Viêm kết mạc mắt: Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Tổng quan về viêm kết mạc mắt

Kết mạc là một màng nhầy mỏng, trong suốt, có cấu trúc linh hoạt che phủ bề mặt lòng trắng của mắt và lót bên trong các nếp mí. Lớp màng này đóng vai trò bảo vệ quan trọng cho nhãn cầu bằng cách sản xuất chất nhầy và dịch lỏng để bôi trơn bề mặt mắt, đồng thời ngăn chặn các dị vật, bụi bẩn và vi sinh vật gây hại xâm nhập vào các cấu trúc sâu hơn bên trong mắt.

Khi kết mạc bị viêm, các mạch máu vi thể phân bố dày đặc trên màng này phản ứng bằng cách giãn nở và sung huyết, làm cho tròng trắng chuyển sang màu hồng nhạt hoặc đỏ đậm. Hiện tượng này giải thích lý do vì sao bệnh thường được gọi nôm na trong đời sống là bệnh đau mắt đỏ. Cùng với sự thay đổi màu sắc, phản ứng viêm kích thích tăng tiết dịch, gây phù nề mi mắt và tạo cảm giác ngứa rát, khó chịu liên tục cho người bệnh.

Về phân loại lâm sàng, viêm kết mạc mắt được chia thành các nhóm chính dựa trên tác nhân khởi phát. Nhóm viêm kết mạc nhiễm trùng bao gồm các ca bệnh do virus, vi khuẩn hoặc hiếm hơn là ký sinh trùng, thường có xu hướng bùng phát thành đợt dịch trong gia đình, trường học hoặc công sở. Nhóm không nhiễm trùng bao gồm viêm kết mạc dị ứng xuất hiện theo mùa hoặc quanh năm khi tiếp xúc dị nguyên, viêm kết mạc cơ học do đeo kính áp tròng kéo dài, và viêm kết mạc kích ứng do tiếp xúc với hóa chất, khói bụi hay clo trong nước hồ bơi.

Mặc dù triệu chứng bề ngoài có vẻ tương đồng, cơ chế bệnh sinh của từng thể hoàn toàn khác nhau. Việc hiểu đúng bản chất giải phẫu và sinh lý bệnh của kết mạc giúp người bệnh không chủ quan, tránh tự ý áp dụng các biện pháp truyền miệng nguy hiểm và chủ động tìm kiếm sự chăm sóc y tế chuẩn xác.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gây viêm kết mạc mắt rất đa dạng, được phân chia thành ba nhóm bệnh sinh cốt lõi gồm nhiễm trùng, phản ứng dị ứng và kích ứng môi trường hoặc hóa chất. Trong nhóm nhiễm trùng, virus là căn nguyên hàng đầu, đặc biệt là các chủng Adenovirus, bên cạnh Enterovirus hoặc Coxsackievirus. Viêm kết mạc do virus có khả năng lây truyền rất mạnh qua các giọt bắn đường hô hấp khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mắt người bệnh. Virus cũng có thể lây lan dọc theo niêm mạc từ ổ nhiễm trùng tai mũi họng đến mắt thông qua ống lệ mũi.

Bên cạnh virus, vi khuẩn cũng là nguyên nhân phổ biến gây nhiễm trùng mắt. Các chủng vi khuẩn thường gặp bao gồm tụ cầu vàng Staphylococcus aureus, phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae và Haemophilus influenzae. Vi khuẩn thường xâm nhập khi người bệnh đưa tay chưa rửa sạch lên dụi mắt hoặc sử dụng chung dụng cụ trang điểm mắt bị nhiễm bẩn. Đặc biệt, tình trạng viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh có thể xuất phát từ việc tiếp xúc với lậu cầu khuẩn Neisseria gonorrhoeae hoặc Chlamydia trachomatis trong đường sinh dục của người mẹ khi chuyển dạ qua ngả âm đạo, đòi hỏi phải được cấp cứu y khoa ngay lập tức.

