Viêm não Nhật Bản có lây không và cách xử trí khi nghi ngờ mắc bệnh

Viêm não Nhật Bản có lây không là gì?

Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm trùng cấp tính ở não do virus viêm não Nhật Bản, một loại virus thuộc chi Flavivirus gây ra. Bệnh lưu hành chủ yếu tại khu vực châu Á và Tây Thái Bình Dương, thường bùng phát vào mùa hè và mùa mưa khi điều kiện khí hậu thuận lợi cho muỗi sinh sôi phát triển. Ổ chứa mầm bệnh trong tự nhiên là các loài chim hoang dã di cư và động vật có vú, đặc biệt là lợn nuôi. Muỗi Culex tritaeniorhynchus sau khi hút máu động vật nhiễm virus sẽ truyền sang người qua vết đốt. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus có thể vượt qua hàng rào máu não để tấn công trực tiếp vào nhu mô não, gây viêm, phù nề và hoại tử các tế bào thần kinh. Mặc dù nhiều trường hợp nhiễm virus chỉ biểu hiện nhẹ hoặc thoáng qua, những ca bệnh tiến triển thành viêm não cấp tính thường diễn biến rất nhanh, đe dọa tính mạng và dễ để lại tổn thương vĩnh viễn nếu không được hỗ trợ y tế tích cực.

Cơ chế lây truyền của virus viêm não Nhật Bản qua trung gian muỗi

Virus viêm não Nhật Bản không có khả năng lây lan trực tiếp giữa người với người thông qua tiếp xúc da, nước bọt, giọt bắn đường hô hấp hay dùng chung vật dụng sinh hoạt. Do đó, việc chăm sóc, thăm nuôi hoặc tiếp xúc gần gũi với người bệnh hoàn toàn an toàn và không tạo ra nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng.

Đường truyền bệnh duy nhất trong tự nhiên là qua đường máu do muỗi đốt. Động vật nuôi như lợn và các loài chim di cư đóng vai trò là vật chủ khuếch đại mầm bệnh, nơi virus nhân lên với số lượng lớn trong máu. Khi muỗi Culex hút máu từ những động vật này, virus sẽ nhân lên trong cơ thể muỗi và truyền sang người trong các lần đốt tiếp theo. Con người được coi là vật chủ ngõ cụt vì nồng độ virus trong máu người rất thấp và chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, khiến muỗi không thể hút đủ lượng virus từ người bệnh để tiếp tục truyền cho người khác.

Nhận diện các dấu hiệu nghi ngờ mắc viêm não Nhật Bản

Thời gian ủ bệnh của viêm não Nhật Bản thường dao động từ năm đến mười lăm ngày sau khi bị muỗi mang mầm bệnh đốt. Bệnh thường khởi phát rất đột ngột với các triệu chứng giống cúm nặng như sốt cao liên tục từ ba mươi chín đến bốn mươi độ C, đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn mửa và mệt mỏi toàn thân.

Khi mầm bệnh bắt đầu tấn công vào nhu mô não, các biểu hiện thần kinh trung ương sẽ nhanh chóng xuất hiện và diễn biến xấu đi trong vòng vài ngày. Người bệnh có thể bị cứng gáy, sợ ánh sáng, run giật cơ, co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ. Trạng thái tri giác suy giảm nhanh từ lơ mơ, li bì, ngủ gà đến lú lẫn, mất định hướng và hôn mê sâu. Ở trẻ nhỏ, dấu hiệu nhận biết có thể kín đáo hơn nhưng rất nguy hiểm như quấy khóc liên tục, thóp phồng, co cứng người hoặc bỏ bú đột ngột.

Cách xử trí ban đầu và can thiệp y tế khi nghi ngờ mắc bệnh

Ngay khi người bệnh xuất hiện triệu chứng sốt cao kèm theo các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương thần kinh, gia đình cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế có chuyên khoa truyền nhiễm. Trong thời gian chờ vận chuyển cấp cứu, cần đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn để tránh sặc chất nôn vào đường thở, nới lỏng quần áo và lau mát hạ sốt bằng nước ấm tại các vùng nách, bẹn. Tuyệt đối không tự ý cho uống thuốc giảm đau liều cao, không cạo gió hay dùng mẹo dân gian.

Hiện nay y học vẫn chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu để tiêu diệt virus viêm não Nhật Bản. Quá trình can thiệp tại các cơ sở hồi sức y tế tập trung vào điều trị hỗ trợ và kiểm soát triệu chứng: duy trì thông khí hỗ trợ hô hấp, truyền dịch chống rối loạn điện giải, kiểm soát cơn co giật bằng thuốc chống động kinh, hạ sốt và sử dụng các biện pháp giảm áp lực nội sọ để bảo vệ tế bào não. Sau giai đoạn cấp, người bệnh cần được hướng dẫn phục hồi chức năng sớm nhằm cải thiện khả năng vận động và ngôn ngữ.

Các biện pháp phòng ngừa viêm não Nhật Bản chủ động

Tiêm vắc xin phòng viêm não Nhật Bản là biện pháp chủ động, bền vững và đem lại hiệu quả bảo vệ cao nhất trước căn bệnh nguy hiểm này. Trẻ em cần được tiêm phòng đầy đủ theo đúng lịch tiêm chủng mở rộng hoặc dịch vụ, và người lớn chưa từng có miễn dịch cũng nên chủ động tiêm phòng hoặc tiêm nhắc lại theo khuyến cáo của cán bộ y tế.

Bên cạnh tiêm chủng, việc cắt đứt trung gian truyền bệnh từ muỗi đốt là yếu tố then chốt giúp bảo vệ sức khỏe cả gia đình. Cần duy trì thói quen ngủ màn cẩn thận kể cả ban ngày lẫn ban đêm, sử dụng kem hoặc xịt chống muỗi khi sinh hoạt ngoài trời và mặc quần áo dài tay sáng màu. Tại khu vực sinh sống, gia đình nên thường xuyên phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, đậy kín các dụng cụ chứa nước để loại bỏ nơi sinh sản của lăng quăng và bọ gậy, đồng thời di dời chuồng trại chăn nuôi lợn ra xa khu vực nhà ở.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá hay chỉ định y khoa từ bác sĩ chuyên khoa. Viêm não Nhật Bản là một cấp cứu thần kinh tối khẩn cấp với tỷ lệ tử vong và biến chứng cao. Khi người bệnh có biểu hiện sốt cao kèm dấu hiệu co giật, ngủ gà hoặc rối loạn ý thức, gia đình tuyệt đối không được tự ý điều trị tại nhà, không áp dụng các phương pháp dân gian hay trì hoãn việc tiếp cận cơ sở y tế chuyên môn.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản không lây trực tiếp từ người sang người mà lây truyền thông qua muỗi Culex mang virus từ động vật sang người. Nhận biết sớm các triệu chứng nguy hiểm và đưa người bệnh đi cấp cứu kịp thời tại cơ sở y tế là chìa khóa then chốt để bảo toàn tính mạng và hạn chế di chứng thần kinh. Mỗi người cần chủ động tiêm phòng vắc xin đầy đủ và tích cực phòng chống muỗi đốt để bảo vệ bản thân và gia đình một cách toàn diện.