Viêm màng não do não mô cầu nhóm B, C: Dấu hiệu và cách phòng ngừa

Tổng quan về viêm màng não mô cầu BC

Viêm màng não mô cầu là tình trạng nhiễm trùng nghiêm trọng ở hệ thần kinh trung ương, cụ thể là lớp màng não bao bọc xung quanh não bộ và tủy sống. Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Neisseria meningitidis, một loại song cầu khuẩn Gram âm hình hạt cà phê. Trong số các nhóm huyết thanh thường gặp gây bệnh ở người như A, B, C, Y, W-135 và X, hai nhóm huyết thanh B và C là những tác nhân lưu hành phổ biến và chịu trách nhiệm cho nhiều ca bệnh nặng cũng như các ổ dịch rải rác trong cộng đồng.

Về mặt dịch tễ học và sinh bệnh học, vi khuẩn não mô cầu có vật chủ tự nhiên duy nhất là con người. Chúng thường khu trú tại niêm mạc vùng hầu họng của người mang mầm bệnh không triệu chứng. Tỷ lệ người lành mang trùng trong cộng đồng có thể dao động tùy theo mật độ dân cư và điều kiện sinh hoạt. Thông thường, hệ thống miễn dịch tại chỗ của niêm mạc hầu họng cùng các kháng thể tự nhiên có thể ức chế sự nhân lên của vi khuẩn. Tuy nhiên, khi gặp điều kiện thuận lợi hoặc khi hàng rào bảo vệ cơ thể suy giảm, vi khuẩn sẽ xâm lấn lớp dưới niêm mạc, đi vào máu và gây nhiễm khuẩn huyết.

Từ dòng máu, vi khuẩn não mô cầu vượt qua hàng rào máu não để khu trú tại khoang dưới nhện và màng não. Sự hiện diện và phát triển nhanh chóng của vi khuẩn kích hoạt phản ứng viêm dữ dội của hệ miễn dịch, giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm, gây phù não, tăng áp lực nội sọ và suy giảm lưu lượng máu nuôi dưỡng nhu mô não. Quá trình bệnh lý này giải thích vì sao bệnh nhân có thể suy sụp tuần hoàn và thần kinh nhanh chóng chỉ sau một khoảng thời gian ngắn kể từ khi xuất hiện những triệu chứng đầu tiên.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh viêm màng não mô cầu BC là vi khuẩn Neisseria meningitidis nhóm huyết thanh B và C. Đây là vi khuẩn hiếu khí (ưa khí), phát triển thuận lợi trong môi trường giàu chất dinh dưỡng có bổ sung khí carbon dioxide. Vi khuẩn sở hữu nhiều yếu tố độc lực tinh vi, bao gồm lớp vỏ polysaccharide giúp chống lại hiện tượng thực bào của bạch cầu, các pili hỗ trợ bám dính chặt vào tế bào biểu mô đường hô hấp, protein màng ngoài và đặc biệt là nội độc tố lipooligosaccharide. Nội độc tố này có khả năng kích hoạt phản ứng viêm toàn thân dữ dội, làm tổn thương nội mô mạch máu và gây ra hiện tượng đông máu nội mạch rải rác.

Con đường lây truyền chính của vi khuẩn não mô cầu là qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn chứa mầm bệnh. Khi người bệnh hoặc người lành mang trùng ho, hắt hơi, nói chuyện gần hoặc tiếp xúc thân mật như hôn, chia sẻ đồ dùng ăn uống, vi khuẩn sẽ phát tán trong không khí và xâm nhập vào niêm mạc mũi họng của người tiếp xúc. Vi khuẩn không tồn tại lâu trong môi trường tự nhiên bên ngoài cơ thể nên sự lây truyền đòi hỏi tiếp xúc trực tiếp hoặc gần gũi trong không gian kín.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh và bùng phát ổ dịch bao gồm:

• Thứ nhất là yếu tố tuổi tác, trong đó trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ dưới năm tuổi và thanh thiếu niên từ mười lăm đến hai mươi bốn tuổi là hai nhóm có tỷ lệ mắc cao nhất do khoảng trống miễn dịch hoặc thói quen sinh hoạt tập thể.
• Thứ hai là môi trường sống đông đúc, khép kín như ký túc xá, doanh trại quân đội, trường mầm non, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lây lan nhanh chóng giữa các cá nhân.
• Thứ ba là tình trạng suy giảm miễn dịch, đặc biệt là những người bị thiếu hụt các thành phần bổ thể giai đoạn cuối, người bị cắt lách hoặc rối loạn chức năng lách, người nhiễm HIV hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch.
• Thứ tư là các tổn thương đường hô hấp trước đó, chẳng hạn như vừa trải qua đợt nhiễm virus cúm hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá, làm suy yếu lớp niêm mạc bảo vệ tự nhiên tại vùng hầu họng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời gian ủ bệnh của vi khuẩn não mô cầu thường kéo dài từ một đến mười ngày, phổ biến nhất là từ ba đến bốn ngày. Bệnh cảnh lâm sàng của viêm màng não mô cầu BC rất đa dạng và có thể biến chuyển nhanh chóng từ nhẹ sang đe dọa tính mạng. Trong giai đoạn đầu, các biểu hiện thường không đặc hiệu và rất dễ nhầm lẫn với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp thông thường do virus như cảm cúm hay viêm họng, bao gồm sốt cao đột ngột, mệt mỏi rã rời, đau nhức cơ bắp toàn thân, chán ăn, buồn nôn hoặc nôn mửa.

Khi vi khuẩn xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương và màng não, các triệu chứng màng não điển hình sẽ xuất hiện rõ rệt. Người bệnh thường đau đầu dữ dội, cơn đau liên tục và không đáp ứng với các thuốc giảm đau thông thường. Kèm theo đó là tình trạng cứng gáy, người bệnh khó hoặc không thể cúi cằm chạm vào ngực. Dấu hiệu sợ ánh sáng biểu hiện qua việc người bệnh khó chịu, chói mắt khi nhìn vào nguồn sáng và thường thích nằm quay mặt vào bóng tối. Tình trạng tri giác có thể suy giảm nhanh chóng, từ ngủ gà, thờ ơ, lú lẫn, kích động cho đến hôn mê hoặc co giật toàn thân.

Một dấu hiệu lâm sàng mang tính cảnh báo đặc biệt trong bệnh do não mô cầu là sự xuất hiện của ban xuất huyết hoại tử. Tổn thương ban đầu thường là các đốm đỏ nhỏ dạng chấm xuất huyết rải rác trên da, sau đó nhanh chóng lan rộng thành các mảng bầm tím có bờ không đều, trung tâm chuyển sang màu xám đen hoặc hoại tử. Đặc điểm cốt lõi của ban xuất huyết do não mô cầu là không biến mất khi làm nghiệm pháp ấn ngón tay hoặc ấn đáy ly thủy tinh trong suốt lên bề mặt ban.

Ở đối tượng trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, các triệu chứng màng não kinh điển thường rất khó nhận biết hoặc không biểu hiện rõ. Cha mẹ cần đặc biệt chú ý đến các dấu hiệu tinh vi nhưng rất nguy hiểm như trẻ sốt cao hoặc hạ thân nhiệt, bỏ bú, nôn trớ liên tục, quấy khóc không dỗ được hoặc đáp ứng kém với kích thích. Trẻ có thể phát ra tiếng khóc thét the thé khác thường, giảm trương lực cơ khiến người mềm oặt, thóp trước phồng căng khi sờ nắn nhẹ, da nhợt nhạt hoặc nổi vân tím dạng lưới.

Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh viêm màng não mô cầu BC đòi hỏi sự nhanh chóng và chuẩn xác từ phía các bác sĩ lâm sàng, bởi vì bất kỳ sự chậm trễ nào trong điều trị cũng có thể làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong. Quá trình chẩn đoán bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử tiếp xúc dịch tễ, thời gian khởi phát triệu chứng và thăm khám lâm sàng tỉ mỉ nhằm tìm kiếm các dấu hiệu kích thích màng não như dấu hiệu cứng gáy, dấu hiệu Kernig, dấu hiệu Brudzinski, đồng thời đánh giá cẩn thận bề mặt da để phát hiện sớm ban xuất huyết hoại tử.

Xét nghiệm tiêu chuẩn vàng để xác định tình trạng viêm màng não là chọc dò tủy sống lấy dịch não tủy, trừ trường hợp bệnh nhân có dấu hiệu tăng áp lực nội sọ nặng, tụt kẹt não hoặc rối loạn đông máu nghiêm trọng cần trì hoãn thủ thuật. Dịch não tủy của bệnh nhân viêm màng não mủ do não mô cầu thường có màu đục như nước vo gạo, áp lực dịch tăng cao, số lượng tế bào bạch cầu tăng vọt với ưu thế bạch cầu đa nhân trung tính, nồng độ protein tăng cao và nồng độ glucose giảm rõ rệt so với đường huyết cùng thời điểm.