Đối với nhóm không nhiễm trùng, viêm kết mạc dị ứng xuất hiện khi hệ thống miễn dịch phản ứng quá mức với các dị nguyên từ môi trường như phấn hoa, lông thú nuôi, mạt bụi nhà hoặc nấm mốc. Một dạng viêm dị ứng đặc thù là viêm kết mạc nhú gai khổng lồ, thường gặp ở những người sử dụng kính áp tròng cứng hoặc kính mềm thời gian dài mà không vệ sinh định kỳ, do sự cọ xát cơ học liên tục của dị vật lên bề mặt kết mạc sụn mi. Ngoài ra, viêm kết mạc kích ứng có thể bùng phát sau khi mắt tiếp xúc với clo trong nước bể bơi, khói thuốc lá, dung môi tẩy rửa hoặc bụi công nghiệp.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh bao gồm thói quen vệ sinh cá nhân kém, không rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào mắt, dùng chung khăn lau mặt, vỏ gối hoặc kính mắt với người khác. Người đeo kính áp tròng không tuân thủ quy trình sát khuẩn, đeo kính khi ngủ hoặc đi bơi cũng đối mặt với nguy cơ nhiễm trùng rất cao. Bên cạnh đó, người có cơ địa dị ứng, người suy giảm miễn dịch và những người sinh hoạt trong môi trường đông đúc như trường mầm non, ký túc xá hay công sở là đối tượng đặc biệt nhạy cảm trong các đợt bùng phát dịch đau mắt đỏ.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của viêm kết mạc mắt có thể thay đổi tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh, nhưng dấu hiệu nổi bật nhất luôn là tình trạng đỏ lòng trắng mắt và sưng nhẹ kết mạc mi. Người bệnh thường có cảm giác cộm xốn, ngứa ngáy hoặc cay rát như có hạt cát nằm bên trong mắt. Phản ứng viêm cũng kích thích các tuyến tiết hoạt động mạnh, dẫn đến hiện tượng chảy nước mắt liên tục và gia tăng tiết dịch nhầy.

Đặc điểm của dịch tiết mắt là manh mối lâm sàng quan trọng để phân biệt sơ bộ thể bệnh. Trong viêm kết mạc do virus, dịch mắt thường trong, loãng như nước mắt và có thể kèm theo triệu chứng sưng nhẹ hạch bạch huyết ở vùng trước tai hoặc dưới hàm. Người bệnh cũng có thể có các dấu hiệu nhiễm siêu vi toàn thân như sốt nhẹ, đau họng hoặc chảy nước mũi. Ngược lại, viêm kết mạc do vi khuẩn thường đặc trưng bởi dịch tiết mủ màu vàng hoặc xanh lá cây, có độ quánh dính cao khiến hai bờ mi dính chặt vào nhau sau một đêm ngủ dậy. Trong khi đó, viêm kết mạc dị ứng thường gây ngứa mắt dữ dội, cộm rát cả hai bên mắt cùng lúc và kèm theo hắt hơi, ngứa mũi.

Bên cạnh các biểu hiện thông thường, người bệnh cần đặc biệt chú ý đến các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Cảm giác đau nhức mắt dữ dội, đau sâu bên trong hốc mắt, giảm thị lực rõ rệt hoặc nhìn thấy quầng sáng xung quanh nguồn sáng là những tín hiệu bất thường không thuộc về viêm kết mạc đơn thuần. Tình trạng sợ ánh sáng chói đến mức không thể mở mắt hoặc xuất hiện đốm trắng đục trên tròng đen cũng cảnh báo nguy cơ viêm loét giác mạc.

Cần lưu ý phân biệt viêm kết mạc với một số bệnh lý mắt cấp tính có biểu hiện đỏ mắt tương tự nhưng nguy hiểm hơn rất nhiều. Các bệnh lý như cơn glôcôm góc đóng cấp tính, viêm màng bồ đào trước hoặc viêm giác mạc sâu đều gây đỏ mắt nhưng đi kèm với suy giảm thị lực và đau nhức dữ dội. Trong khi viêm kết mạc mắt thông thường chỉ làm mờ mắt thoáng qua do dịch tiết bám trên bề mặt và sẽ trong trở lại ngay sau khi chớp mắt hoặc rửa sạch ghèn.

