, sinh thiết lấy mẫu bệnh phẩm để làm xét nghiệm mô bệnh học là tiêu chuẩn vàng mang tính bắt buộc. Tùy thuộc vào vị trí khối u nằm ở trung tâm hay ngoại vi phổi, bác sĩ chuyên khoa hô hấp có thể chỉ định nội soi phế quản bằng ống mềm kết hợp sinh thiết hoặc chọc hút kim xuyên thành ngực dưới sự hướng dẫn của chụp cắt lớp vi tính. Trong các trường hợp có tràn dịch màng phổi, việc chọc hút dịch màng phổi để ly tâm tìm tế bào ác tính cũng được thực hiện song song.

Bên cạnh xác định loại mô học giữa ung thư phổi không tế bào nhỏ và tế bào nhỏ, y học hiện đại còn ứng dụng các xét nghiệm sinh học phân tử tiên tiến để tìm kiếm các đột biến gen đích như EGFR, ALK, ROS1, RET hay xét nghiệm hóa mô miễn dịch xác định mức độ bộc lộ của thụ thể PD-L1. Đồng thời, kỹ thuật chụp xạ hình cắt lớp phát xạ positron kết hợp cắt lớp vi tính toàn thân PET-CT được sử dụng để đánh giá toàn diện giai đoạn bệnh, xác định chính xác các ổ di căn xa tại hạch, xương, não hoặc gan, từ đó làm cơ sở khoa học vững chắc để hội đồng đa chuyên khoa xây dựng phác đồ điều trị phù hợp cho từng cá thể.

Biến chứng nguy hiểm có thể gặp khi mắc bệnh ung thư phổi

Ung thư phổi khi không được kiểm soát tốt hoặc ở giai đoạn tiến triển có thể gây ra nhiều biến chứng nặng nề đe dọa trực tiếp đến tính mạng của người bệnh. Một trong những biến chứng thường gặp nhất là tình trạng tràn dịch màng phổi ác tính, xảy ra khi tế bào ung thư xâm lấn vào khoang màng phổi gây tăng tiết dịch, chèn ép nhu mô phổi dẫn đến xẹp phổi và gây suy hô hấp cấp tính cho người bệnh.

Bên cạnh đó, khối u có thể xâm lấn trực tiếp vào màng ngoài tim gây tràn dịch màng tim, làm cản trở quá trình đổ đầy thất của tim và dẫn đến hội chứng ép tim cấp vô cùng nguy hiểm. Khối u phát triển lớn trong lòng khí phế quản cũng có thể làm bít tắc hoàn toàn đường thở, gây viêm phổi tắc nghẽn tái diễn hoặc áp xe phổi thứ phát.

Đặc biệt, ung thư phổi có xu hướng di căn xa theo đường máu và bạch huyết đến các cơ quan trọng yếu trong cơ thể. Khi di căn đến hệ xương, bệnh gây ra các cơn đau nhức dữ dội, hủy xương và gãy xương bệnh lý. Khi di căn đến hệ thần kinh trung ương, khối u gây tăng áp lực nội sọ, co giật, liệt nửa người và suy giảm tri giác. Việc theo dõi sát sao để phát hiện và kiểm soát sớm các biến chứng này có ý nghĩa sống còn trong chăm sóc bệnh nhân ung thư.

Tầm soát ung thư phổi định kỳ ở nhóm đối tượng có nguy cơ cao

Tầm soát ung thư phổi là phương pháp thăm dò cận lâm sàng chủ động nhằm tìm kiếm các tổn thương nốt phổi ác tính ngay từ khi người bệnh chưa bộc lộ bất kỳ triệu chứng nào ra bên ngoài. Chụp cắt lớp vi tính lồng ngực liều thấp (LDCT) hiện là tiêu chuẩn vàng được các hiệp hội ung thư học quốc tế khuyến cáo để tầm soát định kỳ, nhờ khả năng phát hiện tổn thương kích thước nhỏ mà mức độ phơi nhiễm bức xạ chỉ bằng một phần nhỏ so với chụp cắt lớp thông thường.

Đối tượng được khuyến cáo thực hiện tầm soát hàng năm thường là những người trong độ tuổi từ 50 đến 80 tuổi, có tiền sử hút thuốc lá nặng từ 20 gói-năm trở lên (tương đương mỗi ngày hút 1 gói trong vòng 20 năm, hoặc 2 gói mỗi ngày trong vòng 10 năm) và hiện vẫn đang hút thuốc hoặc mới cai thuốc trong vòng 15 năm trở lại đây.