Các kỹ thuật cận lâm sàng trực tiếp giúp định danh Neisseria meningitidis bao gồm soi nhuộm Gram dịch não tủy hoặc bệnh phẩm dịch từ nốt ban để tìm song cầu khuẩn Gram âm hình hạt cà phê nằm trong hoặc ngoài tế bào bạch cầu. Nuôi cấy dịch não tủy và cấy máu trên môi trường thạch sô cô la hoặc thạch máu giúp phân lập vi khuẩn và làm kháng sinh đồ. Bên cạnh đó, xét nghiệm sinh học phân tử phản ứng chuỗi polymerase giúp phát hiện nhanh chóng vật liệu di truyền của vi khuẩn và xác định chính xác nhóm huyết thanh B hoặc C, đặc biệt hữu ích trong các trường hợp bệnh nhân đã được sử dụng kháng sinh trước khi lấy bệnh phẩm. Các xét nghiệm máu tổng quát như công thức máu, protein phản ứng C, procalcitonin và đông máu toàn bộ cũng được thực hiện để đánh giá mức độ nhiễm trùng và tình trạng rối loạn chức năng cơ quan.

Biến chứng nghiêm trọng và di chứng lâu dài của viêm màng não mô cầu BC

Viêm màng não mô cầu BC có thể để lại nhiều biến chứng cấp tính nguy kịch đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được khống chế kịp thời. Biến chứng cấp tính đáng sợ nhất là sốc nhiễm trùng kết hợp với hội chứng đông máu nội mạch rải rác. Tình trạng này dẫn đến tắc nghẽn các vi mạch máu nuôi dưỡng, gây hoại tử da lan rộng và hoại tử các đầu chi, trong nhiều trường hợp bắt buộc bác sĩ phải chỉ định phẫu thuật đoạn chi để bảo toàn sự sống cho bệnh nhân. Suy tuyến thượng thận cấp tính do xuất huyết hai bên tuyến thượng thận, hay còn gọi là hội chứng Waterhouse-Friderichsen, cũng là một biến chứng tối cấp dẫn đến trụy mạch đột ngột và tử vong nhanh chóng.

Bên cạnh các nguy cơ đe dọa tính mạng trong giai đoạn cấp, có khoảng mười đến hai mươi phần trăm những người may mắn sống sót sau cơn bạo bệnh phải đối mặt với các di chứng thể chất và thần kinh vĩnh viễn. Mất thính lực thần kinh giác quan từ một bên đến điếc hoàn toàn cả hai tai là di chứng giác quan thường gặp nhất, đòi hỏi sự can thiệp cấy ốc tai điện tử hoặc máy trợ thính sau này. Các tổn thương thực thể ở nhu mô não có thể dẫn đến suy giảm nhận thức, chậm phát triển trí tuệ ở trẻ nhỏ, rối loạn hành vi, mất khả năng vận động hoặc chứng động kinh dai dẳng. Ngoài ra, người bệnh còn có thể bị giảm thị lực, mù lòa hoặc suy giảm chức năng thận mạn tính do hậu quả của hoại tử ống thận cấp trong đợt sốc nhiễm trùng.

Đặc điểm sinh học và khả năng sống sót của vi khuẩn não mô cầu ngoài môi trường

Vi khuẩn Neisseria meningitidis là một loại song cầu khuẩn Gram âm, có hình thái đặc trưng giống hai hạt cà phê úp mặt vào nhau. Dưới kính hiển vi quang học, chúng thường tồn tại thành từng đôi nằm bên trong tế bào bạch cầu đa nhân thoái hóa hoặc trôi nổi tự do trong dịch mô. Vi khuẩn này rất nhạy cảm với các yếu tố lý hóa thông thường và đòi hỏi điều kiện nuôi cấy khắt khe trên các môi trường dinh dưỡng đặc biệt như thạch máu hoặc thạch sô cô la, trong điều kiện ủ ấm ở nhiệt độ cơ thể người và có bổ sung khí carbon dioxide.