Chẩn đoán

Chẩn đoán viêm kết mạc mắt đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng của bác sĩ chuyên khoa mắt nhằm xác định chính xác nguyên nhân, loại trừ các tổn thương giác mạc kết hợp và phân biệt với các bệnh lý nhãn khoa nguy hiểm khác. Quy trình bắt đầu bằng việc khai thác chi tiết bệnh sử, bao gồm thời điểm xuất hiện triệu chứng, bệnh khởi phát ở một hay cả hai mắt, tính chất dịch tiết và cảm giác đau nhức hay ngứa rát. Bác sĩ cũng sẽ tìm hiểu về các yếu tố dịch tễ như tiền sử tiếp xúc với người đau mắt đỏ, thói quen sử dụng kính áp tròng, môi trường làm việc và tiền sử bệnh lý dị ứng của bản thân hoặc gia đình.

Bước tiếp theo là kiểm tra chức năng thị giác thông qua việc đo thị lực bằng bảng thị lực chuẩn. Đây là bước căn bản nhưng vô cùng thiết yếu, bởi viêm kết mạc thông thường không làm suy giảm thị lực thực sự. Nếu thị lực của người bệnh giảm đáng kể ngay cả sau khi đã lau sạch dịch tiết, bác sĩ sẽ nghi ngờ có sự tổn thương phối hợp tại giác mạc hoặc cấu trúc bên trong nhãn cầu.

Sau đó, bác sĩ tiến hành thăm khám cấu trúc mắt bằng máy sinh hiển vi khám mắt có đèn khe. Dụng cụ này cung cấp hình ảnh phóng đại chi tiết của mi mắt, kết mạc nhãn cầu, kết mạc sụn mi và màng phim nước mắt. Bác sĩ có thể lật nhẹ mí mắt để tìm kiếm sự hiện diện của các hột viêm hoặc nhú gai khổng lồ. Kỹ thuật nhuộm bề mặt nhãn cầu bằng dung dịch thuốc nhuộm huỳnh quang fluorescein kết hợp với ánh sáng xanh coban thường được áp dụng để kiểm tra độ toàn vẹn của biểu mô giác mạc, giúp phát hiện sớm các vết trầy xước, trợt hoặc loét giác mạc.

Trong hầu hết các trường hợp thông thường, bác sĩ có thể đưa ra kết luận chẩn đoán dựa trên hình ảnh lâm sàng. Tuy nhiên, với những trường hợp viêm kết mạc mủ nặng, bệnh kéo dài không đáp ứng điều trị ban đầu, nghi ngờ nhiễm khuẩn lậu hoặc viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh, bác sĩ sẽ chỉ định lấy mẫu quệt dịch kết mạc để nhuộm soi tìm vi khuẩn, nuôi cấy làm kháng sinh đồ hoặc thực hiện xét nghiệm sinh học phân tử để xác định chính xác tác nhân gây bệnh.

Biến chứng có thể gặp khi mắc bệnh viêm kết mạc mắt

Phần lớn các trường hợp viêm kết mạc mắt đều có diễn tiến lành tính và hồi phục hoàn toàn sau một đến hai tuần mà không để lại bất kỳ di chứng lâu dài nào đối với chức năng thị giác. Tuy nhiên, nếu bệnh không được xử trí đúng cách, bị bội nhiễm hoặc do các chủng vi sinh vật có độc lực cao gây ra, người bệnh có thể đối mặt với những biến chứng nghiêm trọng đe dọa thị lực.