Việc phát hiện ung thư phổi ở giai đoạn sớm thông qua chương trình tầm soát mở ra cơ hội phẫu thuật cắt bỏ khối u triệt để, giúp nâng cao đáng kể tỷ lệ sống thêm và giảm thiểu gánh nặng điều trị xâm lấn cho người bệnh so với việc chỉ phát hiện khi bệnh đã có triệu chứng rầm rộ.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Điều trị ung thư phổi là một quá trình can thiệp y khoa đa mô thức, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên khoa ung bướu, ngoại lồng ngực, xạ trị, giải phẫu bệnh và chăm sóc giảm nhẹ. Lựa chọn phương pháp can thiệp cho mỗi người bệnh phụ thuộc vào loại mô bệnh học của khối u, giai đoạn phát triển của bệnh, sự hiện diện của các dấu ấn sinh học phân tử cũng như tình trạng sức khỏe tổng thể, chức năng tim phổi và bệnh lý nền kèm theo. Mục tiêu điều trị là nhằm loại bỏ tối đa tế bào ác tính, ngăn ngừa tái phát ở giai đoạn sớm, hoặc kiểm soát sự tiến triển của khối u, giảm nhẹ triệu chứng và kéo dài thời gian sống chất lượng ở giai đoạn muộn.

Phẫu thuật là lựa chọn ưu tiên hàng đầu và mang lại cơ hội điều trị triệt căn đối với ung thư phổi không tế bào nhỏ ở giai đoạn sớm khi khối u còn khu trú. Tùy theo vị trí và kích thước tổn thương, phẫu thuật viên có thể chỉ định phẫu thuật nội soi lồng ngực hoặc mổ mở để cắt thùy phổi, cắt phân thùy hoặc cắt toàn bộ một lá phổi đi kèm nạo vét hệ thống hạch bạch huyết trung thất nhằm đánh giá chính xác nguy cơ vi di căn.

Xạ trị sử dụng các chùm tia năng lượng cao để tiêu diệt tế bào ác tính hoặc ức chế khả năng sinh sản của chúng. Phương pháp này có thể được áp dụng độc lập như một giải pháp triệt căn cho những người bệnh giai đoạn sớm không đủ điều kiện phẫu thuật do thể trạng yếu, hoặc phối hợp với hóa trị trong phác đồ hóa xạ trị đồng thời cho giai đoạn tiến triển tại chỗ. Ở giai đoạn di căn, xạ trị giảm nhẹ giúp kiểm soát hiệu quả tình trạng đau nhức xương, ho ra máu dữ dội hoặc chèn ép tủy sống và não bộ.

Các liệu pháp điều trị nội khoa toàn thân đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát bệnh lý. Hóa trị toàn thân sử dụng các thuốc kháng ung thư truyền tĩnh mạch để tiêu diệt các tế bào phân chia nhanh trong toàn bộ cơ thể. Bước tiến vượt bậc của ngành ung thư học hiện nay là các liệu pháp nhắm trúng đích, hoạt động dựa trên cơ chế khóa chặt các protein đột biến thúc đẩy khối u tăng sinh như EGFR hay sắp xếp lại gen ALK, RET, giúp giảm thiểu tác dụng phụ lên mô lành. Cùng với đó, liệu pháp miễn dịch giúp tái kích hoạt hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể để nhận diện và tấn công tế bào ung thư.

Bên cạnh các can thiệp đặc hiệu, chăm sóc giảm nhẹ, tư vấn dinh dưỡng nâng cao thể trạng, tập phục hồi chức năng hô hấp và hỗ trợ tâm lý là những mảnh ghép không thể tách rời giúp người bệnh kiểm soát các tác dụng ngoại ý và nâng cao chất lượng cuộc sống trong suốt hành trình điều trị.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa ung thư phổi quan trọng và mang lại hiệu quả cao nhất là kiên quyết từ bỏ thói quen hút thuốc lá và tránh xa môi trường có khói thuốc thụ động. Sau khi ngừng hút thuốc, niêm mạc đường thở bắt đầu quá trình tự phục hồi, các tế bào biểu mô có tổn thương tiền ác tính dần bị thay thế và nguy cơ mắc ung thư phổi sẽ giảm dần theo từng năm. Việc tạo dựng không gian sống và làm việc hoàn toàn không khói thuốc là sự bảo vệ thiết thực cho cả bản thân và gia đình.

Đối với những người làm việc trong môi trường công nghiệp có tiếp xúc với các hóa chất độc hại như amiăng, bụi khoáng, thạch tín, kim loại nặng hoặc hơi dung môi công nghiệp, việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn lao động là điều bắt buộc. Cần sử dụng đầy đủ các trang thiết bị bảo hộ hô hấp đạt chuẩn, duy trì hệ thống thông gió công nghiệp tốt và tham gia khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ. Tại khu dân cư, việc kiểm tra nồng độ khí phóng xạ radon trong nhà ở, đặc biệt là các không gian tầng hầm hoặc nhà xây trên nền đá granit, sẽ giúp kịp thời triển khai các giải pháp bịt kín khe nứt và tăng cường lưu thông không khí.