Khác với nhiều loại vi khuẩn tạo nha bào có thể tồn tại nhiều tháng ngoài tự nhiên, vi khuẩn não mô cầu có sức đề kháng rất yếu ở môi trường bên ngoài cơ thể vật chủ. Chúng rất nhạy cảm với sự khô hanh, ánh sáng mặt trời chiếu trực tiếp, nhiệt độ lạnh hoặc nhiệt độ cao và các chất khử trùng thông thường. Vi khuẩn chỉ có thể tồn tại trong thời gian rất ngắn, thường không quá vài phút đến vài giờ trên các bề mặt vật dụng sinh hoạt như đồ chơi, bàn ghế, tay nắm cửa hay sàn nhà. Do đó, việc lây truyền bệnh chủ yếu diễn ra khi có sự tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp rất gần với các giọt dịch tiết đường hô hấp của người mang vi khuẩn, chứ hiếm khi bùng phát gián tiếp qua việc tiếp xúc với các bề mặt vật lý sau một khoảng thời gian dài.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Viêm màng não mô cầu BC là một tình trạng cấp cứu y khoa tối khẩn cấp. Nguyên tắc xử trí hàng đầu là can thiệp kháng sinh thích hợp càng sớm càng tốt ngay khi nghi ngờ trên lâm sàng, thậm chí trước khi có kết quả xét nghiệm dịch não tủy nếu việc chọc dò bị trì hoãn, bởi vì tỷ lệ tử vong tăng lên theo từng giờ chậm trễ. Bệnh nhân bắt buộc phải được điều trị nội trú tại các cơ sở y tế có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc khoa hồi sức tích cực để được theo dõi sát sao các dấu hiệu sinh tồn và chức năng các cơ quan.

Về mặt điều trị đặc hiệu, các bác sĩ sẽ chỉ định liệu pháp kháng sinh phổ rộng đường tĩnh mạch có khả năng thấm tốt qua hàng rào máu não đang bị viêm. Nhóm cephalosporin thế hệ ba thường là lựa chọn ưu tiên ban đầu khi chưa có kết quả kháng sinh đồ. Sau khi vi khuẩn được phân lập và xác định độ nhạy cảm, phác đồ kháng sinh có thể được điều chỉnh tinh gọn nhằm tối ưu hóa hiệu quả diệt khuẩn và hạn chế nguy cơ kháng thuốc. Thời gian điều trị kháng sinh đường tĩnh mạch thường kéo dài đủ ngày theo hướng dẫn chuyên môn để đảm bảo tiêu diệt hoàn toàn mầm bệnh trong dịch não tủy.

Liệu pháp chống viêm bằng corticosteroid, cụ thể là dexamethasone tiêm tĩnh mạch trước hoặc cùng lúc với liều kháng sinh đầu tiên, thường được cân nhắc áp dụng cho một số nhóm bệnh nhân nhằm làm giảm phản ứng viêm quá mức khi vi khuẩn bị ly giải. Biện pháp này giúp hạn chế nguy cơ phù não, giảm tổn thương các dây thần kinh sọ não và phòng ngừa biến chứng giảm hoặc mất thính lực lâu dài.

Bên cạnh kháng sinh và kháng viêm, hồi sức tích cực và điều trị hỗ trợ đóng vai trò sống còn trong việc bảo toàn tính mạng người bệnh. Các biện pháp này bao gồm kiểm soát đường thở và thông khí nhân tạo nếu bệnh nhân suy hô hấp hoặc hôn mê; bù dịch tinh thể và sử dụng các thuốc vận mạch để ổn định huyết động trong trường hợp sốc nhiễm khuẩn; điều chỉnh cân bằng nước, điện giải và toan kiềm; hạ sốt, an thần và kiểm soát các cơn co giật. Đối với các tổn thương hoại tử da hoặc hoại tử đầu chi do đông máu nội mạch rải rác, việc chăm sóc vết thương tại chỗ và can thiệp ngoại khoa cắt lọc sẽ được các chuyên gia đánh giá thận trọng ở giai đoạn ổn định.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Tiêm chủng vắc xin là biện pháp chủ động, an toàn và mang lại hiệu quả cao nhất trong việc phòng ngừa bệnh viêm màng não do vi khuẩn não mô cầu nói chung và nhóm huyết thanh B, C nói riêng. Hiện nay, các loại vắc xin phòng ngừa não mô cầu đã được nghiên cứu và phát triển để tạo miễn dịch đặc hiệu chống lại từng nhóm huyết thanh. Người dân cần chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ tiêm chủng để nắm rõ lịch tiêm phù hợp theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và loại vắc xin sẵn có tại địa phương. Việc hoàn thành đầy đủ các mũi tiêm cơ bản và mũi nhắc lại theo khuyến nghị y khoa giúp cơ thể duy trì lượng kháng thể bảo vệ bền vững.

Dự phòng bằng thuốc kháng sinh cho những người tiếp xúc gần là biện pháp can thiệp khẩn cấp rất quan trọng khi có ca bệnh được xác định. Những người sống cùng nhà, bạn cùng phòng trong ký túc xá, trẻ cùng lớp mẫu giáo hoặc nhân viên y tế trực tiếp thực hiện các thủ thuật can thiệp đường thở không có bảo hộ cần được bác sĩ đánh giá để chỉ định kháng sinh dự phòng đường uống sớm. Mục tiêu của việc này là loại trừ tình trạng người lành mang trùng tại vùng tỵ hầu và cắt đứt chuỗi lây truyền trong cộng đồng.