Biến chứng đáng lo ngại nhất là tình trạng viêm lan rộng từ kết mạc sang giác mạc, hay còn gọi là viêm giác mạc. Các tác nhân như vi khuẩn lậu cầu Neisseria gonorrhoeae, vi khuẩn Chlamydia trachomatis hoặc một số phân type Adenovirus nguy cơ cao có thể gây viêm giác mạc chấm nông, loét giác mạc hoặc tạo các đám thâm nhiễm dưới biểu mô giác mạc. Nếu không được kiểm soát kịp thời, các ổ loét này có thể để lại sẹo đục vĩnh viễn trên giác mạc, làm suy giảm thị lực nghiêm trọng và cản trở tầm nhìn của người bệnh.

Bên cạnh đó, viêm kết mạc do virus kéo dài có thể dẫn đến sự hình thành màng giả (pseudomembrane) bám chặt trên bề mặt kết mạc sụn mi. Màng giả này gây cản trở hấp thu thuốc nhỏ mắt, làm tăng phản ứng viêm và có thể gây chảy máu, dính mi mắt nếu không được bác sĩ chuyên khoa bóc tách cẩn thận. Ở những người viêm kết mạc dị ứng thể nặng hoặc dùng thuốc tra mắt không đúng cách, bề mặt nhãn cầu có thể bị khô mạn tính, biến dạng bờ mi hoặc trợt biểu mô tái phát, đòi hỏi phải theo dõi nhãn khoa lâu dài.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu chính trong quản lý và xử trí viêm kết mạc mắt là giảm thiểu cảm giác khó chịu, hỗ trợ kiểm soát tình trạng viêm, ngăn chặn lây lan cho mắt còn lại cũng như những người xung quanh, đồng thời bảo vệ giác mạc khỏi các biến chứng nguy hiểm. Phương pháp tiếp cận cụ thể luôn phụ thuộc hoàn toàn vào tác nhân gây bệnh do bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán, do đó người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc hoặc áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng.

Đối với viêm kết mạc do virus thông thường, bệnh có tính chất tự giới hạn và thường tự thoái triển trong khoảng từ bảy đến mười bốn ngày khi hệ miễn dịch của cơ thể kiểm soát được virus. Hướng xử trí chủ yếu là chăm sóc hỗ trợ triệu chứng bằng cách vệ sinh mắt hàng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương không chất bảo quản, nhỏ nước mắt nhân tạo để làm dịu cảm giác cộm xốn và chườm lạnh mi mắt để giảm phù nề. Thuốc kháng sinh nhỏ mắt hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt virus, do đó việc lạm dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định là không cần thiết và làm tăng nguy cơ kháng thuốc. Các thuốc kháng virus đặc hiệu chỉ được bác sĩ cân nhắc trong những trường hợp hiếm hoi như viêm kết mạc do virus herpes simplex.

Đối với viêm kết mạc do vi khuẩn, bác sĩ chuyên khoa sẽ thăm khám và chỉ định loại thuốc nhỏ mắt hoặc thuốc mỡ tra mắt chứa kháng sinh phù hợp với phổ tác dụng lâm sàng. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt thời gian sử dụng thuốc theo hướng dẫn y khoa, không được tự ý ngừng thuốc ngay khi mắt vừa bớt đỏ vì có thể gây tái phát và sinh ra các chủng vi khuẩn đề kháng. Trong trường hợp viêm kết mạc dị ứng, biện pháp quan trọng hàng đầu là xác định và cách ly tối đa khỏi dị nguyên kích ứng, kết hợp với các dung dịch nhỏ mắt hỗ trợ chống dị ứng được bác sĩ chỉ định.