Duy trì chế độ ăn uống khoa học, giàu chất chống oxy hóa từ các loại rau xanh lá đậm, củ quả tươi và hạn chế các loại thịt chế biến sẵn giúp tăng cường sức đề kháng cho cơ thể. Thường xuyên tập thể dục thể thao vừa sức giúp tăng dung tích sống và cải thiện chức năng thông khí của phổi. Đồng thời, những cá nhân thuộc nhóm nguy cơ cao như người từ năm mươi tuổi có tiền sử hút thuốc nặng nên chủ động thảo luận với bác sĩ để tham gia chương trình tầm soát ung thư phổi định kỳ bằng chụp cắt lớp vi tính liều thấp nhằm phát hiện sớm các tổn thương tiền lâm sàng.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa hô hấp hoặc ung bướu để được thăm khám chi tiết khi nhận thấy bất kỳ dấu hiệu bất thường nào tại đường thở kéo dài mà không rõ nguyên nhân. Điển hình nhất là tình trạng ho dai dẳng trên ba tuần không thuyên giảm dù đã dùng các biện pháp thông thường, đặc biệt là khi tính chất cơn ho có sự thay đổi rõ rệt ở người có tiền sử hút thuốc lá lâu năm. Hiện tượng ho ra máu, dù chỉ là những tia máu nhỏ lẫn trong đờm hay máu màu nâu rỉ rả, luôn là một dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng đòi hỏi phải được đánh giá y khoa khẩn trương.

Ngoài ra, các triệu chứng như khó thở ngày càng tăng, đau tức ngực âm ỉ hoặc nhói buốt, khàn tiếng kéo dài trên hai tuần không kèm đau họng, cảm giác nuốt vướng, nuốt nghẹn hay hiện tượng sụt cân nhanh chóng không chủ ý đều là các chỉ điểm cần được kiểm tra toàn diện. Trong trường hợp người bệnh xuất hiện các dấu hiệu cấp tính như khó thở dữ dội, tím tái môi đầu chi, ho ra máu đỏ tươi lượng nhiều, hoặc biểu hiện sưng phù đột ngột vùng mặt, mí mắt và vùng cổ kèm theo căng phồng tĩnh mạch cổ, cần đưa người bệnh đến ngay phòng cấp cứu gần nhất vì đây có thể là biến chứng chèn ép đường thở hoặc chèn ép tĩnh mạch chủ trên đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa đại cương và nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh ung thư phổi, hoàn toàn không có giá trị thay thế cho việc chẩn đoán lâm sàng, hội chẩn chuyên khoa hoặc chỉ định điều trị từ bác sĩ. Mỗi cá thể người bệnh có loại mô bệnh học, đột biến gen sinh học, giai đoạn tiến triển và tình trạng sức khỏe nền rất khác biệt, do đó phác đồ can thiệp bắt buộc phải được cá nhân hóa chặt chẽ dựa trên các thăm dò cận lâm sàng chính xác.

Người bệnh và gia đình tuyệt đối không được tự ý mua thuốc điều trị, không áp dụng các bài thuốc nam, thuốc lá dân gian truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng hoặc tự ý dừng, điều chỉnh phác đồ do bệnh viện chỉ định. Việc chậm trễ tiếp cận y tế hiện đại có thể làm lỡ mất thời điểm phẫu thuật triệt căn hoặc khiến bệnh tiến triển nặng nề hơn. Bất kỳ quyết định nào liên quan đến điều trị, chăm sóc giảm nhẹ hay sử dụng các sản phẩm hỗ trợ dinh dưỡng đều cần được thảo luận kỹ lưỡng và có sự đồng thuận từ bác sĩ chuyên khoa ung bướu trực tiếp điều trị.

Kết luận

Ung thư phổi là một bệnh lý ác tính phức tạp với mức độ nguy hiểm cao, song tiên lượng sống của người bệnh ngày càng được cải thiện nhờ những bước tiến vượt bậc của y học hiện đại trong chẩn đoán sớm và các liệu pháp can thiệp đa mô thức. Việc chủ động từ bỏ khói thuốc lá, xây dựng môi trường sống trong lành và duy trì lối sống lành mạnh là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ chức năng hô hấp của mỗi cá nhân.

Nhận biết sớm các triệu chứng cảnh báo và tham gia tầm soát định kỳ ở những đối tượng có nguy cơ cao giúp phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, mở ra cơ hội can thiệp hiệu quả và bảo tồn chất lượng cuộc sống. Khi có bất kỳ biểu hiện nghi ngờ, người bệnh cần chủ động tìm đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám, chẩn đoán chính xác và đồng hành cùng đội ngũ chuyên môn trong suốt quá trình chăm sóc sức khỏe.