Bên cạnh vắc xin và thuốc dự phòng, việc duy trì lối sống lành mạnh và vệ sinh cá nhân hằng ngày giúp củng cố hàng rào phòng bệnh. Mỗi người nên thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi hoặc trước khi ăn uống; súc miệng họng thường xuyên bằng nước muối sinh lý; che miệng khi ho và không dùng chung đồ dùng cá nhân như ly uống nước, thìa đũa, bàn chải đánh răng. Giữ cho nhà cửa, lớp học và nơi làm việc thông thoáng, sạch sẽ, định kỳ lau chùi các bề mặt tiếp xúc thường xuyên cũng góp phần làm giảm nguy cơ lây lan mầm bệnh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Viêm màng não mô cầu BC có tốc độ diễn tiến rất nhanh và có thể chuyển biến xấu chỉ trong vài giờ ngắn ngủi. Do đó, người bệnh hoặc người nhà cần tìm kiếm sự chăm sóc y tế khẩn cấp ngay lập tức tại các bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào.

Các dấu hiệu khẩn cấp đòi hỏi phải gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến khoa cấp cứu ngay bao gồm:

• Sốt cao đột ngột đi kèm với đau đầu dữ dội, nôn mửa liên tục và cứng cổ khiến người bệnh không thể cúi đầu;
• Xuất hiện các nốt hoặc mảng ban xuất huyết màu đỏ tím trên da lan nhanh và không đổi màu khi ấn vào;
• Thay đổi trạng thái tâm thần như lú lẫn, nói nhảm, kích động, lơ mơ khó đánh thức hoặc hôn mê;
• Xuất hiện các cơn co giật toàn thân hoặc co giật cục bộ;
• Ở trẻ nhỏ, các biểu hiện nguy cấp là bỏ bú hoàn toàn, tiếng khóc thét the thé rên rỉ, thóp phồng căng, người mềm nhũn, thở gấp hoặc da tái nhợt nổi vân tím.

Người nhà tuyệt đối không tự ý cho người bệnh uống thuốc hạ sốt rồi tiếp tục theo dõi tại nhà khi đã có các dấu hiệu nghi ngờ màng não hoặc phát ban xuất huyết. Việc trì hoãn đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế chuyên khoa có thể làm mất đi thời gian vàng để cứu sống tính mạng và ngăn ngừa những biến chứng thần kinh không thể phục hồi.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và cung cấp kiến thức tham khảo chung, hoàn toàn không thay thế cho việc chẩn đoán, tư vấn chuyên môn hoặc phác đồ điều trị trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa. Viêm màng não mô cầu là bệnh truyền nhiễm tối cấp, biểu hiện lâm sàng ở mỗi cá nhân có thể khác nhau và đòi hỏi sự đánh giá toàn diện tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị xét nghiệm và hồi sức.

Người đọc tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau hay bất kỳ loại dược phẩm nào để tự điều trị tại nhà khi phát hiện triệu chứng sốt kèm theo đau đầu, cứng cổ hoặc nốt xuất huyết. Việc tự ý dùng thuốc không chỉ không ngăn chặn được sự tiến triển của bệnh mà còn làm lu mờ các triệu chứng kinh điển, gây khó khăn cho quá trình chẩn đoán chính xác của bác sĩ. Đối với việc tiêm chủng vắc xin và sử dụng kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc, người dân cần đến các trung tâm tiêm chủng hoặc cơ sở y tế dự phòng để được bác sĩ khám sàng lọc và hướng dẫn cụ thể theo đúng quy định chuyên môn.

Kết luận

Viêm màng não mô cầu BC là một trong những căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với cả trẻ em và người lớn, với đặc tính khởi phát đột ngột, diễn tiến tối cấp và nguy cơ để lại những di chứng nặng nề suốt đời. Mức độ nghiêm trọng của bệnh phụ thuộc rất lớn vào tính kịp thời trong phát hiện triệu chứng và can thiệp y tế chuyên sâu.

Hiểu rõ căn bệnh, nhanh chóng nhận diện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao, cứng cổ, lú lẫn và ban xuất huyết hoại tử là yếu tố quyết định giúp cứu sống người bệnh. Bên cạnh việc nâng cao cảnh giác lâm sàng, chủ động tiêm phòng đầy đủ các loại vắc xin não mô cầu theo khuyến cáo của cơ quan y tế và thực hiện lối sống vệ sinh lành mạnh chính là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ bản thân, gia đình và toàn xã hội trước nguy cơ bùng phát dịch bệnh.