Một nguyên tắc an toàn cực kỳ quan trọng là người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt phối hợp chứa hoạt chất corticoid. Mặc dù corticoid có thể làm mắt bớt đỏ rất nhanh chóng, việc sử dụng không có chỉ định và thiếu sự giám sát của bác sĩ nhãn khoa có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng như bùng phát loét giác mạc do nấm hoặc virus herpes, tăng nhãn áp và teo gai thị gây mù lòa vĩnh viễn. Trong suốt quá trình theo dõi, người bệnh cần ngừng hoàn toàn việc đeo kính áp tròng, tránh dụi mắt và sử dụng bông gạc y tế dùng một lần riêng biệt cho từng bên mắt khi vệ sinh ghèn mắt.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa viêm kết mạc mắt đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa việc duy trì thói quen vệ sinh cá nhân nghiêm ngặt và kiểm soát tốt môi trường sống xung quanh, đặc biệt trong các thời điểm bùng phát dịch đau mắt đỏ trong cộng đồng. Biện pháp then chốt và đơn giản nhất là thường xuyên rửa tay bằng xà phòng và nước sạch dưới vòi chảy trong ít nhất hai mươi giây, hoặc sử dụng dung dịch sát khuẩn tay có nồng độ cồn phù hợp, nhất là trước và sau khi chạm vào vùng mặt hoặc thực hiện thao tác nhỏ mắt.

Bên cạnh đó, mỗi người cần xây dựng thói quen không đưa tay lên dụi mắt nhằm tránh gây trầy xước biểu mô và đưa mầm bệnh từ môi trường vào nhãn cầu. Tuyệt đối không dùng chung các vật dụng cá nhân có nguy cơ truyền nhiễm cao như khăn mặt, khăn tắm, vỏ gối, kính râm, thuốc nhỏ mắt hoặc đồ mỹ phẩm trang điểm mắt như mascara và chì kẻ mí. Các vật dụng cá nhân như chăn màn, gối nệm nên được giặt giũ thường xuyên bằng nước ấm và phơi dưới ánh nắng mặt trời để tiêu diệt mầm bệnh tồn lưu.

Đối với những người sử dụng kính áp tròng, việc tuân thủ quy trình vệ sinh là yếu tố sống còn để ngăn ngừa viêm nhiễm. Cần rửa tay sạch trước khi tháo lắp kính, sử dụng dung dịch ngâm khử trùng chuyên dụng, thay dung dịch mới mỗi ngày và không bao giờ dùng nước máy để rửa kính hoặc khay đựng. Người dùng tuyệt đối không đeo kính áp tròng qua đêm trừ khi có chỉ định y khoa chuyên biệt, đồng thời tháo bỏ kính trước khi đi bơi hoặc tắm nước nóng.

Để bảo vệ mắt khỏi tác nhân kích ứng và dị nguyên, việc đeo kính râm hoặc kính bảo hộ khi đi ngoài đường bụi bặm hoặc làm việc trong môi trường nhiều khói hóa chất là rất cần thiết. Khi bơi lội tại các hồ bơi công cộng, nên sử dụng kính bơi ôm sát mặt để ngăn mắt tiếp xúc với clo và vi khuẩn tồn tại trong nước. Nếu trong gia đình có người đang mắc bệnh đau mắt đỏ, cần bố trí đồ dùng sinh hoạt riêng, khử khuẩn các bề mặt tiếp xúc chung như tay nắm cửa, điều khiển tivi và người bệnh nên nghỉ ngơi tại nhà trong giai đoạn tiết nhiều dịch để hạn chế lây lan cho trường học hay công sở.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Mặc dù phần lớn các trường hợp viêm kết mạc mắt có diễn tiến lành tính, người bệnh cần chủ động đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được thăm khám kịp thời khi nhận thấy các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm. Việc trì hoãn khám có thể dẫn đến chẩn đoán sót các bệnh lý cấp cứu nhãn khoa hoặc để lại di chứng sẹo giác mạc vĩnh viễn.

Bạn cần đi khám bác sĩ nhãn khoa ngay lập tức nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào sau đây:

• Cảm giác đau nhức mắt dữ dội, đau nhức sâu bên trong nhãn cầu hoặc đau lan lên nửa đầu cùng bên.
• Thị lực suy giảm đột ngột, nhìn mờ, thấy bóng mờ hoặc thấy quầng sáng xung quanh ánh đèn mà không cải thiện sau khi đã chớp mắt làm sạch dịch tiết.
• Mắt cực kỳ nhạy cảm với ánh sáng, chói mắt dữ dội đến mức không thể tự mở mắt trong điều kiện ánh sáng bình thường.
• Tròng đen của mắt xuất hiện các đốm trắng đục, bề mặt giác mạc mất độ bóng mịn hoặc đỏ sẫm lan tỏa tập trung quanh rìa tròng đen.
• Mắt tiết dịch mủ đặc màu vàng xanh với số lượng lớn, chảy mủ liên tục trở lại ngay sau khi vừa lau sạch.
• Người có thói quen đeo kính áp tròng xuất hiện đỏ mắt và đau cộm, triệu chứng không thuyên giảm sau mười hai đến hai mươi bốn giờ ngừng đeo kính.
• Tất cả các trường hợp trẻ sơ sinh bị đỏ mắt, mí mắt sưng mọng hoặc tiết dịch mủ cần được bác sĩ chuyên khoa kiểm tra khẩn cấp nhằm loại trừ viêm kết mạc do vi khuẩn lậu hoặc Chlamydia lây truyền từ mẹ. Ngoài ra, nếu tình trạng mắt đỏ thông thường không có xu hướng thuyên giảm sau ba ngày tự theo dõi tại nhà, người bệnh cũng nên đến gặp bác sĩ để được kiểm tra lại.

Lưu ý an toàn

Thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất nâng cao nhận thức y tế cộng đồng và không thể thay thế cho quá trình chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa mắt. Mắt là cơ quan thị giác có cấu trúc vô cùng tinh tế và nhạy cảm, do đó mọi can thiệp không đúng cách đều có thể dẫn đến tổn thương cấu trúc không thể phục hồi.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt phối hợp chứa thành phần kháng viêm corticosteroid để điều trị tại nhà khi chưa có kết luận chẩn đoán rõ ràng. Việc dùng corticoid sai chỉ định có thể làm bùng phát nhiễm trùng nấm, vi khuẩn độc lực cao hoặc virus herpes, gây hoại tử mỏng giác mạc và tăng áp lực nội nhãn dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn.

Đồng thời, cần chấm dứt hoàn toàn các phương pháp dân gian truyền miệng nguy hiểm như xông hơi mắt bằng các loại lá cây, đắp rau răm, trầu không hoặc nhỏ sữa mẹ vào mắt. Các phương pháp này dễ gây bỏng nhiệt, viêm kết mạc hóa học thứ phát và tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào bề mặt nhãn cầu đang bị tổn thương. Không dùng chung lọ thuốc nhỏ mắt với người khác hoặc tái sử dụng đơn thuốc từ các đợt bệnh trước đó để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn chéo và điều trị sai lệch căn nguyên.

Kết luận

Viêm kết mạc mắt là tình trạng bệnh lý nhãn khoa rất phổ biến, có thể khởi phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau như virus, vi khuẩn, tác nhân dị ứng hay kích thích hóa chất từ môi trường sống. Mặc dù đa số các trường hợp có tiên lượng tốt và thuyên giảm thuận lợi nếu được chăm sóc y tế đúng cách, bệnh vẫn tiềm ẩn nguy cơ biến chứng ảnh hưởng đến giác mạc và khả năng lây lan nhanh chóng thành các đợt dịch lớn trong cộng đồng.

Việc chủ động trang bị kiến thức nhận diện các triệu chứng đặc trưng, giữ gìn vệ sinh cá nhân, không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt bừa bãi và đi khám bác sĩ chuyên khoa mắt ngay khi có các dấu hiệu bất thường là chìa khóa then chốt giúp kiểm soát bệnh hiệu quả. Sự can thiệp kịp thời từ nhân viên y tế sẽ bảo đảm quá trình hồi phục diễn ra an toàn, hạn chế tối đa nguy cơ lây nhiễm chéo và bảo tồn thị lực khỏe mạnh cho người bệnh.